آشنایی با پروژه «فرهنگنامه مؤلفان اسلامی»
بر اساس این گزارش، متن این گفتوگو بدین شرح است:
ضرورت بحث و پژوهش دربارۀ این موضوع چیست؟
کتاب و نوشته که برآیند جوشش فکر و حاصل پویایى اندیشه است، مایۀ فخر و مباهات جوامع بشرى و از شاخصههاى مهم توسعه و غناى فرهنگى و نگاهبان علم و دین و فرهنگ بوده و البته به عنوان ابزارى قدرتمند براى انتقال صبغه و سابقه تمدنى اقوام و ملتها به نسلهاى بعدى و ادوار پسینى، نقش آفریدهاند.
مسلمانان که در حوزه علم و دانش، دستاوردهاى عظیم و خیره کننده داشته و از گذشتهاى درخشان در خلق آثار علمى برخوردار بودهاند و خدمات گرانبهایى به بشریت ارزانى کرده و همه جهانیان را مجذوب و مدیون خود ساختهاند، بیش از هر ملتى قابل تحسین و تقدیرند.
پژوهشکده تاریخ و سیره اهلبیت علیهم السلام با درک عظمت و اهمیت فعالیتهاى علمى در سرزمینهاى اسلامى و نیاز جامعه اسلامى به داشتن تصویرى از دانشمندان و نویسندگان اسلامى که بىتردید، تاریخ و هویت علمى آنان به شمار مىآید و هم اینکه وجهه دانش مدارى اسلام را نمایان مىسازد، بر آن شد تا به کشف و معرفى چهرههاى علمى نویسندگانى که در قلمرو اسلامى سربرآوردهاند، بپردازد. بىگمان در این میان، آثار و پدیدههاى آنان که خود میراث بزرگ تمدن اسلامى شمرده مىشوند نیز تصویر خواهد شد.
البته ضرورت فهرستنگارى و معرفى آثار مؤلفان و حفظ سرمایههاى علمى مسلمانان، از دیرباز دغدغه برخى از دانشمندان بوده و در همین راستا مجموعههایى پدید آمده که هر یک شیوه و معیار خاص خود را داشته و در این مقدمه به شمارى از آنها اشاره شده است، اما آن مجموعهها، با همه ارزش و اهمیتى که دارند و بىتردید مأخذ عمده مطالعات کنونى ما نیز تلقى مىشوند، نه فرا گیرند و نه زندگىنامه عمومى نویسندگان و پدیدآورندگان اثر را در اختیار پژوهنده قرار مىدهند، بهویژه آنکه هیچیک از آنها، حتى آثار متأخران که تا حدى جامعاند، به زبان فارسى و قابل بهرهگیرى براى پارسىدانان نیستند. بر این اساس، ضرورت انجام دادنِ چنین کارى در دستور قرار گرفت تا ضمن معرفى اجمالى مؤلف، اثر یا آثار او در یک جا فهرست شده و زمینه آشنایى پژوهشگران و خوانندگان با آنها و نیز منابع و مآخذى که به گونهاى به آنها پرداختهاند، فراهم شود. با این که در معرفی این نویسندگان، ابعاد مختلف شخصیتی آنان مورد توجه بوده، اما وجهه علمی – فرهنگی شان نمود بیشتری یافته است.
گفتنى است که آثار و فرهنگنامههاى پدید آمده در کشورهاى عربى در ادوار اخیر، گذشته از بیگانگى زبان آنان براى ایرانیان، کاستى دیگرى نیز دارد که ضرورت انجام دادن این کار را با وجود آنها دو چندان مىکند و آن کم توجهى به نویسندگان و نوشتههاى شیعى یا معرفى آنان با نگرههاى غیر شیعى است که به راستى با واقعیتهاى تاریخى نمىسازد. از اینرو سامان دادنِ این کار، فراتر از آنچه تصور مىشد ارزش و ضرورت یافته است.
مهمترین سرفصلهای پروژه را نام برده و توضیح دهید؟
فرهنگنامه به معرفی مولفان اسلامی از صدر اسلام تا آغاز قرن چهاردهم خواهد پرداخت و ذیل نام و نسب هر نویسنده، اطلاعات زیستنامه آن فرد، همانند خاستگاه، تاریخ ولادت، دوران دانش آموختگی، سفرهای علمی، برخی استادان و شاگردان، فعالیت های سیاسی - اجتماعی، تاریخ درگذشت و در نهایت کتابها و آثار علمی او یکجا خواهد آمد. این معرفی نامه بر پایه دادههای موجود در منابع میباشد. از این رو در مورد شماری از نویسندگان که گزارشهای منابع در مورد آنان اندک باشد، تنها اشارهای کوتاه به نام و اثرشان میشود.
این پروژه از چه سالی آغاز شده و در حال حاضر در چه مرحلهای است؟
طرح فرهنگنامه مولفان اسلامی از اوایل دهه هفتاد شروع شد و پس از شناسایی منابع و مدخل یابی، بخشی از مقالات سدههای نخست نگارش یافت؛ اما به خاطر گذشت زمان نسبتا زیاد از آغاز طرح و از سوی دیگر ارایه پیشنهادهای نو در شکل و محتوا، این پروژه دچار تحولات و دگرگونیهای قابل توجهی شد تا به شکل کنونی درآمد. اکنون زیستنامه و معرفی مولفان قرن اول تا ششم پایان یافته و بخشی از قرن هفتم نیز انجام شده است. از این همه تلاش و کوشش یک جلد چاپ شده و سه جلد دیگر در حال آماده سازی است.
جلد یکم به معرفی مولفان سه قرن نخست هجری (1 – 300هجری) را بر اساس ترتیب الفبایی در بر دارد. جلد دوم فرهنگنامه به معرفی مولفان قرن چهارم هجری (301 – 400هجری) میپردازد. جلد سوم فرهنگنامه به معرفی مولفان قرن پنجم هجری (401 - 500هجری) میپردازد. جلد چهارم فرهنگنامه به معرفی مولفان قرن ششم هجری (501 - 600هجری) میپردازد. سه جلد بعدی در دست ارزیابی است./905/د102/ن