ذکر و یاد خدا در زندگی حضرت فاطمه زهرا
در دین مقدس اسلام یاد خدا و ذکر او بسیار مورد توجه است. یاد خدا بودن، سبب هوشیاری انسان است که از صراط مستقیم جدا نشود و در صورت انحراف، به سرعت متوجه اشتباه خود شود و به راه صحیح باز گردد. ذکر خدا به انسان، آرامش قلب می دهد و با آن، در مقابل مشکلات به سادگی می ایستد. با یاد خدا، انسان متوجه می شود که از کجا و برای چه آمده است و به کجا می رود. هیچ عملی نزد خدا، محبوب تر از ذکر او نیست.
پیامبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله ـ : لیس عمل أحب إلى اللّه و لا أنجى لعبد من کل سیئة فی الدنیا و الآخرة من ذکر اللّه «قیل: و لا القتال فی سبیل اللّه؟» قال: لو لا ذکر اللّه لم یؤمر بالقتال.( «هیچ عملی نزد خدا محبوب تر و هیچ عاملی در نجات بنده از هر گناهی در دنیا و آخرت ، مؤثرتر از ذکر خدا نیست.» کسی پرسید: «حتی جنگ و قتال در راه خدا؟» حضرت فرمودند: «اگر یاد خدا در میان نبود، دستور جنگ داده نمی شد... .») [1]
در قرآن، بسیار به یاد کردن خدا، ترغیب شده است: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثیرا* وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصیلاً»[2]( اى کسانى که ایمان آوردهاید! خدا را بسیار یاد کنید* و صبح و شام او را تسبیح گویید.)
هر چه به یاد خدا باشیم خدا نیز به یاد ما خواهد بود. خداوند می فرماید: «فَاذْکُرُونی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لی وَ لا تَکْفُرُون»[3]( پس به یاد من باشید، تا به یاد شما باشم! و شکر مرا گویید و(در برابر نعمتهایم) کفران نکنید.)
بر اساس روایات معصومین: یاد خدا، روشنایی [4] و شفای دل و قلب انسان است[5] و ذاکر خدا، محبوب خدا است و ذکر کثیر، سبب دوری از آتش جهنم و نفاق می گردد[6].
یکی از دستوراتی که برای یاد خداوند به انسان ها داده شده، اعمال عبادی خاصی است. عبادتی که در آن حضور قلب وجود داشته باشد بهترین یاد خدا می باشد. به عنوان مثال، در قرآن، درباره نماز چنین می خوانیم: « ... وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْری»[7] (... و نماز را براى یاد من بپادار.) عبادت های دیگر نیز با یاد خدا سبب عروج انسان می شود.
حضرت فاطمه ـ علیها سلام ـ و یاد خدا:
در دین اسلام بر الگو گیری بسیار تأکید شده است. یکی از الگوها در اسلام ، حضرت زهرا ـ سلام الله علیها ـ است. یاد خداوند، در زندگی این حضرت، بسیار درخشان است.
در کتاب ارشاد القلوب، از پیامبر گرامی اسلام نقل شده :
« ... أَمَّا ابْنَتِی فَاطِمَةُ فَإِنَّهَا سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ هِیَ بَضْعَةٌ مِنِّی وَ نُورُ عَیْنَیَّ وَ ثَمَرَةُ فُؤَادِی إِذَا قَامَتْ فِی مِحْرَابِهَا ظَهَرَ نُورُهَا لِلْمَلَائِکَةِ فَیَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَا مَلَائِکَتِی انْظُرُوا إِلَى أَمَتِی فَاطِمَةَ سَیِّدَةِ إِمَائِی بَیْنَ یَدَیَّ وَ هِیَ تَرْتَعِدُ فَرَائِصُهَا مِنْ خِیفَتِی وَ قَدْ أَقْبَلَتْ بِقَلْبِهَا عَلَى عِبَادَتِی.»[8] (اما دخترم فاطمه، او بزرگ زنان جهانیان از اولین و آخرین است. او پاره تن من و نور دیدگانم و میوه دل من است. هر گاه در محراب عبادت بایستد نورش براى فرشتگان آشکار شود؛ سپس خداوند عز و جل می فرماید: اى فرشتگان من! نگاه کنید به کنیزم فاطمه، بزرگ و پیشواى کنیزها، که در برابرم ایستاده است. او چطور از ترس من، اندامش می لرزد. او چگونه با دل و جان به عبادت و بندگى من رو آورده است.)
خداوند به عبادت فاطمه ـ علیها سلام ـ بر ملائکه مباهات می کنند؛ عبادتی که خوف از خدا و حضور قلب در آن نمایان است. حضرت، از عابد ترین مردم زمان خود بود. امام حسن ـ علیه السلام ـ فرموده است: « ما کان فی الدّنیا اعبد من فاطمة علیها السّلام، کانت تقوم حتّى تتورّم قدماها.»[9] (در دنیا عابدتر از فاطمه نبود. به قدرى در عبادت مىایستاد که پاهایش ورم مىکرد.)
در روایتی از پیامبر اعظم ـ صلی الله علیه و آله ـ چنین آمده:
«فَأَمَّا ابْنَتِی فَاطِمَةُ فَهِیَ سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ إِنَّهَا لَتَقُومُ فِی مِحْرَابِهَا فَیُسَلِّمُ عَلَیْهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ الْمُقَرَّبِینَ وَ یُنَادُونَهَا بِمَا نَادَتْ بِهِ الْمَلَائِکَةُ مَرْیَمَ فَیَقُولُونَ یَا فَاطِمَةُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفاکِ عَلى نِساءِ الْعالَمِین.»[10] ( ... اما دخترم فاطمه، بزرگْ بانوی زنان جهان از اولین و آخرین است. هنگامى که فاطمه در محراب عبادت می ایستد هفتاد هزار مَلک از ملائکه مقربین به وى سلام می کنند و فاطمه را به نحوى ندا می کنند که حضرت مریم را ندا می کردند. آنان به فاطمه می گویند: ای فاطمه! خدا تو را برگزید و پاک و پاکیزه نمود، خدا تو را از میان تمام زنان جهان برگزید... .)
امام حسن مجتبی ـ علیه السلام ـ می فرماید: شب جمعهاى مادرم فاطمه ـ علیها السّلام ـ را در محرابش دیدم که پیوسته رکوع و سجود مىکرد تا سپیده صبح دمید. شنیدم که براى مردان و زنان مؤمن دعا مىکند و از آنان نام مىبرد و براى آنان بسیار دعا مىکند ولى براى خودش دعا نمىکند. گفتم: مادر! چرا همان گونه که براى دیگران دعا مىکنى، براى خودت دعا نمىکنى؟ فرمود: «یا بنیّ الجار ثمّ الدّار» (پسرم! نخست همسایه و سپس خانه).[11]
در این گزارش، نکته ای درباره نحوه عبادت کردن می آموزد که اول در درگاه خداوند، عبادت کردن و سپس دعا کردن مقتضای ادب است؛ علاوه بر این که اول برای دیگران دعا کردن، نشان از ایثار است؛ به راستی به چنین عبادتی، بر ملائکه مباهات می شود.
ادعیه حضرت فاطمه ـ علیها سلام ـ در طول هفته :
در کتب ادعیه، دعاهای بسیاری از حضرت زهرا ـ سلام الله علیها ـ نقل شده است.[12] به عنوان مثال، برخی از آنها، ادعیه ای است که نقل شده ایشان در طول هفته می خواندند. این دعاها دارای مضامینی بلند می باشد که جای تدبر در آن دارد. این ادعیه را مرحوم مجلسی در «بحار الانوار» از کتاب «البلد الامین» نقل کرده است و آن ادعیه، چنین است:
دعاى روز شنبه
«اللَّهُمَّ افْتَحْ لَنَا خَزَائِنَ رَحْمَتِکَ وَ هَبْ لَنَا اللَّهُمَّ رَحْمَةً لَا تُعَذِّبُنَا بَعْدَهَا فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ ارْزُقْنَا مِنْ فَضْلِکَ الْوَاسِعِ رِزْقاً حَلَالًا طَیِّباً وَ لَا تُحْوِجْنَا وَ لَا تُفْقِرْنَا إِلَى أَحَدٍ سِوَاکَ وَ زِدْنَا لَکَ شُکْراً وَ إِلَیْکَ فَقْراً وَ فَاقَةً وَ بِکَ عَمَّنْ سِوَاکَ غِنًى وَ تَعَفُّفاً اللَّهُمَّ وَسِّعْ عَلَیْنَا فِی الدُّنْیَا اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِکَ أَنْ تَزْوِیَ وَجْهَکَ عَنَّا فِی حَالٍ وَ نَحْنُ نَرْغَبُ إِلَیْکَ فِیهِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَعْطِنَا مَا تُحِبُّ وَ اجْعَلْهُ لَنَا قُوَّةً فِیمَا تُحِبُّ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ» (پروردگارا! گنجهاى رحمتت را به روى ما بگشا، و ما را مشمول رحمتت قرار ده، رحمتى که بعد از آن، در دنیا و آخرت عذابمان ننمایى، و از فضل وسیعت ما را از روزى پاک و حلال بهرهمند گردان، و ما را محتاج و نیازمند و فقیر درگاه کسى غیر از خودت قرار مده، و شکرگزارى ما را نسبت به خودت، فقر و نیازمان را به خودت افزون فرما، تا از غیر تو بىنیاز و خویشتندار باشیم. خدایا! گشایش در دنیا را به ما عطا فرما، پروردگارا! به تو پناه مىبریم از اینکه ما را از دیدارت منع و مانع گردى که ما در همه حال به تو و دیدار تو رغبت داریم. پروردگارا! بر محمّد و خاندان و محمّد درود فرست، و از آنچه دوست دارى به ما عطا فرما و آن را براى ما موجب نیرو و قوّتى در آنچه که دوست دارى قرار ده، اى برترین رحمکنندگان!)
دعاى روز یک شنبه
« اللَّهُمَّ اجْعَلْ أَوَّلَ یَوْمِی هَذَا فَلَاحاً وَ آخِرَهُ نَجَاحاً وَ أَوْسَطَهُ صَلَاحاً اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اجْعَلْنَا مِمَّنْ أَنَابَ إِلَیْکَ فَقَبِلْتَهُ وَ تَوَکَّلَ عَلَیْکَ فَکَفَیْتَهُ وَ تَضَرَّعَ إِلَیْکَ فَرَحِمْتَهُ» (پروردگارا! اوّل این روزم را رستگارى و آخرش را موفّقیت، و میان آن را صحّت و رستگارى قرار ده، خداوندا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و ما را از کسانى قرار ده که به سوى تو روى آوردهاند و تو آنان را پذیرفتهاى، و بر تو توکّل کردهاند و تو آنان را کفایت کردهاى، و به سوى تو زارى نمودهاند و تو آنان را مشمول رحمتت قرار دادهاى.)
دعاى روز دوشنبه
اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ قُوَّةً فِی عِبَادَتِکَ وَ تَبَصُّراً فِی کِتَابِکَ وَ فَهْماً فِی حُکْمِکَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ لَا تَجْعَلِ الْقُرْآنَ بِنَا مَاحِلاً وَ الصِّرَاطَ زَائِلاً وَ مُحَمَّداً عَنَّا مُوَلِّیاً» (پروردگارا! قدرتى براى عبادت و بندگى، بینشى براى درک قرآن، و فهم لازم براى درک احکامت را خواستارم، پروردگارا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، و فهم قرآن را دور از دسترس فکر ما، و صراط را نابودکننده ما، و محمّد ـ صلی الله علیه و آله ـ را روى گردان از ما قرار مده.)
دعاى روز سه شنبه
اللَّهُمَّ اجْعَلْ غَفْلَةَ النَّاسِ لَنَا ذِکْراً وَ اجْعَلْ ذِکْرَهُمْ لَنَا شُکْراً وَ اجْعَلْ صَالِحَ مَا نَقُولُ بِأَلْسِنَتِنَا نِیَّةً فِی قُلُوبِنَا اللَّهُمَّ إِنَّ مَغْفِرَتَکَ أَوْسَعُ مِنْ ذُنُوبِنَا وَ رَحْمَتَکَ أَرْجَى عِنْدَنَا مِنْ أَعْمَالِنَا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ وَفِّقْنَا لِصَالِحِ الْأَعْمَالِ وَ الصَّوَابِ مِنَ الْفِعَالِ» (پروردگارا! بىخبرى و غفلت مردم را براى ما موجب یادآورى، و آگاهى آنان را براى ما موجب شکر و سپاس قرار ده، و سخن صحیحى را که بر زبانمان جارى مىشود نیّت قلب هاى ما قرار ده؛ پروردگارا! غفران و گذشت تو از گناهان ما گستردهتر و رحمت تو از اعمال ما امیدوارکنندهتر است؛ خداوندا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و ما را بر انجام اعمال شایسته و کارهاى نیک موفق بدار!)
دعاى روز چهارشنبه
«اللَّهُمَّ احْرُسْنَا بِعَیْنِکَ الَّتِی لَا تَنَامُ وَ رُکْنِکَ الَّذِی لَا یُرَامُ وَ بِأَسْمَائِکَ الْعِظَامِ وَ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ احْفَظْ عَلَیْنَا مَا لَوْ حَفِظَهُ غَیْرُکَ ضَاعَ وَ اسْتُرْ عَلَیْنَا مَا لَوْ سَتَرَهُ غَیْرُکَ شَاعَ وَ اجْعَلْ کُلَّ ذَلِکَ لَنَا مِطْوَاعاً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعَاءِ قَرِیبٌ مُجِیبٌ» (پروردگارا! ما را با دیدگانت که هرگز به خواب نمىرود، و با پایه و ستونى که هرگز ویران نمىشود، و با نامهاى با عظمت خودت حفاظت فرما، و بر محمّد و خاندانش درود فرست، و براى ما حفظ کن آنچه را که اگر نگاهبانى غیر از تو داشته باشد تباه مىگردد، و بپوشان آنچه را که اگر غیر از تو آن را بپوشاند فاش مىشود، و همه اینها را وسیله پیروى و طاعت ما قرار ده، همانا تو خواستهها را مىشنوى، و به ما نزدیک هستى، و دعاهاى ما را اجابت مىکنى.)
دعاى روز پنج شنبه
«اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ الْهُدَى وَ التُّقَى وَ الْعَفَافَ وَ الْغِنَى وَ الْعَمَلَ بِمَا تُحِبُّ وَ تَرْضَى اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ قُوَّتِکَ لِضَعْفِنَا وَ مِنْ غِنَاکَ لِفَقْرِنَا وَ فَاقَتِنَا وَ مِنْ حِلْمِکَ وَ عِلْمِکَ لِجَهْلِنَا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَعِنَّا عَلَى شُکْرِکَ وَ ذِکْرِکَ وَ طَاعَتِکَ وَ عِبَادَتِکَ بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ» (پروردگارا! هدایت، تقوى، عفاف، بىنیازى، و عمل به آنچه که تو از آن راضى و خشنود مىگردى را تقاضا مىکنم؛ خداوندا! براى ناتوانى خودمان از قوّت تو، براى فقرمان از بىنیازى تو و براى جهل و نادانى خویش از علم و حلم تو خواستارم؛ خداوندا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، و ما را بر شکر، ذکر، اطاعت و عبادت خودت یارى کن. به رحمتت اى برترین رحمکنندگان!)
دعاى روز جمعه
اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ أقْرَبِ مَنْ تَقَرَّبَ إِلَیْکَ وَ أَوْجَهِ مَنْ تَوَجَّهَ إِلَیْکَ وَ أَنْجَحِ مَنْ سَأَلَکَ وَ تَضَرَّعَ إِلَیْکَ اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِمَّنْ کَأَنَّهُ یَرَاکَ إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَةِ الَّذِی فِیهِ یَلْقَاکَ وَ لَا تُمِتْنَا إِلَّا عَلَى رِضَاکَ اللَّهُمَّ وَ اجْعَلْنَا مِمَّنْ أَخْلَصَ لَکَ بِعَمَلِهِ وَ أَحَبَّکَ فِی جَمِیعِ خَلْقِکَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اغْفِرْ لَنَا مَغْفِرَةً جَزْماً حَتْماً لَا نَقْتَرِفُ بَعْدَهَا ذَنْباً وَ لَا نَکْتَسِبُ خَطِیئَةً وَ لَا إِثْماً اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَاةً نَامِیَةً دَائِمَةً زَاکِیَةً مُتَتَابِعَةً مُتَوَاصِلَةً مُتَرَادِفَةً بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ» (پروردگارا! ما را از نزدیکترین کسانى که به تو تقرّب جستهاند، و از آبرومندترین کسانى که به تو روى آوردهاند، و از نجات یافتگانى که به تو روى آوردهاند و از موفّقترین درخواستکنندگان و زارىکنندگان به درگاهت قرار ده! خداوندا! ما را از کسانى قرار ده که گویى تو را در همه حال تا روز قیامت مىبینند، و ما را نمیران مگر آنکه از ما راضى و خشنود شده باشى؛ خداوندا! ما را از کسانى قرار ده که در مقام عمل اخلاص ورزیدهاند و در همه حال تو را دوست مىدارند و کسى را به تو ترجیح نمىدهند. پروردگارا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، و ما را مورد مغفرت و بخشش قطعى و حتمى خویش قرار ده، بخششى که بعد از آن گناهى مرتکب نشویم و خطایى از ما صادر نشود؛ خداوندا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، درودى بارور و زاینده، دائم، پاک، پى در پى و پیوسته. به رحمتت اى برترین رحمکنندگان!)[13]
خاتمه:
در پایان، این نوشتار را با این کلام از حضرت زهرا ـ علیها سلام ـ درباره عبادت مزین می کنیم که فرمود:
«مَن أصعد إلى اللَّه خالص عبادته، أهبط اللَّه عز و جل له أفضل مصلحته.» [14]
هر که خالصترین عبادات خود را سوى خدا بالا بفرستد، خداوند بهترین مصلحتهاى خود را براى او فرو مىفرستد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . علی بن حسام الدین المتقی الهندی ، کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال، ج2، ص365، مؤسسة الرسالة - بیروت 1989 م.
[2] . احزاب/41- 42.
[3] . بقره/152.
[4] . امیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ : «عَلَیْکَ بِذِکْرِ اللَّهِ فَإِنَّهُ نُورُ الْقَلْب.» (عبد الواحد تمیمى آمدى، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص189، دفتر تبلیغات، قم،اول، 1366 ش.)
[5] . پیامبر خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ : «ذکر اللَّه شفاء القلوب.» (ابو القاسم پاینده، نهج الفصاحة "مجموعه کلمات قصار حضرت رسول ـ صلی الله علیه و آله ـ" ، دنیاى دانش ، تهران، چهارم، 1382ش.)
[6] . رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ : «مَنْ أَکْثَرَ ذِکْرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَحَبَّهُ اللَّهُ وَ مَنْ ذَکَرَ اللَّهَ کَثِیراً کُتِبَتْ لَهُ بَرَاءَتَانِ بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ وَ بَرَاءَةٌ مِنَ النِّفَاق.» (ابو جعفر، محمد بن یعقوب کلینى رازى، الکافی، ج2، ص 500، اسلامیه ، تهران، دوم، 1362ش.)
[7] . طه/14.
[8] . ارشاد القلوب، ج2، ص296.
[9] . محمد باقر بن محمد تقى مجلسی ، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج43، ص 76 ، اسلامیه ، تهران .
[10] . شیخ صدوق، ابو جعفر، محمد بن على بن حسین بن موسى بن بابویه قمى ، أمالی الصدوق، 487جلد، اعلمى ، بیروت، پنجم، 1400ق.
[11] . بحار الأنوار ، ج43، ص 82- 83.(همان)
[12] . برای اطلاع بیشتر از ادعیه ر.ک: محمد روحانى على آبادى، زندگانى حضرت زهرا علیها السلام، ص 998- 1072، انتشارات مهام ، تهران، اول، 1379ش.
[13] . بحارالانوار، ج87، ص 338 – 339(همان) ؛ زندگانى حضرت زهرا علیها السلام ، ص 1049- 1053.(همان)
[14] . بحار الأنوار ، ج67، ص 250.(همان)
ارسال نظرات