فقه و بازار (43)؛
مدیر رادیو معارف: دولت اسلامی تسهیلاتی برای گسترش مباحث فقهی ایجاد کند
خبرگزاری رسا ـ مدیر رادیو معارف گفت: برای اینکه حوزه بتواند منابع فقهی مورد نیاز مشاغل گوناگون را آماده کند، برگزاری جلسات مشترک بین حوزه و اصناف گوناگون ضروری است.
با توجه به اهمیت آشنایی همه اصناف و مشاغل كشور با احكام شرعی و اخلاق شغلی خود بر آن شدیم تا راهكارهای اجرایی این مساله را با متخصصان و كارشناسان مربوط مورد بررسی قرار دهیم. وسعت این مساله به حدی است كه از راننده تاكسی تا نماینده مجلس و وزرا را در بر میگیرد و هیچ صاحب شغل و منصبی نمیتواند خود را از شمول این مساله خارج بداند از این رو برخی «الفقه ثم المتجر» را به عنوان یك قاعده كلی در این زمینه مطرح كردهاند.
حجتالاسلام محمد لطفی نیاسر، مدیر رادیو معارف در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری رسا به ابعاد تازهای از ضرورت آشنایی اصناف با احکام شرعی شغلشان و راهکارهای پیشرو پرداخته است که با هم میخوانیم.
رسا ـ ضرورت آشنایی اصناف با حقوق شرعی و اخلاق شغلی خود تا چه حد است؟
حتماً روایت «الفقه ثم المتجر» را شنیدهاید. این قانونی است که در همه عرصهها بایستی رعایت شود. اگر قبول داریم که دین، همه ساحتهای زندگی را فرا گرفته است، پس در همه زمینهها، قاعده الفقه ثم المتجر باید رعایت شود. به افرادی که وارد کسبوکار میشوند، هنوز گفته نشده که در کار شما یک ساحت فقهی هم حاکم است. کسی نگفته خانواده آشفته نتیجه عدم پیگیری فقه در زندگی است و یا کسی نگفته که ظلم به همسر و فرزند نتیجه به کار نبردن فقه در زندگی است. اینجا تنها اخلاق حاکم نیست؛ بلکه فقه هم حاکم است، یعنی تشخیص حلال و حرام در همه شؤون زندگی، ضروری است. وقتی مباحث فقهی را در کسب و کارمان رعایت نکردیم، اولین قدم لقمهها و پولهای شبههدار و سپس ورود مال حرام به زندگی است. یعنی بدون اینکه متوجه باشیم، وارد یک حیطه ممنوعه میشویم. پایههای سست اجتماعی و آثار وضعی نامناسب در خانواده نتیجه لقمههای حرام است. حتماً روایت امام حسین(ع) در صحرای کربلا را بارها شنیدهاید که وقتی میخواستند دشمنانشان را نصیحت کنند، آنها با سروصدا مانع از سخنرانی ایشان میشدند، امام حسین(ع) به آنان چه گفتند، فرمودند: «شکمهایتان از حرام پر است و حرف حق به گوشتان نمیرود». نتیجه جامعهای که شکمهای مردمش از حرام پر بود، ایستادگی در برابر سیدالشهدا(ع) است. بر همه کسانی که در نظام جمهوری اسلامی ایران مسؤولیتی دارند، لازم است تا با ایجاد زمینه آموزشی لازم، شرایط آگاهی مردم را از احکام شرعی و اخلاق شغلیشان فراهم کنند تا جامعهای پاک در همه ابعاد ایجاد شود.
رسا ـ وظایف رسانهها به خصوص رسانه ملی در این زمینه چیست؟
ابتدا اشارهای کنم به خود حرفه خبرنگاری. یک خبرنگار غیر از اخلاق رسانه، لازم است نسبت به مسائل فقهی رسانه هم مطلع باشد. با توجه بهحوادثی که اخیراً در کشور اتفاق افتاد، اگر مباحث فقهی در حوزه اطلاعرسانی رعایت میشد و بسیاری از دروغهای خبری و رسانهای پخش نمیشد، جامعه به هم نمیریخت. اگر یک خبرنگار سرعت در خبررسانی را بر دقت برتری دهد، نتیجهاش آشفتگی در جامعه است. در نتیجه بر رسانه هم یک قاعده فقهی بار میشود. کار رسانه، فرهنگسازی است. فرهنگسازی در رسانه به معنای دقیق ایجاد دغدغه و تشنگی در مردم است. اگر برای جوانی که میخواهد به کسبوکار مشغول شود، ایجاد دغدغه کنیم، بر خود لازم میداند که غیر از فراگیری اطلاعات حرفهای، اطلاعات فقه آن حرفه را هم بهدست آورد. تأکید من بر ایجاد تشنگی در مردم و سپس فرهنگسازی است. در میان رسانههای گوناگون هم، وظیفه رادیو معارف از همه سنگینتر است. حجتالاسلام فلاح زاده بهعنوان یک روحانی که با اصناف آشنایی دارد و زبان جوانان را میداند، در این زمینه فعالیتهای مناسبی را انجام داده است. اصناف از کجا بدانند حجتالاسلام فلاحزاده در این راستا فعالیت میکند تا به وی مسائل مبتلابه صنف خودش را ارائه دهد. اطلاعرسانی در این زمینه، وظیفه رسانه است.
رسا ـ آیا رادیو معارف در جهت احکام شرعی مشاغل گوناگون فعالیتی داشته است؟
در سالهای گذشته برنامه زمزم احکام با حضور حجتالاسلام فلاحزاده پخش شد که در آن با تبیین احکام شرعی مشاغل یک دوره کامل فقه اصناف مورد بررسی قرار گرفت. یکی از موضوعات مهمی که در برنامه زمزم احکام مورد بررسی قرار گرفت، فقه کشتارگاهها و احکام خاص آن بود. اهمیت پرداختن به این موضوع تا آن حد است که اگر قصابی مسائل فقهی شغلش را رعایت نکند، آثار وضعی نامناسبی بر فرد خریدار خواهد گذاشت. برنامه زنده «فقه و زندگی» از دیگر برنامههای رادیو معارف در زمینه مباحث فقهی مشاغل است. در این برنامه به مباحث مختلف فقهی از جمله بورس هم پرداخته شد. همانطور که میدانید بورس، بازار معاملات مدرن است. از یک طرف ممکن است حوزه با فعالیتهای بورس آشنا نباشد و از طرفی، افرادی که به این کار مشغولاند، ندانند مسائل فقهی آن چیست. رادیو معارف اولین شبکه رادیویی بود که به تبیین مسأله شرکتهای هرمی مانند گلدکوئیست پرداخت. در این برنامه ماهیت شرکتهای هرمی تشریح شد و حلال یا حرامبودن درآمد آن مورد بررسی قرار گرفت. افرادی که وارد فعالیتهای هرمی شده بودند، در این برنامه طرح مسأله کردند و کارشناسان حوزوی از جمله حضرت آیتالله مکارم شیرازی به بیان مسائل فقهی آن پرداختند. تجارت الکترونیک هم از جمله تجارتهای مدرنی است که از آن غفلت شده است. اکنون غیر از تجارتهای سنتی لازم است وارد تجارتهای مدرن شویم که بسیاری از جوانها به این کار مشغولاند. بسیاری از کسانی که در تجارت سنتی مشغول به فعالیت هستند از شاگردی به استادی رسیدهاند و تا حدودی به مسائل شرعی شغلشان آگاهی دارند؛ اما در تجارتهای مدرن، جوان شیوه فعالیت را از اینترنت فرا گرفته است. از این رو نمیداند بر «بازار فارکس» مباحث فقهی لحاظ میشود یا نه؟ یعنی حرام و حلالش را تشخیص نمیدهد. امروزه بیشتر معاملهگران اینترنتی وضعیت فقهی پول الکترونیک را نمیدانند و با نگاه به فعالیت افراد مختلف کشورهای دیگر به آن میپردازد. البته شاید سود زیادی هم بهدست آورند که متأسفانه شبههناک است. دور جدید برنامه «زمزم احکام» با مشارکت کارشناسان حوزههای فقهی و مسؤولان اصناف با عنوان «فقه اصناف» به زودی از رادیو معارف پخش میشود که هفتهای یک روز به بررسی مسائل فقهی اصناف با تفکیک صنفها خواهد پرداخت.
رسا ـ فرق برنامه زمزم احکام با برنامه فقه زندگی چیست؟
زمزم احکام بهطور مستقیم به بیان حکم میپردازیم؛ اما در برنامه فقه و زندگی فلسفه حکم، دلایل حکم و دریچههای جدید حکم مورد بررسی قرار میگیرد. در زمزم احکام تنها کارشناسان فقهی حضور دارند؛ اما در برنامه فقه و زندگی کارشناسان هر دو حوزه حضور دارند و با هم به همفکری میپردازند.
رسا ـ وظیفه حوزه در رابطه با فقه اصناف چیست؟
در حوزه به فقه اصناف بهصورت کامل و جامع پرداخته نشده است. آنجایی که در کتاب متاجر و مکاسب محرمه پرداختهایم، تجارت سنتی است. مباحث تجارت سنتی هم به روزرسانی نشده است. چون به زبانش بهروز نشده است. پس نباید از جوان هم انتظار داشت که قبل از واردشدن به کسبوکار به این منبع ارزنده مراجعه کند. نباید هم انتظار داشته باشیم که از کتابها و منابع قدیم حوزه در مسائل روز جامعه استفاده شود. بازاریها در گذشته قبل از اینکه کسبوکارشان را شروع کنند، ابتدا به حوزه میرفتند و تا سال چهارم یک دوره متاجرِ لمعه و حتی مکاسب را میخواندند و یا در کنار دکانی که در بازار داشتند، در دروس حوزه علمیه شرکت میکردند. اکنون چنین فرصتی برای جوانان وجود ندارد و لازم است حوزه مباحث فقهی را به زبان روز برای جوانانی که میخواهند وارد کسبوکار شوند، تبیین کند. حوزه باید به موضوعشناسی تجارتهای جدید بپردازد. مراجع بسیار روشنضمیر و روشنفکر هستند. هر موضوعی که مطرح و به آنها ارائه میشد به بهترین وجه و در کمترین زمان پاسخ میدهند. آنها آمادگی پاسخدادن در همه حوزهها را دارند، اما باید ببینیم مشکل کنونی از کجا ناشی میشود. مشکل «نبود موضوعشناسی» دقیق است. برای این موضوع هم مراکز فقهی به مباحث اقتصادی جدید مانند فارکس، گلدکوئیست، بورس و صنعت بیمه که بسیار پیچیده است رو آوردهاند.
رسا ـ آیا حوزه میتواند برای همه مشاغل، اخلاق و احکام جداگانه به رشته تحریر در آورد؟
حوزه میتواند احکام فقهی همه مشاغل را آماده کند. اما نکتهای که در اینجا باید لحاظ شود این است که افراد خوشسلیقهای که در مراکز فقهی به موضوع فقهی عامی مانند کمفروشی میپردازند، نگویند کمفروشی در همهجا هست، بلکه کمفروشی در حرفههای مختلف را با مثالهای خودش تبیین کنند. تعامل مسؤولان اصناف با حوزهها و مراکز علمی به منسجمشدن این کار کمک میکند. اگر اصناف از حوزه علمیه بخواهد تا برای هر صنفی کتاب فقهی کوچک و روان بنویسد و سپس الزام کند که هرکسی میخواهد وارد شغلی شود آن کتاب را بخواند و مسائل کلی کسبوکارش را بداند، بسیار مناسب است. حوزههای علمیه بخشهای مختلف اقتصادی و تجاری را از طریق اصناف شناخته، سپس به موضوعشناسی بپردازند و یک مرکز فقهی هم براساس همان مسائل، سؤالات را طراحی کند و پاسخ دهد. نظرات چند مرجع هم در این مسأله وارد شود. پس از آمادهشدن کتابچهها، هر صنفی آن را در اختیار اعضای خود قرار دهد.
رسا ـ آیا حوزه نباید منابع مورد نیاز اصناف را آماده و در اختیار آنان قرار دهد؟
لازمه این کار تعامل اصناف با حوزهها است. در بسیاری از حوزهها مشکل نبود تعامل وجود دارد. کسی نمیآید برای شما همه چیز را آماده کند و تحویل دهد. از آن طرف از هرچه تحویل شود، استفاده بهینه نمیشود. مشکل اینجا است. برای اینکه حوزه بتواند منابع مورد نیاز مشاغل گوناگون را آماده کند تا اصناف هم به بهترین شکل بهکار گیرند، برگزاری جلسات مشترک بین حوزه و اصناف مختلف ضروری است. اصناف ابتدا مسائلشان را مدوّن کنند، سپس مراکز حوزوی را شناسایی کرده و با نامه رسمی از آنها و حتی از مراجع بخواهند که براساس سؤالاتی که تدوین کردهاند، کتابهای مناسبی نوشته شود. یک روحانی دست به قلم را استخدام کنند، هر سؤالی را که از طرف اصناف مطرح شد و مرجع به آن پاسخ داد، به صورت کتاب آماده کند و به زبان اصناف ارائه شود. نتیجه اینکه اگر اصناف منتظر کتاب باشند و حوزه هم منتظر سؤال، سی سال که از انقلاب اسلامی گذشته، سی سال دیگر هم بگذرد، اتفاقی نمیافتد.
رسا ـ در مورد تربیت مبلغ اصناف مختلف نظرتان چیست؟
لازم نیست مُبلّغ اصناف بهطور خاص تربیت شود. مبلغ نباید تخصصی شود، بلکه لازم است در جامعه زندگی کند و یک اشراف کامل به اکثر حوزههای اجتماعی داشته باشد. وقتی کسی احکام را میداند باید مبانی آن در دستش باشد تا همه بتوانند مسائلشان را از او بپرسند. راهکار مهم در این زمینه تدوین کتابهای مناسب است. هر طلبهای که اهل مسأله باشد میتواند با مطالعه این کتابها، پاسخگوی همه حوزههای صنفی باشد. آنچه که باید تخصصی شود کسانی هستند که مبانی را تولید میکنند نه مبلغان.
رسا ـ درس خارج علما بهصورت کلی بحث میشود مانند بیع و اجاره. آیا میتوان درس خارجی را پیشبینی کرد که بهصورت کاربردیتر باشد، مثلاً فقه پزشکی یا دامداری و مانند آن را بررسی کند.
فضلای درس خارج میتوانند در این ابواب وارد شوند. معیار تدریس بعضی از درسهای خارج، مکاسب است. مراجع در درس خارج یک موضوع را کاملاً از هم باز میکنند و تمام مسائل آن را میسنجند. بسیاری از مشکلات که در جامعه مطرح میشود اگر وارد درسهای خارج شود، مطمئناً به تولید علم کمک میکند.
در مورد فقه موسیقی نیز بسیار کم کار شده است. مقام معظم رهبری با تیزبینی که داشتند مدت زمانی است که در درس خارج خود به بحث موسیقی میپردازند. بحثی مانند طهارت، صلات و خمس را چون دیگران بارها گفتهاند، مطالبش بسیار و در دسترس است. اما بحثی مانند موسیقی یا مشابه آن بسیار دشوار است. این موضوعات کار نشده است. یک کار چند جانبه را میطلبد. تنها مراجع تقلید و حلقههای درسی و تحقیقی دور آنها میتوانند ظرفیت این موضوع را در حوزه ببینند و وارد آن شوند. کسانی که در حلقههای مشورتی دروس مراجع شرکت میکنند به پرورش موضوعات خاص بپردازند و سپس با ارائه این موضوعات به مراجع تقلید، مباحث خاص آن را جمعآوری کنند. فقهای جوانی که هنوز به مرحله مرجعیت نرسیدهاند، وقتی میخواهند وارد درس خارج شوند، در موضوعاتی وارد شوند که بر روی آنها کار نشده است. حضرت امام خمینی(ره) یک فرع فقهی ولایت فقیه را پرورش دادند و بحث کردند. اکنون این موضوع پایهگذار یک نظام مبارک مانند نظام جمهوری اسلامی ایران شده است.
رسا ـ وظیفه دولت اسلامی در این زمینه چیست؟
ابتد باید دید خود دولتی که به تجارت میپردازد، احکام اسلامیاش را میداند. خود دولت اسلامی بهعنوان یک تاجر بزرگ باید احکام فقهی را بداند. اگر در احکام فقهیاش اشتباه کند، نتایجش در زندگی همه مردم وارد میشود و بر کل اقتصاد کشور تأثیر میگذارد. سپس میان اصناف، فقها و حوزههای علمیه واسطه شود و تسهیلاتی برای گسترش مباحث فقهی ایجاد کند.
رسا ـ الزام آموزش قبل از صدور مجوز کسب را چگونه ارزیابی میکنید؟
این مسأله مغفول مانده است و متأسفانه در بسیاری از جاهای دیگر هم رعایت نشده است. نمونه ساده آن در ساخت ساختمانهای بزرگ تجاری قابل ملاحظه است. زمان قدیم که میخواستند یک بازار بسازند، در کنار توجه به فضای بهداشتی و مناسب، ساخت یک مسجد هم لحاظ میشد. اما اکنون ساختمانهای بزرگ تجاری با بیش از هزار مغازه فاقد یک نمازخانه مناسب است. این مسأله نشان میدهد که احکام جدی گرفته نشده است. پس لازم است هر طرحی که داده میشود، حتماً یک پیوست مذهبی و فقهی داشته باشد. این مشکل ناشی از فرهنگسازی در دانشگاههای کشور است. وقتی میگوییم جامعه ما دینی است، یعنی در کنار دروس دانشگاهی لازم است یک الزام دینی هم لحاظ شود. وقتی یک طراح ساختمان از دانشگاه فارغالتحصیل میشود، هیچکس به او آموزش نداده است که وقتی ساختمانی ساخته شد، لازم است فضای دینی هم در آن لحاظ شود. در این مورد مناسب است وزارتخانههای دولت، مشاوران دینی در کنار خود داشته باشند.
رسا ـ راهاندازی مرکز مشاوره احکام و اخلاق شغلی چقدر مؤثر است؟
ضرورت راهاندازی این مرکز بر هیچکس پوشیده نیست؛ البته لازم است متولی آن حوزه باشد. حوزه پس از احساس نیاز، چنین مرکزی را راهاندازی کند و از کارشناسان جوان حوزه و مراکز تخصصی فقهی از یک طرف و از سوی دیگر اصناف مختلف را دعوت کند تا مجموعهای برای ترویج مسائل شرعی مشاغل و پاسخ به سؤالات مبتلابه ایجاد شود. قطعاً اگر با گسترش چنین مراکزی مردم به مسائل شرعی شغلشان آگاهی یابند، از هزینههای وارد بر جامعه کاسته میشود.
رسا ـ از اینکه وقت گرانقدر خود را در اختیار خبرگزاری رسا قرار دادید، تشکر میکنم./گ402
رسا ـ ضرورت آشنایی اصناف با حقوق شرعی و اخلاق شغلی خود تا چه حد است؟
حتماً روایت «الفقه ثم المتجر» را شنیدهاید. این قانونی است که در همه عرصهها بایستی رعایت شود. اگر قبول داریم که دین، همه ساحتهای زندگی را فرا گرفته است، پس در همه زمینهها، قاعده الفقه ثم المتجر باید رعایت شود. به افرادی که وارد کسبوکار میشوند، هنوز گفته نشده که در کار شما یک ساحت فقهی هم حاکم است. کسی نگفته خانواده آشفته نتیجه عدم پیگیری فقه در زندگی است و یا کسی نگفته که ظلم به همسر و فرزند نتیجه به کار نبردن فقه در زندگی است. اینجا تنها اخلاق حاکم نیست؛ بلکه فقه هم حاکم است، یعنی تشخیص حلال و حرام در همه شؤون زندگی، ضروری است. وقتی مباحث فقهی را در کسب و کارمان رعایت نکردیم، اولین قدم لقمهها و پولهای شبههدار و سپس ورود مال حرام به زندگی است. یعنی بدون اینکه متوجه باشیم، وارد یک حیطه ممنوعه میشویم. پایههای سست اجتماعی و آثار وضعی نامناسب در خانواده نتیجه لقمههای حرام است. حتماً روایت امام حسین(ع) در صحرای کربلا را بارها شنیدهاید که وقتی میخواستند دشمنانشان را نصیحت کنند، آنها با سروصدا مانع از سخنرانی ایشان میشدند، امام حسین(ع) به آنان چه گفتند، فرمودند: «شکمهایتان از حرام پر است و حرف حق به گوشتان نمیرود». نتیجه جامعهای که شکمهای مردمش از حرام پر بود، ایستادگی در برابر سیدالشهدا(ع) است. بر همه کسانی که در نظام جمهوری اسلامی ایران مسؤولیتی دارند، لازم است تا با ایجاد زمینه آموزشی لازم، شرایط آگاهی مردم را از احکام شرعی و اخلاق شغلیشان فراهم کنند تا جامعهای پاک در همه ابعاد ایجاد شود.
رسا ـ وظایف رسانهها به خصوص رسانه ملی در این زمینه چیست؟
ابتدا اشارهای کنم به خود حرفه خبرنگاری. یک خبرنگار غیر از اخلاق رسانه، لازم است نسبت به مسائل فقهی رسانه هم مطلع باشد. با توجه بهحوادثی که اخیراً در کشور اتفاق افتاد، اگر مباحث فقهی در حوزه اطلاعرسانی رعایت میشد و بسیاری از دروغهای خبری و رسانهای پخش نمیشد، جامعه به هم نمیریخت. اگر یک خبرنگار سرعت در خبررسانی را بر دقت برتری دهد، نتیجهاش آشفتگی در جامعه است. در نتیجه بر رسانه هم یک قاعده فقهی بار میشود. کار رسانه، فرهنگسازی است. فرهنگسازی در رسانه به معنای دقیق ایجاد دغدغه و تشنگی در مردم است. اگر برای جوانی که میخواهد به کسبوکار مشغول شود، ایجاد دغدغه کنیم، بر خود لازم میداند که غیر از فراگیری اطلاعات حرفهای، اطلاعات فقه آن حرفه را هم بهدست آورد. تأکید من بر ایجاد تشنگی در مردم و سپس فرهنگسازی است. در میان رسانههای گوناگون هم، وظیفه رادیو معارف از همه سنگینتر است. حجتالاسلام فلاح زاده بهعنوان یک روحانی که با اصناف آشنایی دارد و زبان جوانان را میداند، در این زمینه فعالیتهای مناسبی را انجام داده است. اصناف از کجا بدانند حجتالاسلام فلاحزاده در این راستا فعالیت میکند تا به وی مسائل مبتلابه صنف خودش را ارائه دهد. اطلاعرسانی در این زمینه، وظیفه رسانه است.
رسا ـ آیا رادیو معارف در جهت احکام شرعی مشاغل گوناگون فعالیتی داشته است؟
در سالهای گذشته برنامه زمزم احکام با حضور حجتالاسلام فلاحزاده پخش شد که در آن با تبیین احکام شرعی مشاغل یک دوره کامل فقه اصناف مورد بررسی قرار گرفت. یکی از موضوعات مهمی که در برنامه زمزم احکام مورد بررسی قرار گرفت، فقه کشتارگاهها و احکام خاص آن بود. اهمیت پرداختن به این موضوع تا آن حد است که اگر قصابی مسائل فقهی شغلش را رعایت نکند، آثار وضعی نامناسبی بر فرد خریدار خواهد گذاشت. برنامه زنده «فقه و زندگی» از دیگر برنامههای رادیو معارف در زمینه مباحث فقهی مشاغل است. در این برنامه به مباحث مختلف فقهی از جمله بورس هم پرداخته شد. همانطور که میدانید بورس، بازار معاملات مدرن است. از یک طرف ممکن است حوزه با فعالیتهای بورس آشنا نباشد و از طرفی، افرادی که به این کار مشغولاند، ندانند مسائل فقهی آن چیست. رادیو معارف اولین شبکه رادیویی بود که به تبیین مسأله شرکتهای هرمی مانند گلدکوئیست پرداخت. در این برنامه ماهیت شرکتهای هرمی تشریح شد و حلال یا حرامبودن درآمد آن مورد بررسی قرار گرفت. افرادی که وارد فعالیتهای هرمی شده بودند، در این برنامه طرح مسأله کردند و کارشناسان حوزوی از جمله حضرت آیتالله مکارم شیرازی به بیان مسائل فقهی آن پرداختند. تجارت الکترونیک هم از جمله تجارتهای مدرنی است که از آن غفلت شده است. اکنون غیر از تجارتهای سنتی لازم است وارد تجارتهای مدرن شویم که بسیاری از جوانها به این کار مشغولاند. بسیاری از کسانی که در تجارت سنتی مشغول به فعالیت هستند از شاگردی به استادی رسیدهاند و تا حدودی به مسائل شرعی شغلشان آگاهی دارند؛ اما در تجارتهای مدرن، جوان شیوه فعالیت را از اینترنت فرا گرفته است. از این رو نمیداند بر «بازار فارکس» مباحث فقهی لحاظ میشود یا نه؟ یعنی حرام و حلالش را تشخیص نمیدهد. امروزه بیشتر معاملهگران اینترنتی وضعیت فقهی پول الکترونیک را نمیدانند و با نگاه به فعالیت افراد مختلف کشورهای دیگر به آن میپردازد. البته شاید سود زیادی هم بهدست آورند که متأسفانه شبههناک است. دور جدید برنامه «زمزم احکام» با مشارکت کارشناسان حوزههای فقهی و مسؤولان اصناف با عنوان «فقه اصناف» به زودی از رادیو معارف پخش میشود که هفتهای یک روز به بررسی مسائل فقهی اصناف با تفکیک صنفها خواهد پرداخت.
رسا ـ فرق برنامه زمزم احکام با برنامه فقه زندگی چیست؟
زمزم احکام بهطور مستقیم به بیان حکم میپردازیم؛ اما در برنامه فقه و زندگی فلسفه حکم، دلایل حکم و دریچههای جدید حکم مورد بررسی قرار میگیرد. در زمزم احکام تنها کارشناسان فقهی حضور دارند؛ اما در برنامه فقه و زندگی کارشناسان هر دو حوزه حضور دارند و با هم به همفکری میپردازند.
رسا ـ وظیفه حوزه در رابطه با فقه اصناف چیست؟
در حوزه به فقه اصناف بهصورت کامل و جامع پرداخته نشده است. آنجایی که در کتاب متاجر و مکاسب محرمه پرداختهایم، تجارت سنتی است. مباحث تجارت سنتی هم به روزرسانی نشده است. چون به زبانش بهروز نشده است. پس نباید از جوان هم انتظار داشت که قبل از واردشدن به کسبوکار به این منبع ارزنده مراجعه کند. نباید هم انتظار داشته باشیم که از کتابها و منابع قدیم حوزه در مسائل روز جامعه استفاده شود. بازاریها در گذشته قبل از اینکه کسبوکارشان را شروع کنند، ابتدا به حوزه میرفتند و تا سال چهارم یک دوره متاجرِ لمعه و حتی مکاسب را میخواندند و یا در کنار دکانی که در بازار داشتند، در دروس حوزه علمیه شرکت میکردند. اکنون چنین فرصتی برای جوانان وجود ندارد و لازم است حوزه مباحث فقهی را به زبان روز برای جوانانی که میخواهند وارد کسبوکار شوند، تبیین کند. حوزه باید به موضوعشناسی تجارتهای جدید بپردازد. مراجع بسیار روشنضمیر و روشنفکر هستند. هر موضوعی که مطرح و به آنها ارائه میشد به بهترین وجه و در کمترین زمان پاسخ میدهند. آنها آمادگی پاسخدادن در همه حوزهها را دارند، اما باید ببینیم مشکل کنونی از کجا ناشی میشود. مشکل «نبود موضوعشناسی» دقیق است. برای این موضوع هم مراکز فقهی به مباحث اقتصادی جدید مانند فارکس، گلدکوئیست، بورس و صنعت بیمه که بسیار پیچیده است رو آوردهاند.
رسا ـ آیا حوزه میتواند برای همه مشاغل، اخلاق و احکام جداگانه به رشته تحریر در آورد؟
حوزه میتواند احکام فقهی همه مشاغل را آماده کند. اما نکتهای که در اینجا باید لحاظ شود این است که افراد خوشسلیقهای که در مراکز فقهی به موضوع فقهی عامی مانند کمفروشی میپردازند، نگویند کمفروشی در همهجا هست، بلکه کمفروشی در حرفههای مختلف را با مثالهای خودش تبیین کنند. تعامل مسؤولان اصناف با حوزهها و مراکز علمی به منسجمشدن این کار کمک میکند. اگر اصناف از حوزه علمیه بخواهد تا برای هر صنفی کتاب فقهی کوچک و روان بنویسد و سپس الزام کند که هرکسی میخواهد وارد شغلی شود آن کتاب را بخواند و مسائل کلی کسبوکارش را بداند، بسیار مناسب است. حوزههای علمیه بخشهای مختلف اقتصادی و تجاری را از طریق اصناف شناخته، سپس به موضوعشناسی بپردازند و یک مرکز فقهی هم براساس همان مسائل، سؤالات را طراحی کند و پاسخ دهد. نظرات چند مرجع هم در این مسأله وارد شود. پس از آمادهشدن کتابچهها، هر صنفی آن را در اختیار اعضای خود قرار دهد.
رسا ـ آیا حوزه نباید منابع مورد نیاز اصناف را آماده و در اختیار آنان قرار دهد؟
لازمه این کار تعامل اصناف با حوزهها است. در بسیاری از حوزهها مشکل نبود تعامل وجود دارد. کسی نمیآید برای شما همه چیز را آماده کند و تحویل دهد. از آن طرف از هرچه تحویل شود، استفاده بهینه نمیشود. مشکل اینجا است. برای اینکه حوزه بتواند منابع مورد نیاز مشاغل گوناگون را آماده کند تا اصناف هم به بهترین شکل بهکار گیرند، برگزاری جلسات مشترک بین حوزه و اصناف مختلف ضروری است. اصناف ابتدا مسائلشان را مدوّن کنند، سپس مراکز حوزوی را شناسایی کرده و با نامه رسمی از آنها و حتی از مراجع بخواهند که براساس سؤالاتی که تدوین کردهاند، کتابهای مناسبی نوشته شود. یک روحانی دست به قلم را استخدام کنند، هر سؤالی را که از طرف اصناف مطرح شد و مرجع به آن پاسخ داد، به صورت کتاب آماده کند و به زبان اصناف ارائه شود. نتیجه اینکه اگر اصناف منتظر کتاب باشند و حوزه هم منتظر سؤال، سی سال که از انقلاب اسلامی گذشته، سی سال دیگر هم بگذرد، اتفاقی نمیافتد.
رسا ـ در مورد تربیت مبلغ اصناف مختلف نظرتان چیست؟
لازم نیست مُبلّغ اصناف بهطور خاص تربیت شود. مبلغ نباید تخصصی شود، بلکه لازم است در جامعه زندگی کند و یک اشراف کامل به اکثر حوزههای اجتماعی داشته باشد. وقتی کسی احکام را میداند باید مبانی آن در دستش باشد تا همه بتوانند مسائلشان را از او بپرسند. راهکار مهم در این زمینه تدوین کتابهای مناسب است. هر طلبهای که اهل مسأله باشد میتواند با مطالعه این کتابها، پاسخگوی همه حوزههای صنفی باشد. آنچه که باید تخصصی شود کسانی هستند که مبانی را تولید میکنند نه مبلغان.
رسا ـ درس خارج علما بهصورت کلی بحث میشود مانند بیع و اجاره. آیا میتوان درس خارجی را پیشبینی کرد که بهصورت کاربردیتر باشد، مثلاً فقه پزشکی یا دامداری و مانند آن را بررسی کند.
فضلای درس خارج میتوانند در این ابواب وارد شوند. معیار تدریس بعضی از درسهای خارج، مکاسب است. مراجع در درس خارج یک موضوع را کاملاً از هم باز میکنند و تمام مسائل آن را میسنجند. بسیاری از مشکلات که در جامعه مطرح میشود اگر وارد درسهای خارج شود، مطمئناً به تولید علم کمک میکند.
در مورد فقه موسیقی نیز بسیار کم کار شده است. مقام معظم رهبری با تیزبینی که داشتند مدت زمانی است که در درس خارج خود به بحث موسیقی میپردازند. بحثی مانند طهارت، صلات و خمس را چون دیگران بارها گفتهاند، مطالبش بسیار و در دسترس است. اما بحثی مانند موسیقی یا مشابه آن بسیار دشوار است. این موضوعات کار نشده است. یک کار چند جانبه را میطلبد. تنها مراجع تقلید و حلقههای درسی و تحقیقی دور آنها میتوانند ظرفیت این موضوع را در حوزه ببینند و وارد آن شوند. کسانی که در حلقههای مشورتی دروس مراجع شرکت میکنند به پرورش موضوعات خاص بپردازند و سپس با ارائه این موضوعات به مراجع تقلید، مباحث خاص آن را جمعآوری کنند. فقهای جوانی که هنوز به مرحله مرجعیت نرسیدهاند، وقتی میخواهند وارد درس خارج شوند، در موضوعاتی وارد شوند که بر روی آنها کار نشده است. حضرت امام خمینی(ره) یک فرع فقهی ولایت فقیه را پرورش دادند و بحث کردند. اکنون این موضوع پایهگذار یک نظام مبارک مانند نظام جمهوری اسلامی ایران شده است.
رسا ـ وظیفه دولت اسلامی در این زمینه چیست؟
ابتد باید دید خود دولتی که به تجارت میپردازد، احکام اسلامیاش را میداند. خود دولت اسلامی بهعنوان یک تاجر بزرگ باید احکام فقهی را بداند. اگر در احکام فقهیاش اشتباه کند، نتایجش در زندگی همه مردم وارد میشود و بر کل اقتصاد کشور تأثیر میگذارد. سپس میان اصناف، فقها و حوزههای علمیه واسطه شود و تسهیلاتی برای گسترش مباحث فقهی ایجاد کند.
رسا ـ الزام آموزش قبل از صدور مجوز کسب را چگونه ارزیابی میکنید؟
این مسأله مغفول مانده است و متأسفانه در بسیاری از جاهای دیگر هم رعایت نشده است. نمونه ساده آن در ساخت ساختمانهای بزرگ تجاری قابل ملاحظه است. زمان قدیم که میخواستند یک بازار بسازند، در کنار توجه به فضای بهداشتی و مناسب، ساخت یک مسجد هم لحاظ میشد. اما اکنون ساختمانهای بزرگ تجاری با بیش از هزار مغازه فاقد یک نمازخانه مناسب است. این مسأله نشان میدهد که احکام جدی گرفته نشده است. پس لازم است هر طرحی که داده میشود، حتماً یک پیوست مذهبی و فقهی داشته باشد. این مشکل ناشی از فرهنگسازی در دانشگاههای کشور است. وقتی میگوییم جامعه ما دینی است، یعنی در کنار دروس دانشگاهی لازم است یک الزام دینی هم لحاظ شود. وقتی یک طراح ساختمان از دانشگاه فارغالتحصیل میشود، هیچکس به او آموزش نداده است که وقتی ساختمانی ساخته شد، لازم است فضای دینی هم در آن لحاظ شود. در این مورد مناسب است وزارتخانههای دولت، مشاوران دینی در کنار خود داشته باشند.
رسا ـ راهاندازی مرکز مشاوره احکام و اخلاق شغلی چقدر مؤثر است؟
ضرورت راهاندازی این مرکز بر هیچکس پوشیده نیست؛ البته لازم است متولی آن حوزه باشد. حوزه پس از احساس نیاز، چنین مرکزی را راهاندازی کند و از کارشناسان جوان حوزه و مراکز تخصصی فقهی از یک طرف و از سوی دیگر اصناف مختلف را دعوت کند تا مجموعهای برای ترویج مسائل شرعی مشاغل و پاسخ به سؤالات مبتلابه ایجاد شود. قطعاً اگر با گسترش چنین مراکزی مردم به مسائل شرعی شغلشان آگاهی یابند، از هزینههای وارد بر جامعه کاسته میشود.
رسا ـ از اینکه وقت گرانقدر خود را در اختیار خبرگزاری رسا قرار دادید، تشکر میکنم./گ402
ارسال نظرات