رساله المواسعه و المضایقه

رسالة المواسعة و المضایقه که به نام مسألة عدم مضایقة الفوائت نیز نامیده شده، رساله‌ای فقهی از مرحوم سید بن طاووس است که در قرن هفتم هجری به زبان عربی نوشته شده است. مؤلف در این رساله در سدد اثبات مضیق نبودن وجوب قضاء نمازها است. کتاب طبق نقل محمد امین استرآبادی در کتاب فوائد مدنیه آمده و در واقع مأخذ کتاب، همان می‌باشد که در واقع نقل استرآبادی از مؤلف است.

ساختار کتاب

ایشان سعی نموده با آوردن متن روایات مربوط به محل بحث در ذیل هر کدام، میزان دلالت هر کدام را به بحث و نتیجه‌ای که می‌توان از آنها گرفت را مشخص نماید.

گزارش محتوا

اولین روایت در رساله به اسناد خود مؤلف به محمد بن عبدالله بن جعفر حمیری است که مکاتبه‌ای نیز با امام زمان(عج) داشته است. او در کتاب قرب الاسناد این روایت را آورده که به اسناد خودش از علی بن جعفر است. او می‌گوید: «سألته ـ یعنی الکاظم علیه السلام ـ عن رجل نسی المغرب حتی دخل وقت العشاء الآخرة؟ قال: یصلّی العشاء ثم المغرب. و سألته عن رجل نسی العشاء فذکر قبل طلوع الفجر کیف یصنع؟ قال: یصلّی العشاء ثم الفجر. و سألته عن رجل نسی الفجر کذلک صلاة بعد صلاة؛ (از امام کاظم علیه السلام) سؤال کردم در مورد مردی که وقت مغرب را فراموش کرده و وقت عشا داخل شده است؟ حضرت فرمود اول نماز عشا را بخواند، سپس مغرب را به جای آورد. بعد از مردی پرسیدم که عشا را فراموش کرده و وقت نماز صبح یادش آمده؛ چه کار کند؟ حضرت فرمود: اول عشا را بخواند بعد نماز صبحش را به جا آورد. بعد پرسیدم در مورد شخصی که نماز صبحش را فراموش کرده و همین‌طور نمازی بعد از نماز».

مؤلف حکم وارد در روایت مذکور را به نقل از کتاب تخییر الاحکام(البته در متن تحریر الاحکام آمده) ابی الفضل محمد بن احمد بن سلیم، اجماعی دانسته است. بعد عین لفظ وی را ذکر کرده که می‌گوید: نمازهای فوت شده تا زمانی که وقت نماز دیگر داخل نشده، قضا می‌شوند و وقتی وقت نماز بعدی داخل شد، شروع می‌کند به نمازی که وقتش رسیده است و نمازی را که فوت شده، می‌گذارد برای هر وقت که دوست دارد.

مؤیدهای فراوانی هم بر این مطلب وجود دارد که مؤلف بدان‌ها اشاره کرده و می‌فرماید: هر کس بخوابد یا فراموش کند که نماز مغرب و عشاء بخواند، اگر قبل از فجر بیدار شد، به طوری که به اندازه خواندن مغرب و عشاء وقت دارد، آن‌ها را به جا می‌آورد؛ اما اگر بعد از فجر بیدار شدع اول فجر را به جا می‌آورد، بعد قضاء آن دو نماز فوت شده را. او نکات دیگری را در تأیید مطلب از کتاب عبیدالله بن علی حلبی ذکر می‌کند.

روایت بعدی از کتاب نوادر است از علی بن خالد از احمد بن حسن بن علی از عمرو بن سعید مدائنی از مصدق بن صدقه از عمّار بن موسای ساباطی از امام صادق(ع) که می‌گوید: «سألته عن الرجل ینام عن الفجر حتی تطلع الشمس و هو فی سفر کیف یصنع؟ أیجوز له أن یقضی بالنهار؟ قال: لا یقضی صلاة نافلة و لا فریضة بالنهار و لا یجوز له و لا یثبت له و لکن یؤخّرها فیقضیها باللیل؛ سؤال کردم در مورد مردی که خوابیده و نماز صبحش قضا شده است؛ در حالی‌که شخص مسافر هم بود. چه کند؟ آیا می‌تواند ظهر قضای نماز صبحش را به جا آورد؟ حضرت فرمود نماز نافله و فریضه به هنگام ظهر قضا ندارد؛ نگه دارد شب قضای نمازش را به جا آورد.» روایت از تفصیل برخوردار است؛ امّا بعد از ذکر کل آن، اختلافی که شافعی با اهلبیت(ع) دارد، مورد توجه مؤلف واقع شده و مسئله‌ای را خود این‌چنین طرح می‌کند که هر کس نمازی را به یادآورد، در حالی که در نماز دیگر قرار دارد، اگر کسی از تکلیف این شخص بپرسد چه می‌گویند؟ گفته شده که نمازی که در حال اقامه آن است را تمام می‌کند و سپس نمازی که از وی فوت شده است را قضا می‌کند. شافعی نیز به همین قائل شده است. بعد از این، اختلافی که مخالفین دارند، ذکر شده است.

دلیل حکم

ایشان گفته دلیل ما روایتی است که از امام صادق(ع) نقل شده که فرموده: هر کس در نماز است و نماز فوت شده دیگری را به یاد می‌آورد، نمازی که فعلاً دارد می‌خواند را تمام می‌کند، بعد نماز فوت شده را قضاء می‌نماید. استرآبادی می‌گوید سید بن طاووس گفته: این آخرین روایتی است که ما ذکر کردیم؛ اما آن‌چه که در بین اهل درایات شهرتی ندارد، روایتی است از پیامبر(ص) که از جابر بن عبدالله انصاری با چندین واسطه نقل شده است. جابر می‌گوید: مردی خدمت پیامبر(ص) عرض کرد یا رسول الله(ص) نمازهایم را چگونه قضا کنم؟ حضرت فرمود: با هر نمازی مثل آن را بخوان. بعد دوباره آن مرد پرسید یا رسول الله قبل از نمازم یا بعد از آن؟ حضرت فرمود: قبل از آن.

ظاهراً ابن طاووس این حدیث را صریح‌تر می‌داند و در ادامه به حدیث غریب دیگری راجع به کفاره نماز قضاء شده اشاره می‌کند که حسین بن ابی الحسن بن خلف الکاشغری ملقب به فضل، راوی آن می‌باشد، در کتاب زاد العابدین. او حدیثی ذکر کرده که راویش علی بن ابی‌طالب(ع) از پیامبر(ص) می‌باشد که فرموده: «من ترک الصلاة فی جهالته ثم ندم لا یدری کم ترک فلیص لیلة الاثنین خمیس رکعة بفاتحة الکتاب مرة و قل هو الله احد مرة فإذا فرغ من الصلاة استغفر مائة مرّة، جعل ذکر کفارة صلواته و لو ترک صلاة مائة سنة لا یحاسب الله تعالی العبد الذی صلّی هذه الصلاة ثم ان له عندالله بکل رکعة مدینة و له بکلّ آیة قرأها عبادة سنة و له بکل حرف نور علی الصراط و أیم الله أنّه لا یقدر علی هذا إلّا مؤمن من اهل الجنّة فمن فعل استغفرت له الملائکة و سمّی فی السموات صدّیق الله فی الارض و کان موته موت الشهداء و کان فی الجنّة رفیق خضر علیه السلام». همان‌گونه که مؤلف گفت و از ظاهر حدیث نیز به دست می‌آید، روایت در سدد بیان کفاره‌ای برای نمازهای فوت شده است که به جای قضاء آنها، با انجام عمل مذکور در متن روایت، خداوند از گناه فوت نمازهای وی خواهد گذشت.

بیان حکم در خواب

وی در ادامه خوابی را از یک انسان موثق نقل کرده که رد واقع در خواب، حکم مذکور را از امیرالمؤمنین و حضرت حجت(ع) پرسیده و حضرت علی(ع) جواب را به حجت(ع) واگذار کرده و... . این داستان از کتابی به نام منامات نقل شده که علی الظاهر در همین زمینه می‌باشد. این شخص که ابی‌الحسن نام دارد، خواب دیگری نیز با اشاره به تاریخ آن نقل می‌کند که راجع به استعمال آب کرّ در حمام می‌باشد.

هم‌چنین خواب دیگری که راوی آن می‌گوید دیدم در خواب که حضرت سجّاد(ع) از دنیا رفته و امیرالمؤمنین بالای سرش نشسته و... ؛ سپس سید ابن طاووس خود به ماجرایی اشاره کرده که در واقع نقل خاطره‌ای است از یکی از دوستانش که با هم به نجف برای زیارت امام علی(ع) مشرّف شده بودند که شب جمعه بوده؛ رفیقش خوابی در مورد وی دیده و صبح همان روز حالت مکاشفه‌ای بر خود سید در صحن حرم علوی(ع) عارض گردیده است. از این قبیل موارد در کتاب بسیار بوده که چند مورد آن نیز درباره امام زمان(عج) می‌باشد.

محمد امین استرآبادی در آخر این مطالب، خود از توضیحات غیر ضروری که آورده، پرده برداشته می‌گوید: به دو دلیل چنین اطنابی را مرتکب شدم؛ اوّلا به خاطر تبریک جستن به کلام سید اجل صاحب مقامات و مکاشفات سید بن طاووس و ثانیاً تذکر این نکته که امام زمان(عج) ناموس عصر و دوران بوده و از اعتماد اصحاب ما به غیر نصوص آنها ناراحت می‌گردد.

 975/502/ر