تحریک گسل های مذهبی، قومی و جغرافیایی ممنوع

همزمان با آغاز تبلیغات انتخاباتی و در حین مناظرات ریاست جمهوری، یکی از نامزدها از انتصاب یکی از بانوان اهل سنت در منصب فرمانداری یکی از شهرهای جنوب شرقی کشور خبر داد و با مطرح کردن آن و ایجاد دوقطبی سنی و شیعه و تقویت جنجال تبعیض حاشیه نشینی جغرافیایی در استان ها، به دنبال سرازیر کردن آرای مردم اهل سنت به سبد رای خویش بود.

 اما رهبر معظم انقلاب در سخنرانی خویش در دانشگاه افسری امام حسین گفتند: آقایان کاندیداها مراقب باشند «گسل های اعتقادی، جغرافیایی، زبانی و قومی» را در کشور تحریک نکنند. دشمن، سال های متمادی به‌دنبال این هدف بوده است اما مردم مؤمن کُرد، مردم غیور آذربایجان، مردم عرب خوزستان، و مردم بلوچستان و ترکمن به‌عنوان صاحبان انقلاب با مشت به دهان دشمن کوبیدند و در مقابل او با قدرت ایستادند. کاندیداها مراقب باشند به‌خاطر خطای در تشخیص، طراحی نیمه کاره دشمن را تکمیل نکنند.

در همین راستا باید گفت که مساله حاشیه نشینی جغرافیایی که در کشور ما و در تمام کشور ها وجود دارد مساله ای است که با مسائل مختلفی همراه است که مهمترین مساله این است که دوری از مرکز بالتبع محرومیت هایی در پی دارد که این دوری و آن محرومیت ها ارتباطی با مذهب ندارد یا بهتر است بگوییم که لااقل در نظام اسلامی ایران جایگاهی ندارد چه آن که استان ایلام و خوزستان که از محرومیت های فراوانی به دلیل حاشیه نشینی جغرافیایی رنج می برند، مذهب شیعه دارند. بهتر ان است که فرمایش رهبر معظم انقلاب را از زوایای مختلف و البته کلان تر؛ بررسی کنیم تا مطلب واضح تر و روشن تر تبیین شود.

کشورهای جهان را می توان به لحاظ وجود قومیت ها و فرهنگ، دین، مذهب و نژاد به دو دسته کشورهای همگن و کشورهای ناهمگن دسته بندی کرد. مراد از کشورهای همگن کشورهایی هستند که در میان مردم آنها تفاوت چشمگیری به لحاظ فرهنگی، زبانی و قومی وجود نداشته باشد و مراد از کشورهای ناهمگن کشورهایی هستند که در میان مردم آن دسته از کشورها تفاوت های فراوانی از قبیل تفاوت در فرهنگ، زبان و مذهب مشاهده می گردد.

کشور ایران نیز با داشتن قومیت های متفاوت و گویش ها و زبان های مختلف و همچنین وجود مذاهب گوناگون از جمله کشورهای ناهمگن محسوب می شود.

جمعیت غالب کشور ایران را به لحاظ مذهبی مسلمانان تشکیل می دهند که در این میان اکثریت شیعه و مابقی اهل سنت هستند.

وجود اقوام و مذاهب مختلف همراه با تنوع قومی و جغرافیایی همچنان که می تواند منشأ آثار فراوانی برای کشور باشد به همان صورت نیز می تواند تهدیدی جدی برای جامعه محسوب شود چه آن که تنوع و ناهمگونی خود به خود منشأ اختلاف است.

با نگاهی گذرا به تاریخ ایران می توان فهمید که همواره در ایران میان مذاهب سه گانه جعفری، شافعی و حنفی که سه گروه عمده مسلمانان در ایران را تشکیل می دهند درگیری هایی در زمان گذشته و تنش هایی در زمان معاصر وجود داشته است که منشأ این درگیری ها متفاوت است که عمده آنها از سوی کشورهای معاند اسلام و استکباری برناه ریزی شده است و فرمایش رهبری از "طراحی نیمه کاره دشمن» ناظر به این نکته است.

تقریب و همبستگی امری است که از ناحیه عقل و شرع بر آن تأکیدات فراوانی شده است در جامعه مردم با هر نوع تنوع اعم از فرهنگی دینی و مذهبی باید بتوانند با یکدیگر تعامل سازنده داشته و با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و در جهت منافع قومی و ملی و مذهبی خود گام برداشته و زندگی مسالمت آمیزی داشته باشند.

بحث تقریب بین مذاهب اسلامی در کشور ایران که در آن تنوع مذهبی و قومی موجود است؛ اهمیت والایی دارد و برای نیل به آرمان های انقلاب اسلامی و اینکه وحدت کلمه در میان آحاد مردم حفظ شود. باید در زمینه حفظ یکپارچگی ملی و اتحاد جامعه کوشید چرا که جامعه ما باید به عنوان جامعه مسلمان باید بتواند مسالمت آمیز با یکدیگر زندگی کرده و الگویی برای کشورهای دیگر منطقه باشد از طرفی نیز خود ادیان و پیشوایان آن نیز  به ضرورت وحدت  و همبستگی در میان امت اسلامی توصیه کرده اند و این مطلب اهمیت و ضرورت انسجام میام مسلمانان را می رساند.

اهمیت و ضرورت حفظ همبستگی و یکپارچگی ملی کشور از یک سو و حفظ حقوق پیروان مذاهب اسلامی از سوی دیگر وجود پژوهش در این زمینه را امری ضروری معرفی می کند چرا که رعایت مطالبات مشروع شهروندان ایرانی و رعایت مصالح عمومی از سوی رسانه ملی باید مورد توجه قرار گیرد.

کشور ایران به لحاظ تنوع در اقوام و مذاهب شرایط ویژه ای دارد که اشراف به این حساسیت ها می تواند تا حد زیادی از تنش های احتمالی بکاهد و موجب یکپارچگی، وحدت و انسجام ملی کشور در بین اقوام و مذاهب شود.

تعریف تنوع و اقسام آن

تنوع آنچنان که در کتاب ها و فرهنگ های لغت از آن یاد شده است به معنای گوناگونی است و نوع نوع شدن را درباره موضوعی می رساند. در زبان انگلیسی از تنوع برای بیان ویژگی هایی که چیزی را از چیزهای دیگر جدا می‌کند، استفاده می‌شود. در فارسی نیز تنوع به معنای گونه‌‌گون شدن و یا بودن است كه در فارسی به گوناگونی مشهور است، (صالحی امیری، 1385 : 41). در سال های اخیر گستردگی معنای تنوع از واژه تفاوت گذشته و بر معیارهای جدید و چالش برانگیزی دست گذاشته است یعنی در واقع تنوع تنها فقط شامل: تفاوت در سن، نژاد، جنس، توانایی جسمی، نوع جنسیت، طبقه اقتصادِ اجتماعی، دین، تحصیلات، منطقه اصالت و زبان نمی شود، بلکه باید مواردی، مانند: تفاوت در تجربه‌های زندگی، موقعیت خانوادگی، شخصیت، وظایف کاری، جایگاه سلسله مراتبی و مشخصه های دیگری را که به جنبه فردی شکل می دهد.

اما تنوع را در میان جوامع را به لحاظ علم جامعه شناسی و به اعتبار روابط میان مردم می توان به چند گونه زیر تقسیم کرد:

تنوع زبانی

وجود انواع گوناگون زبان‏های مختلف، از بارزترین تفاوت های به وجود آمده در حیات بـشـر به شمار می رود. اغلب منابع به صورت کلی زبان های زنده جهان را که دارای گویشور هستند 6000 زبان برآورد می کنند(فرهمند،2004،1) علیرغم این گفته می شود که بسیاری از این زبان ها از سوی زبان شناسان مورد شناسایی قرار نگرفته اند.

به علاوه گفته می شود که 95 درصد از این زبان ها (5700زبان از 6000 زبان) فقط توسط چهار درصد از مردم مورد استفاده قرار می گیرند. بنا براین آمار قاطبه جمعیت جهان(96 درصد) تنها با 5 در صد یعنی 300 زیان سخن می گویند. به عبارت دیگر 96درصد مردم جهان با 300 زبان زنده از 6000 زبان سخن می گویند براین اساس 5700 زبان باقی مانده متعلق به در صد ناچیزی از جمعیت جهان است که اغلب زبان ها و گویش های محاوره ای مهجور در گوشه و کنار جهان را شامل می شود.(گودرزی، 1384،149)

زبان چینی، بیش از همه زبان ها متکلّم دارد، زیرا بـیـش از یـک مـیـلیـارد نـفر از جمعیت کره زمین آن را به کار می برند، در کشور پهناور هند نزدیک به 850 زبان و لهجه دارد، «و من آیاته خلق السّموات و الأرض و اختلاف ألسنتکم و ألوانکم إنّ فی ذلک لآیات للعالِمین»(سوره روم آیه22) قرآن کریم همانگونه که آفرینش آسمان ها و زمین را یکی از نـشـانـه های خداوند معرفی می کند، تعدد و تنوع زبان های مردم دنیا را نیز از نشانه های خالق جهان برمی شمارد: ((و از نشانه های او آفرینش آسمان ها و زمین و اختلاف زبان های شما و رنگ های شما است)).

تنوع فرهنگی

تنوع فرهنگی غالبا ًبه مفهوم گوناگونی فرهنگ و در معیاری وسیع تفاوت فرهنگ جوامع مختلف انسانی در مناطق مختلف زمین است.( زاهدی، چاپ 1384- ص 271)

وقتی صحبت از تنوع فرهنگی می‌شود لزوماً تفاوت فرهنگی بین کشورها مد نظر نیست. به عبارت دیگر، همواره فرهنگ‌ها با کشورها یکی نیستند. (کوشا- چاپ اینترنتی – ویرایش اول ۱۳۸۷فصل اول ص ۵۹) همان طور که باند و اسمیت (۱۹۹۸) نشان داده‌اند: «وقتی ما کشورها را بر مبنای تفاوت‌های فرهنگی از یکدیگر جدا می‌کنیم، نباید از تنوعِ فرهنگیِ بیشماری که درونِ بسیاری از این کشورها وجود دارد غافل شویم.».

تنوع فرهنگی در میان کشورهایی مانند ایران که دارای اقوام و مذاهب مختلف با فرهنگ های متفاوتی هستند بسیار مشهود است مضاف بر اینکه تنوع قومی و مذهبی را تنوع جغرافیایی نیزهمراهی کند و در این صورت است که تنوع فرهنگی در میان  اقوام کاملا مشهود است.

ایران کشوری پهناور و با قدمتی چند هزار ساله است که دور زمانی است که تنوع فرهنگی را تجربه می کند به گونه ای که می توان ایران را به عنوان جامعه متنوع فرهنگی دانست که با جوامع مشابه که چند ملیت و قومیت در آن دخیل است تفاوت اساسی دارد.

«یکی از مظاهر تفاوت این است که تنوع فرهنگی ایران برخلاف بعضی جوامع متنوع، در طول تاریخ موجب بروز ناهمسازی و کشمکش قومی نشده است بلکه این گروه ها زیست مسالمت آمیز داشته اند(کریمی، موذن، سال 90)

تنوع ادیان

در زمینه تعدد ادیان باید ایت نکته را یادآوری کرد که دیـن پدیده ای عمیق و ریشه دار در زندگی انسان ها در تمام ادوار تاریخ به شمار می رود؛ در واقع دین بیانگر ویژگی تفکر و درک بشری است که انسان را از دیگر مخلوقات متمایز می کند. ویـژگـی تـفـکـر در انـسـان سـبـب مـی شـود تـا او بـه دنبال مبداء پیدایش، هدف از خلقت، سرنوشت انسان، نیز قدرت آفریننده و ارتباط انسان با این قدرت بگردد و آنچه که پاسخ این سؤالات آدمی را می دهد، دین و عقیده اوست.

از آنـجـا کـه انسان موجودی است برخوردار از اندیشه و فهم ، از همان آغاز حیات بشری ، دین همراه و همزاد او بوده ؛ به همین دلیل بعضی از دانشمندان تاریخ ادیان معتقدند که دین بـا آغـاز تـاریـخ حـیـات بـشـری روی زمـیـن ، یـعـنـی حـدود دو مـیـلیـون سال پیش ‍ آغاز گشته است .( الموسوعة العربیة العالمیة ، ص 569)

از ایـن رو شـمـار بـسـیـاری از مـورخـان بـاور دارنـد کـه در طـول ادوار تـاریخ، ملل و جوامع زیادی بوده اند که از هیچ علم، دانش، هنر، فلسفه و تمدنی برخوردار نبوده اند، اما هیچ جامعه انسانی را بدون دین نمی توان یافت.

هـمـان گـونـه که تنوع و تفاوت در ابعاد مختلف زندگی بشر پدیدار گشته، این تنوع نیز درزمینه دین مشاهده می گردد. اما خدای بلند مرتبه، انسان را بی پناه رها نکرده تا در بـرابـر امواج سؤالات بی پناه بماند، بلکه برای یافتن پاسخ صحیح ، پیامبران را فرستاد تا بشر را به دین استوار و صراط مستقیم رهنمون سازند.

یادآوری این نکته ضروری به نظر می رسد که نقش پیامبران تبلیغ رسالت و دین خداوند می باشد، ایـشـان مـردم را بـه پـذیـرش دیـن الهـی مـجـبـور نـمـی کـنـنـد؛ بـه هـمـیـن دلیـل هـم مـردم به دو گروه اصلی تقسیم می شوند: گروهی که دعوت پیامبران را اجابت کرده و ایمان می آورند؛ چنان که خداوند در قرآن کریم می فرماید((آیا جز ابلاغ آشکار بر پیامبران (وظیفه ای ) است ؟ و در حـقـیـقـت در مـیـان هـر امتی فرستاده ای برانگیختیم (تا بگوید): خدا را بپرستید و از طـاغـوت بـپـرهـیزید. پس گروهی از ایشان هدایت یافتند و گروهی نیز سزاوار گمراهی شدند.))(نحل : 36 ـ 35)

با بررسی آیات قرآن کریم درباره ادیان ، در می یابیم که آیات بسیاری به ادیان مختلف بشری اشاره دارد. در این باره بیان چند نکته مهم به نظر می رسد:

اول آنکه وجـود تـنـوع و تـعـدد دیـنی را نمی توان در میان مردم و در سراسر دنیا نادیده انگاشت : ((در دین هیچ اجباری نیست .)) بقره : 256)

((دین شما برای خودتان و دین من برای خودم )). (کافرون : 6)

دوم اینکه مـؤمـن در دعـوت دیـگـران بـه دیـن خـود بـایـد شـیـوه مـناسب را در پیش گرفته ، از جدل و جنجال بپرهیزد: ((با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن .)) (نحل : 125)

سـوم : انـسـان در دیـنـداری و انتخاب عقیده باید رسیدن به حقیقت را هدف خویش قرار دهد، پس برای جستجوی حقیقت و یافتن راه راست نسبت به ادیان و آرای دیگر نیز باید تحقیق و بـررسـی نـمـود ((آنـان کـه بـه سـخـن گـوش فـرا مـی دهـنـد و بهترین آن را پیروی می کنند.)) (زمر: 18)

گـفـتـگـوی مـیـان ادیـان نـیـز بـایـد در فـضـایـی کـامـلا آرام و بـراسـاس احـتـرام مـتـقـابـل انـجـام گـیـرد تـا نـتـیـجـه بـخـش بـاشـد: ((و بـا اهل کتاب جز به (شیوه ای ) که بهتر است مجادله مکنید.)) (عنکبوت : 46)

چـهـارم : اخـتـلاف ادیـان در مـیـان بـشـر نـبـایـد بـه درگـیـری و نـزاع مـنـجـر شود؛ زیرا اصـل و اسـاس در مـیـان مـردم جـهـان ، هـمـزیـسـتـی مـسالمت آمیز و یکپارچگی و داشتن روابط بـراسـاس احـترام متقابل می باشد؛ البته اگر کسی در پی دشمنی با مخالفان برآید، باید با او برخورد کرد: ((خدا شما را از کسانی که در (کار) دین با شما نجنگیده و شما را از دیـارتان بیرون نکرده اند، باز نمی دارد که با آنان نیکی کنید و با ایشان عدالت ورزید.)) . (ممتحنه : 8)

البته دین اسلام از جریحه دار کردن احساسات پیروان دیگر ادیان نهی کرده ، حتی اگر بت پـرسـت بـاشـند؛ زیرا ناسزاگویی به مقدسات دینی آنان باعث می گردد که آنان نیز بـه مـقدسات مسلمانان توهین کنند و ناسزا گویند: ((و آنهایی را که جز خدا را می خوانند دشنام مدهید که آنان از روی دشمنی (و) به نادانی خدا را دشنام خواهند داد.)) (انعام : 108)

تعریف تنوع قومی

به رغم آن که به نظر می آید مفهوم قومیت از اصلاحات بی ابهام باشد اما در تعریف آن وحدت نظر در میان دانشمندان وجود ندارد. دانشمند بزرگ ماکس وبر گروهی که اعضایش نسبت به پیشینه تاریخی، فرم فیزیکی آداب و رسوم و خاطرات مشترک، باور مشابه یا یکسانی داسته باشند گروه قومی می داند.  قومیت از نظر آدام کوپر مقوله ای بنیادی در سازمان اجتماعی است که اساس آن عضویت و تعلق مبتنی بر اشتراک در ریشه های تاریخی، فرهنگ، مذهب و زبان است. دیوید رابرتسون قومیت را ترکیب پیچیده ای از ویژگیهای فرهنگی، نژادی و تاریخی می داند که با تکیه برآن جوامع بع خانواده ای مجزا و گاه خصمانه تبدیل می شوند.(فصلنامه مطالعات ملی بهار 1383)

همان گونه که قرآن فرموده است جد و نیای همه افراد بشر، یک مرد و یک زن یعنی همان آدم و حواست : ((ای مردم ، از پروردگارتان که شما را از نفس واحدی آفرید و جفتش را نیز از او آفرید، و از آن دو مردان و زنان بسیاری را پراکند، بترسید.)) (نساء: 1)

امـا بـا ایـن وجـود بـا گـذشـت زمـان و ادامـه نـسـل بـشـر و گـسـتـرش مـحـل زنـدگی آنان متناسب با شرایط محیط زندگی و اختلاف آب و هوایی ، ظاهر انسان ها بـه شـکـل هـای گـوناگون و متفاوت از یکدیگر پدیدار گشت و نژادهای مختلف بشری در روی زمین شکل گرفت و همین امر موجب پدیدار شدن اقوام و طوایف مختلف در جهان گردید.

تحول مفهوميِ قومیت امكان حمل معناهای كاملا متفاوتی را فراهم کرده كه امروزه بسیار دور از ذهن می‌نماید؛ مثلا یكی از چاپ های فرهنگ انگلیسی آكسفورد، قومیت را معادل با موهومات كفرآمیز آورده و در فرهنگ جهانی وبستر به غیر مسیحیان و غیر كلیمیان اطلاق شده است(افتخاری، 1378) .

جامعه ایران جامعه ای چند قومیتی است و در نتیجه این تنوع قومی اقوام مختلفی هم در آن ززدگی می کنند و بی شک وحدت و انسجام ملی در گرو همزیستی و روابط دوستانه اقوام داخلی با یکدیگر است.

در همین راستا باید گفت که« هیچگاه نمی توان مقوله وحدت و یکپارچگی ملی را بدون در نظر داشتن نسبت همگرایی و همزیستی در عین تنوع در جامعه ایران مورد بررسی قرار داد»(فصلنامه مطالعات ملی، 80)

البته چنان که گذشت می توان به این نکته توجه کرد که میان ملت و قوم تفاوت هایی مشهود است و با توجه به تعریف هایی كه از ملیت می شود- جمعی از انسانها كه فرهنگی عمومی و توده‌ ای و سرزمینی مخصوص به خود دارند – می‌توان در تمایز و ارتباط بین ملت و قومیت باید گفت كه:

1. ملتها اغلب پدیده ‌هایی مدرن اند؛

2. اقوام در تمام زمانها وجود داشته و ماندگار مانده‌اند؛

3. بسیاری از ملتها بر بنیاد اقوام موجود شكل گرفته و الگوی قوميِ ملت، امروزه به شدت تاثیر گذار است؛

4. ملتهایی كه بنیان قومی فراگیر نداشته باشند، در قوام بخشیدن به خودآگاهی ملی و یكپارچگی ملی مشكلاتی بزرگ خواهند داشت(اسمیت، 1379).

با توجه به همین تعریف ها می‌توان مهمترین ویژگی های یك قوم را در موارد زیر خلاصه كرد:

 1. نیاكان مشترك واقعی یا باور به نیاكانی اسطوره ای؛

 2. نام مشترك؛

 3. سرزمین مشترك؛

4.  زبان مشترك؛

 5. فضای مشترك زیستی؛

 6. رسوم و آداب مشترک؛

 7. ارزش‌های مشترک

 8. احساس تعلق به یك گروه واحد(برتون، 1380ص 235).

تنوع قومی در ایران

ایران کشوری وسیع است که با داشتن اقوام مختلف لقب یکی از کشورهای متکثر به لحاظ قومیتی را به خود گرفته است اما لازم است بدانیم که قومیت از چه زمانی در ایران معنا و مفهوم مستقلی را به خود اختصاص داده است.

از زمان سلسله های مستقل تا حمله مغول و بعد از آن، تا دوره مشروطه و پهلوی، چیزی به نام ملیت و خلق ها در ایران مطرح نبوده است و به ویژه اقلیت های مذهبی و قوم هاو عشایر که به زبان فارسی و گویشی غیر فارسی سخن می راندند با مسالمت و پذیرش یکدیگر در این سرزمین می زیسته اند.(فصلنامه مطالعات ملی، تابستان 80)

بنابر نظر مستند، مسأله خلقها و ملیت ها در ایران به صورت نظری، نخستین بار توسط كمونیستها  مطرح شد و بعدها نیز ایران شناسان شوروی 29 ملیت گوناگون در ایران كشف كردند. توجه به جزئیات در این امر ، بهانه ‌ای بود تا تحلیلگران مدعی شوند كه تنوع قومی در ایران، یك بحران است.(ثاقب فر، 1370،ص29)

اگر چه ایران دارای اكثریت 60 درصديِ فارسی زبان است؛ اما وجود شش قومیت عمده کرد، لر، بلوچ، ترک، ترکمن و عرب در درون این واحد ملی، می‌تواند جای تامل و بررسی داشته باشد.

آرایش قومی و مذهبی در ایران

بخش اعظم ملّت ایران فارس هستند. از نتایج سرشماری سال 1375 دربارۀ ترکیب قومی ملّت ایران این برآوردها حاصل میشود: جمعیت فارس‌ها حدود  73 الی 75 درصد جمعیت ایران است. آمار سرشماری سال 1375 نشان میدهد که  82 الی83 درصد مردم فارسی صحبت میکنند و 86/2 درصد از آنها فقط فارسی را میفهمند، همچنین 32/14 درصد از ملّت ایران فارسی نمیدانند که بخش عمده‌ای از آنها در مناطق عشایری و روستایی اقوام غیر فارس زندگی میکنند. بدیهی است که چون زبان رسمی کشور فارسی است، بخشی از فارسی زبانان از اقوام و دارندگان لهجه‌های دیگر باشند.(حافظ‌نیا، 1381، ص141) پس از فارس‌ها، قوم آذری فراوانی بیشتری دارد. جمعیت آذریها حدود 15 الی17 درصد و جمعیت ترکمن‌ها حدود 2/1 درصد جمعیت ایران است. حدود 5/3 الی 5 درصد از جمعیت به سومین گروه قومی، یعنی کردهای سنی و شیعۀ غرب کشور اختصاص دارد. پس از آنها به ترتیب قوم عرب در جنوب غربی کشور با حدود 3 درصد و قوم بلوچ در جنوب شرقی کشور با حدود 2 درصد از کل جمعیت قرار دارند. دربارۀ کميّت و نسبت اقوام ایرانی آمار مشخصی وجود ندارد و مرکز آمار ایران نیز که مسئول تهیۀ آمارهای صحیح و رسمی است، به دلایل نامعلوم، آمارهای واضحی دراین‌باره ارائه نمیکند، بنابراین آمار و ارقام بیان شده در منابع مختلف عمدتاً جنبۀ تخمین و برآورد دارند و نمی توان به طور قاطع آنها را پذیرفت. (حافظ‌نیا، 1381، ص 147)

دین و مذهب: براساس سرشماریهای انجام‌شده، بخش اعظم ملّت ایران ــ بیش از 99 درصد ــ مسلمان هستند، پس از مسلمانان، پیروان مسیحیت با 13/0 درصد بیشترین فراوانی را دارند و در مرتبه‌های بعدی، به ترتیب: زرتشتیان، یهودیان و پیروان دیگر ادیان با نسبت‌های بسیار ناچیز ــ کمتر از 05/0 درصد ــ قرار دارند.(سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1375، ص 6)

اقليّت مذهبی اهل سنّت، با دو شاخۀ حنفی و شافعی، در فضاهای حاشیه‌ای کشور پراکنده‌اند که می توان آنها را در دو بخش شافعیان و حنفیان دسته بندی کرد:

اهل سنت شافعی مذهب در ایران

برخلاف حنفیان اهل سنت پیرو مذهب شافعی در دو ناحیه مجزای از یکدیگر تمرکز یافته اند و در برخی نواحی هم به صورت بسیار جزیی حضور دارند. کانون مهم شافعی مذهبان ایران غرب کشور در استان های آذربایجان غربی، کردستان و کرمانشاه است. این گروه از شافعی مذهبان همچنان که دارای پیوستگی جغرافیایی و مذهبی هستند از یک قوم واحد نیز به شمار می روند.(گودرزی، 1381).

البته بخشی از اهل سنت شافعی نیز به صورت پراکنده در استان های فارس، گیلان، هرمزگان و بوشهر حضور دارند که به نسبت جمعیت اهل سنت شافعی مذهب در غرب کشور دارای جمعیتی کمتر هستند.

اهل سنت حنفی مذهب در ایران

پیروان مذهب حنفی در ایران از جمعیت کمتری نسبت شافعیان قرار دارند. حنفی مذهبان ایران در سه استان سیستان و بلوچستان، گلستان و خراسان جنوبی، شمالی و رضوی زندگی می کنند. در شرق کشور اهل سنت حنفی مذهب در یک پیوستار جغرافیایی، مذهبی و قومی(بلوچ) قرار دارند.(گودرزی، 1381).

در شمال کشور نیز اهل سنت در یک پیوستار جغرافیایی، مذهبی و قومی واحد(ترکمن) به سر می برند. افزون بر این جمعیتی از اهل سنت به صورت پراکنده در استان های یزدکرمان و زنجان حضور دارد  که از آنها به اهل سنت متفرقه یاد می شود. .(گودرزی، 1381).

در پایان باید گفت که هرچند اقوام ایرانی با داشتن محدوده های جغرافیایی، فرهنگ، مذهب و زبان و گویش مخصوص به خود نسبت به یکدیگر تفاوت هایی دارند اما دارای در یک اصل با یکدیگر مشترکند و آن التزام به دین اسلام است که آنها را بر محور توحید و پیروی از عقل گردآورده است.

از سوی دیگر رفتار مسلمانان بسیار در این مسأله تأثیرگذار است چرا که هر قدر مسلمانان نسبت به مسأله وحدت، تقریب، همگرایی تلاش بیشتری داشته باشند و در این زمینه تلاش کنند راه های دشمنان برای ترویج تشتت و تفرقه مسدود می شود و جای آن دارد کسانی که دغدغه امنیت ملی را داشته و در راه تعالی کشور گام بر می دارند برای منازعات سیاسی خود دست به دامن مسائل دیگر شوند و با رفتارهای احساسی و غیر منطقی خود آب به آسیاب دشمن نریزند.

منابع:

1. صالحی امیری، سید رضا: مدیریت تنوع قومی مبتنی بر سرمایه‌­های اجتماعی، فصلنامه راهبرد، شماره 40، (تابستان1385).
2. فرهنگ علوم اجتماعی- نوشته‌ی گولد و کولب - ترجمه‌ محمد جواد زاهدی-نشر مازیار- چاپ دوم 1384
3. فصلنامه افكار عمومي مركز تحقيقات سازمان صدا و سيما « آثار ارتباطات رسانه‌اي » روزنامه جام جم، 20 فروردين 1382 ، شماره 834
4. فصلنامه مطالعات ملی، سال دوم، شماره 8، تابستان 80
5. قرآن کریم
6. کریمی، موذن، فصلنامه مطالعات ملی،45،سال 12، شماره 1، سال 90
7. محمدرضا حافظ‌نیا، جغرافیای سیاسی ایران، چ 1، تهران: سمت، 1381

هادی شاملو

/979/ ۷۰۱/ص