نقشآفرینی وقف؛ از فقرزدایی تا حل مسائل اقتصادی
حجتالاسلام والمسلمین دکتر رضا دانشورثانی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی در گفت و گو با خبرنگار خبرگزاری رسا در خراسان، با تشریح ظرفیتهای اقتصادی و اجتماعی وقف، بر ضرورت توجه همزمان به نیت واقف، نیازهای روز جامعه و بهرهوری موقوفات تأکید کرد.
وی گفت: برای شناخت جایگاه امروز وقف در اقتصاد، باید سابقه آن در تمدن ایران و اسلام را شناخت. وقف در حقیقت ایجاد یک جریان پایدار درآمد برای استمرار فعالیتی خیرخواهانه و مفید برای جامعه است. نمونههایی از این نوع تأمین مالی پایدار حتی در ایران پیش از اسلام نیز وجود داشته و برای نگهداری آتشگاهها و آتشکدهها و تأمین هزینههای آنها استفاده میشده است.
وی افزود: در تمدن اسلامی نیز وقف با مفاهیمی مانند صدقه جاریه مورد تأکید قرار گرفت و در سیره اهلبیت (ع) نمونههای متعددی از آن دیده میشود. بهویژه مسجد بهعنوان یک پایگاه مهم اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، از مهمترین عرصههای شکلگیری موقوفات بوده است.
حجت الاسلام دانشورثانی در باب توجه به ظرفیت وقف بیان داشت: در قضیه وقف بخشی از موضوع به تحولات تاریخی و نوع نگاه دولتها به موقوفات بازمیگردد. در برخی دورهها، دولتها با بعضی موقوفات همراه نبودند و در دورههایی نیز از وقف حمایت کردند. این فراز و فرودها به نوعی بیثباتی در بهرهگیری از ظرفیت وقف منجر شد.
وی افزود: از سوی دیگر، گسترش دولتهای رفاه و افزایش نقش دولت در ارائه خدمات عمومی، بخشی از کارکردهایی را که پیشتر توسط وقف و نهادهای مردمی تأمین میشد، به دولت منتقل کرد. در ایران نیز شکلگیری اقتصاد نفتی باعث شد دولت منابع گستردهای برای ارائه خدمات در اختیار داشته باشد و بهتدریج نقش نهادهای مردمی مانند وقف کمرنگتر شود.
وی ادامه داد: هر خدمت عامالمنفعهای که به استمرار نیاز داشته باشد، میتواند از ظرفیت وقف استفاده کند. این موضوع فقط تأمین مالی نیست و میتواند تأمین فضا، تجهیزات و زیرساخت را نیز شامل شود. حتی در دنیای امروز میتوان درباره وقف داراییهای جدید مانند مالکیت فکری، محتوا و برخی ظرفیتهای فضای مجازی بحث کرد؛ بنابراین وقف میتواند متناسب با نیازهای زمان، شکلهای جدیدی پیدا کند؛ البته در چارچوب ضوابط شرعی و حقوقی.
عضو هیئت علمی دانشگاه رضوی بیان داشت: آستان قدس رضوی برای افزایش بهرهوری موقوفات باید از روشهای سنتی صرف مانند اجارهداری فاصله بگیرد و از راهکارهای خلاقانه استفاده کند، اما این تحول نباید به نادیده گرفتن نیت واقف منجر شود.
وی افزود: سرمایه اصلی آستان قدس رضوی فقط املاک و مایملک نیست، بلکه اعتماد مردم و انگیزه دینی واقفانی است که اموال خود را برای خدمت به زائران و امام رضا (ع) در اختیار این نهاد قرار دادهاند؛ بنابراین باید این نیتها حفظ شود. برای مثال، اگر باغی با نیت برگزاری جلسات قرآن وقف شده باشد، حتی اگر در مقطعی بهرهبرداری از آن توجیه اقتصادی نداشته باشد، میتوان با ایجاد دارالقرآن، مرکز آموزش یا پژوهشهای قرآنی و حتی فعالیتهای اقتصادی مرتبط، هم بهرهوری را افزایش داد و هم نیت واقف را حفظ کرد.
استاد دانشور ثانی گفت: اگر آستان قدس رضوی در چارچوب مأموریتهای ذاتی خود یعنی زیارت، زائر و حرم مطهر فعالیت کند، بخش عمده موقوفات قدیمی همچنان ظرفیت تأمین نیازهای این حوزه را دارد و میتوان گفت بیش از ۹۰ درصد نیازهای مربوط به مأموریتهای ذاتی از این طریق قابل تأمین است، اما اگر مأموریتها و هزینههای جدیدی خارج از این چارچوب ایجاد شود، موقوفات قدیمی بهتنهایی پاسخگو نخواهد بود و باید به سمت جذب وقفهای جدید رفت.
وی افزود: متولیان موظفاند نیت واقف را اجرا کنند و اگر موضوع مورد نظر واقف دیگر وجود نداشته باشد، باید نزدیکترین جهت به نیت او را انتخاب کنند؛ مثلاً اگر موقوفهای برای تهیه شمع جهت روشنایی حرم بوده و امروز شمع موضوعیت ندارد، میتوان از درآمد آن برای تجهیزات روشنایی استفاده کرد، اما نمیتوان آن را برای موضوعی کاملاً بیارتباط هزینه کرد.
وی ادامه داد: برای نیازهای جدید نیز باید وقفهای جدید ایجاد شود و در اینجا «نیازسنجی» اهمیت زیادی دارد. واقف پیش از تعیین نیت باید بررسی کند جامعه امروز به چه چیزی نیاز دارد و چه کاری بر زمین مانده است که با یک منبع مالی پایدار میتوان آن را سامان داد.
حجت الاسلام دانشور ثانی در باب کارکرد وقف گفت: کارکرد وقف فقط فقرزدایی اقتصادی نیست و میتواند فقر فرهنگی، علمی و مشکلات حوزه سلامت را نیز هدف قرار دهد؛ اما برای تحقق فقرزدایی پایدار، وقف باید مولد باشد. وقف برای ایجاد اشتغال، تربیت متخصص، تولید علم، توسعه فرهنگ و درمان بیماریها، آثار ماندگارتری نسبت به وقفهای صرفاً مصرفی دارد. برای مثال، وقف برای ایجاد شغل برای افراد بیکار میتواند از تأمین مقطعی نیازهای روزمره آنان اثرگذارتر باشد.
وی افزود: همچنین وقف برای تربیت مربیان قرآن میتواند از صرف درآمد موقوفه برای یک فعالیت مقطعی قرآنی، اثرگذاری بیشتری داشته باشد؛ زیرا افراد آموزشدیده میتوانند در جامعه به ترویج فرهنگ قرآن بپردازند. در نهایت، وقف زمانی میتواند ظرفیت واقعی خود را در فقرزدایی و حل مسائل جامعه نشان دهد که بر اساس نیازسنجی، هدفمند، مولد و در عین حال وفادار به نیت واقف باشد./933/