گزارشی از پيش کرسی نظریه پردازی اعجاز شناختی قرآن کریم

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، پيش کرسی نظریه پردازی «اعجاز شناختی قرآن کریم» پنج شنبه، سوم اردیبهشت ماه با حضور اندیشمندان و صاحبنظران حوزوی و دانشگاه در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی قم برگزار شد.

در این نشست علمی، حجت الاسلام علیرضا قائمی نیا، عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، به ارایه نظریه خود پیرامون «اعجاز شناختی قرآن کریم» پرداخت و گفت: دانشمندان اسلامی دیدگاه های گوناگونی درباره اعجاز قرآن دارند که به اعتقاد من این کتاب آسمانی اعجازی بنیادین در بر دارد که می توانیم آن را «اعجاز شناختی» بنامیم.

وی در ادامه افزود: این نوع اعجاز بر اساس تحلیل های زبان شناسی شناختی قابل تبیین است. در واقع زبان شناسی شناختی را باید اوج تفکر معناشناختی معاصر و دستاورد سترگ جریان های بسیاری در زبان شناسی معاصر دانست.

وی با بیان اینکه امروزه باید همه دانش های دقیق را به خدمت قرآن و تفکر دینی فراخوانده و از دستاوردهای آنان در تحلیل این کتاب آسمانی سود جست اظهار داشت: بی تردید زبان شناسی شناختی یکی از دانش ها و بلکه از مهمترین آنهاست. این دانش از چند جهت در حوزه علوم اسلامی و تفسیر قرآن اهمیت دارد: اولا خود قرآن کریم ما را به تدبر در آیاتش فرا می خواند؛ زیرا قرآن علوم ویژه ای را در بر دارد که بشر نمی تواند آن را از جای دیگری به دست بیاورد.

حجت الاسلام قائمی نیا تصریح کرد: دقت کردن در تعابیر و مفاهیم این کتاب آسمانی تنها راهی است که می تواند دریچه ای به اقیانوس نهفته در آن را به روی بشر بگشاید و بی تردید سود جستن از ابزارها و دانش های جدید نوعی تدبر روش مند در آیات این کتاب آسمانی است، بلکه از مصادیق برجسته آن است. از سوی دیگر تأمل راهی برای رسیدن به معانی و نکات نهفته در آیات قرآن است و این دانش در حصول به بخشی از این نکات کارآیی لازم را دارد و زمینه ساز تأمل در آنهاست.

این نویسنده حوزوی زبان شناسی شناختی را ابزاری برای دستیابی به مفهوم سازی های قرآن کریم دانست و و گفت: اگر قرآن اعجاز خداوند است تعابیر آن هم از حکمت وی ناشی می شود و آنها بی دلیل انتخاب نشده اند. زبان شناسی شناختی در تبیین اختلاف تعابیر توانایی هایی بسیاری دارد دستاورد آن برای تفسیر بسیار مهم است؛ زیرا که نکات بسیار ظریفی را با تحلیل شناختی نشان می دهد. این دانش خطای بسیاری از تحلیل های ادبی را نشان داده و افق دید مفسر را به جاهایی می کشاند که بدون آن امکان دسترسی به آن را نداشت.

حجت الاسلام قائمی نیا در ادامه تأکید کرد: به کمک این دانش می توانیم آیات قرآن را بر اساس خود آنها تحلیل کنیم، بدین صورت که وقتی تعدادی از آیات را برای تحلیل کنار هم می گذاریم و تلاش می کنیم از مجموع آنها مطالبی را به دست بیاوریم، روش های این دانش می تواند به ما در رسیدن به جمع بندی و نتیجه گیری نسبتا جامع کمک کنند. به عبارت دیگر مفسر در تفسیر قرآن با قرآن باید ابزار تحلیلی مناسبی داشته باشد تا بتواند از مجموع آیات مطالبی را به دست آورد و نمی تواند صرفا با کنار هم نهادن تعدادی از آیات نکته ای جدید را به دست بیاورد. بی تردید او برای آنکه مدلول یک آیه را به دست بیاورد باید آیات مشابه و مرتبط دیگر را هم ببیند و همه آنها را با هم تحلیل کند. در واقع ما بر تفسیر آیات با آیات تأکید داریم ولی معتقدیم که مفسر حتی در این مرحله باید بر اساس روشی خاص آیات را با یکدیگر تفسیر کند و اگر او روشی مناسب در این مرحله در دست نداشته باشد اطلاعات چندان وسیعی برای او حاصل نخواهد شد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود خاطر نشان کرد: ممکن است برخی خرده بگیرند و بگویند که این دانش بر اثر نفوذ آرای کانت در زبان شناسی پدید آمده اند؛ ولی بی تردید آرای کانت با اندیشه اسلامی منافات دارد و نمی توان معناشناسی قرآن را بر اساس آنها سامان داد و این ایراد از ساده سازی بیش از حد واقع و عدم آشنایی با سرشت زبان شناسی شناختی ناشی می شود.

این پژوهشگر حوزوی با بیان اینکه کانت ادعای معرفت شناختی راجع به رابطه معرفت آدمی با عالم واقع مطرح می کند و زبان شناسی شناختی ادعایی راجع به رابطه زبان با موقعیت های بیرونی را پیش می کشد اظهار داشت: این امر کاملا امکان پذیر است که کسی ادعای کانت را نپذیرد و در عین حال ادعای زبان شناسی شناختی را بپذیرد، زیرا هیچ ملازمه ای میان این دو ادعا در کار نیست. در نتیجه می توانیم بر خلاف کانت رئالیسم معرفتی را بپذیریم و قایل شویم که ذهن در پاره ای از موارد به خود واقع بدون حجاب ها دسترسی دارد و در عین حال بپذیریم که تعابیر زبانی مفهوم سازی های ما را آن واقع را نشان می دهد.

حجت الاسلام قائمی نیا یکی از مهمترین نکاتی که زبان شناسی شناختی بر آن تأکید دارد را اصل مفهوم سازی تعابیر بر مبنای خاص عنوان و تصریح کرد: می توانیم از یک موقعیت، تعابیر زبانی متفاوتی داشته باشیم. این تعابیر هرچند یک موقعیت را نشان می دهند، اما تفاوت های مهمی میان آنها وجود دارد. در معناشناسی باید به مفهوم سازی که عبارت ها بر آنها مبتنی هستند توجه کرد نه به موقعیت هایی که عبارات آنها را نشان می دهند. این اصل راهنما و دستورالعمل مهم معناشناسی شناختی و نقطه آغاز آن است.

وی در ادامه خاطر نشان کرد: تطبیق اصل مذکور در زمینه معناشناسی قرآن به این نتیجه می انجام که اولا در معناشناسی این متن آسمانی باید مفهوم سازی موجود در آیات را بررسی کرد نه موقعیت هایی را که آیات نشان می دهند. ثانیا تعبیر قرآنی مفهوم سازی خاصی است که با تعابیر دیگر تفاوت دارد. این دو نکته در مجموع نخستین اصل معناشناسی شناختی قرآن را تشکیل می دهند که: هر تعبیر قرآنی بر پایه مفهوم سازی خاصی استوار است؛ بنابراین در معناشناسی آن باید مفهوم سازی نهفته در آن را بیابیم و هر تعبیری خودش اصالت دارد.

حجت الاسلام قائمی نیا اضافه کرد: اصالت تعبیر بدان معناست که مفسر باید از برگرداندن هر تعبیری به تعبیر دیگر پرهیز کند و مفهوم سازی نهفته در هر تعبیری را آنگونه که هست بیابد.

این نویسنده و محقق حوزوی خواستار تدوین زبان شناسی و معناشناسی خاص زبان عربی شد و گفت: اگر چنین کاری صورت می گرفت می توانست برای مقصود ما بسیار راهگشا باشد. ادبای عرب برای خودشان مبانی خاصی داشتند و بر اساس همان مبانی به تبیین آیات قرآن پرداختند اما با طرد برخی از آن مبانی در پرتو مباحث زبان شناسی شناختی تبیین ما از آیات قرآن هم تفاوت پیدا خواهد کرد.

وی با بیان اینکه مشکل دیگر برای دستابی به اهداف زبان شناسی شناختی، وجود نداشتن آثار گسترده به زبان فارسی در حوزه زبان شناسی است اظهار داشت: اگر حوزه زبان شناسی شناختی را به طور خاص در نظر بگیریم هیچ اثری غیر از چند مقاله آن هم در حد بسیار ابتدایی به چشم نمی خورد. از این گذشته مباحث این دانش از دشواری و پیچیدگی خاصی برخوردار است. یکی از علل این دشواری آن نیز در این نکته نهفته است که مباحث این دانش از زمینه های متفاوتی مانند روان شناسی شناختی و هوش مصنوعی تأثیر پذیرفته و از نتایج و دستاوردهای آنها سود برده است. به همین دلیل این دانش جزو یکی از «علوم شناختی» به حساب می آید.

خاطر نشان می شود در پایان این کرسی نظریه پردازی، حجج اسلام عبدالحسین خسروپناه، عبدالله نصری، جعفر علمی، سید محمد علی ایازی محمد علی رضایی اصفهانی، انتقادات خود را نسبت به نظریه «اعجاز شناختی قرآن کریم» ارایه کرده و حجت الاسلام قائمی نیا به برخی از آنها پاسخ گفت.

گفتنی است حجج اسلام علی اکبر رشاد، رییس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قوام صفری، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، محمد محمد رضایی، عضو هیئت علمی دانشگاه پردیس قم و حسن معلمی به عنوان هیئت داوران در این کرسی نظریه پردازی حضور داشتند.