گزارشی از نشست علمی امتیازات و بایستههای تفسیر شیعه
خبرگزاری رسا ـ نشست علمی امتیازات و بایستههای تفسیر شیعه با سخنرانی حضرت آیت الله سبحانی برگزار شد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، نشست علمی امتیازات و بایستههای تفسیر شیعه، سیام مهرماه با سخنرانی حضرت آیتالله سبحانی و با حضور استادان برجسته قرانی و طلاب غیر ایرانی در قم برگزار شد.
بر اساس این گزارش، پس از سخنرانی حضرت آیتالله سبحانی، دکتر جوادی و شاکر و حجج الاسلام نجارزادگان و رفیعی در نشست تخصصی امتیازات و بایستههای تفسیر شیعه به سخنرانی و تبادل نظر پرداختند.
جامعه بدون ایمان هرگز طعم امنیت را نمیچشد / تلاوت قرآن باید مقدمه فهم کلام الهی باشد
حضرت آیت الله سبحانی از مراجع تقلید، امروز در نشست علمی امتیازات و بایستههای تفسیر شیعه با تشریح آیه«الذین آمنوا و لم یلبسوا ایمانهم بظلم اولئک لهم الامن» گفت: اگر جامعهای بدون ایمان باشد، حتی بمبهای اتمی هم نمیتواند امنیت و صلح و آرامش را به ارمغان بیاورد، امنیت یک کشور تنها با ایمان به جود میآید.
قرآن مجید نخستین حجت و معجزه پیامبر اکرم(ص) است و گذر زمان هیچگاه آن را کمرنگ نخواهد کرد، این معجزه در همه اعصار درخشش دارد.
آیین جاویدان نیازمند یک معجزه جاویدان است، شرایع پیشین، شرایع موقت بوده و معجرات آن نیز موقتی بوده است؛ اما شریعت اسلام برای این که شریعتی دائمی است به یقین معجزهاسی دائمی و جاویدان را میطلبد که معجزه قرآن نقش جاودانگی شریعت اسلام را دارد.
قرآن در عین حال که تلاوت دارد و غالبا مصریها، سوریها و حجازیها علاقهمند به قرائت قرآن هستند گاهی به هفت قرائت میخواهند بخوانند، قرآن بیشتر برای فهم و درک است و قرائت نیز در حقیقت مقدمه فهم است.
«و انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم ولعلهم یتفکرون»، متأسفانه کشورهای عربی به قرائت و تحسبن صوت بسیار اظهار علاقه میکنند، قرائت و ایجاد جاذبه خوب است؛ اما گونهای نباشد این قرائت ها ما را از فهم قران باز دارد.
طبق بیان نورانی امام صادق(ع) در مییابیم که قرآن یکی است و از سوی یک خدا نازل شده، اختلاف در او راه ندارد؛ مگر این که قرّا اختلاف را در آن پدید آورند.
تفسیر شیعه ویژگیهای گوناگونی دارد؛ اولین ویژگی، مصداق«من عین صافیه» است، شیعه، قرآن را از سرچشمهای صاف و زلال همچون پیامبر اکرم(ص) و علی(ع) میگیرد و پس از امیر مؤمنان نیز قرآن را از اهل بیت معصومین(ع) میفهمد.
اهل سنت در تفسیر قرآن تنها 35 روایت مسند از رسول خدا(ص) دارند و بقیه روایات را به سبب اینکه از تابعان گرفتند، معلق، ضعیف و مرسل است؛ اما همه روایات شیعه به بیت وحی متصل است، بیت وحی یکی است«انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت» ما یک بیت و یک خانواده داریم، نه اهل بیوت.
ویژگی دوم؛ قرآن در کنار اینکه ظاهری دارد، باطنی هم دارد؛ بطن قرآن هم بر دو قسم است، گاهی مصادیقی است که در عصر رسول خدا نبوده و در آینده به جود آمده است، این نوع بطن را یگران هم میتوانند درک کنند، بیان مصداق را همه میتوانند داشته باشند؛ اما اهل بیت(ع) بیشتر میتوانند به مصادیق قرآن پی ببرند.
بیان مصداق باید روشنی داشه باشد، در بیان مصداق آیه«اهدانا الصراط المستقیم» وقتی به روایات مراجعه میکنیم اصطلاح«صراط علی» را میبینیم؛ یعنی یک حقیقتی است به نام صراط مستقیم که کاملترین مصداق آن امیر مؤمنان(ع) است.
ویژگی سوم؛ اگر نگاه اهل بیت را دریابیم آنگاه بسیاری از مسائل برای ما روشن میشود؛ چون بیشتر مطالبی که معصومین(ع) برای ما بیان کردند با استفاده از قرآن بوده است.
ویژگی چهارم؛ تأویل و تفسیر قرآن از پیامبر(ص) و امام علی(ع) شروع شده و تفسیر قرآن به قرآن نیز از سوی پیامبر و اهل بیت(ع) آغاز شده است و از علامه طباطبایی نیز در تفسیر خود از این خانواده الهام گرفته است.
تفسیر قرآن به قرآن یکی از عوامل مهم تفسیر برای رهایی از اسرائیلیات و مسیحیات است، بنابر این انس با قرآن یکی از شرطهای تفسیر شمرده میشود.
در مصر تفسیر بیانی تدریس میشود؛ اما این تفسیر بیانی کافی نیست؛ اجتهاد قرآنی صحیح است؛ اما انحصار اجتهاد به قرآن کفایت نمیکند؛ اگر بخواهیم منهای روایات اهل بیت(ع)، قرآن را تفسیر کنیم این به معنای ایمان نیاوردن است.
ویژگی پنجم؛ خطبههای پیامبر(ص) و امیر مؤمنان(ع) افصح سخنان است و اینان عرب حقیقی هستند، بنابر این در مفردات قرآن اول باید به اهل بیت مراجعه کنیم سپس به اهل لغت. باید قواعد عربی را بر کلام اهل بیت تطبیق دهیم نه کلام اهل بیت را بر لغت تکمیل کنیم.
مرحوم شیخ جواد بلاغی(ره) میفرماید: فرض کنیم پیامبر اکرم(ص) فرستاده خدامند نبوده؛ اما یک عرب اصیل و آشنا به کلام فصیح عرب بوده است. با این نگاه هم میتوانیم برای دریافت لغت به پیامبر(ص) مراجعه کنیم؛ چون لغت پیامبر مقدم از لغت سیوطی و دیگران است که آنان دویست سال بعد از رسول خدا(ص) آمدهاند.
برای فهم و درک آیات الهی در کنار مراجعه به روایات خودتان هم اهل تفکر و دقت باشید و به تحقیق و اجتهاد خود نیز توجه کنید و خودتان نیز اهل انتخاب شوید؛ شما هم حق جمع و استنباط دارید.
همچنین در این راه تطبیق روایت بر آیه باید با دقت صورت گیرد که با ذوق تفسیری باید روایات را شناسایی کنید؛ اما به مجرد تحقیق به تکذیب یک روایت نباید پرداخت که این خود آفتی است.
شناخت مبانی تفسیری قرآن ضروری است
همچنین در ادامه حجت الاسلام رفیعی، دبیر علمی این نشست در سخنانی گفت: خداوند دو وظیفه را برعهده رسول گرامی اسلام گذاشته که یکی خواندن آیات الهی و دیگری تبیین و تفسیر آیات برای مردم است.
یکی از نکتههای مهم تفسیر قرآن شناخت مبانی آن است به این معنا که باید نقاط اشتراک و تفاوت تفسیر قرآن بین اهل سنت و شیعه بررسی و مشخص شود تا بتوانیم با آگاهی از مفاهیم در تفسیر درست قرآن موفق باشیم.
حجیت قرآن، حجیت سخن پیامبر، عدم تحریف قرآن، حجیت قرائات مشهور از نقاط مشترک شیعه و سنی در تفسیر قرآن است؛ اما مبانی اختصاصی اهل سنت حجیت قول صحابی است و در مقابل نیز سخنان اهل بیت(ع) برای مفسران شیعه حجیت دارد.
باید برای دریافت حقایق قرآنی به قرآن ایمان بیاوریم؛ اگر کسی ایمان بیاورد قرآن او را از کفر، نفاق و ضلالت نجات میدهد و این یعنی شفای حقیقی از قرآن است.
باید به دائره المعارف بزرگ تفسیر اثری دست یابیم
دکتر شاکر، نویسنده قرآنی و دانشیار دانشگاه قم، در ادامه نشست تخصی گفت: در قرن دوازدهم روایات اهل بیت(ع) در کتابهایی همچون البرهان فی تفسیر القرآن و نور الثقلین جمعآوری شد که تعداد آن به چهارده هزار روایت از ائمه اطهار(ع) میرسد.
اما ایم همه روایات نیست، جمعآوری همه روایات نیازمند تلاشی گسترده از محققان قرآنی را میطلبد تا به یک دائره المعارف بزرگ تفسیر اثری دست یابیم.
البته این را هم یادآور شوم که روایاتی که از پیامبر اکرم(ص)، صحابه و تابعان در تأیید روایات اهل بیت است، باید شناسایی و به این مجموعه اضافه شود که آیت الله معرفت(ره) نیز درصدد تدوین این کار بودند.
نیمی از روایات تفسیری که از معصومین(ع) نقل شده مرسل است، اهل بیت طاهرین(ع) یا از خود آیات استفاده میکردند و یا در تفسیر و تبیین معنای باطنی و ظاهری ایات را بیان میکردند.
امتیازات تفسیر اهل بیت با دیگر روایات شناسایی و تبیین شود
دکتر جوادی، عضو هیأت علمی جامعه المصطفی العالمیه و مدیر گروه ادیان و مذاهب علمی مجتمع آموزشی عالی امام خمینی(ره) گفت: منطق تفسیری اهل بیت باید استخراج شود و در اختیار دیگران قرار گیرد.
باید بین تفسیر اهل بیت(ع) و تفسیر شیعه تفکیکی قائل شویم؛ یعنی مصومین(ع) وظایف خود را در برابر تفسیر قرآن به خوبی به انجام رساندند؛ اما علمای شیعه نباید تفسیر قرآن را تمام فرض کند؛ بنابراین نباید تلاش پژوهشگران ومحققان شیعه در تفسیر قرآن پایان یابد، در روایات گنجینههای فراوانی وجود دارد که نیازمند بررسی جدی است.
امروزه نباید به نام بردن و یاد کردن شاگردان امام صادق(ع) اکتفا کنیم؛ بلکه باید ببینیم امام صادق(ع) چه تأثیری در سخنان و افکار شاگردان خود ایجاد کرده است؛ بنابر این اندیشههای امام را در سخنان آنان بیابیم.
هنگامی ما میتوانیم ادعای برتری تفسیر شیعه به معنای خاص نه تفسیر اهل بیت(ع) را داشته باشیم که با بررسی مجموعههای تفسیری تلاش خود را در تفسیر اهل بیت نشان دهیم وگرنه دیگران هم از روایات معصومین همچون فخر رازی استفاده کردند؛ این تلاش باید با دریافت و بیان نکته همراه باشد یعنی امتیازات تفسیر اهل بیت با دیگر روایات شناسایی و تبیین شود.
ضابطهمند کردن تفسیر قرآن ضروری است
سپس حجت الاسلام نجارزادگان، دانشیار دانشگاه تهران، ابراز داشت: هیچ دین و مذهبی به اندازه شیعه دارای منابع و معارف آسمانی نیست؛ چون وجود انبوه روایات اهل بیت(ع) حلقه وصل با کانون وحی است و شیعه معتقد است تفسیر اهل بیت(ع)، تفسیر پیامبر(ص) است و تفسیر پیامبر(ص) تفسیر خداوند است.
روایات بطون و تأویلی در دست ما بسیار است؛ اما ظابطهمند کردن این روایات کاری ژرف و شگرف را میطلبد؛ بنابر این میتوانیم با کشف روایات صحیح آن را در اختیار دیگران قرار دهیم.
تفسیر قران به قرآن بهترین شیوه تفسری است که پس از پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت طاهرین(ع) هیچ کسی همچون علامه طباطبایی به آن نپرداخته است.
راهکار اجرایی درباره تفسیر قرآن ضابطهمند کردن آن است به گونه ای که سیری منطقی بر آن حاکم شود.
در اینجا این نکته را هم بازگو کنم که فهم قرآن در سه لایه مطرح میشود؛ فهم بسیط و اجمالی یا تذکاری که این لایه از فهم را هرکس که به زبان عربی آشنایی مختصری داشته باشد میتواند با نگاه به آیات دریابد.
لایه دوم تفسیری است که ایا از سیره عقلا در مقان تفهیم میشود استفاده کرد یا خیر؟ در سیره عقلا شواهد و قرائن بون متن و درون متن کنار هم قرار میگیرد و مطلب گوینده را تفهیم و درک میکنیم؛ با این توضیح روایات پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) ادله برون متن قرآن هستند که طبق سیره عرفی عقلا باید در تفسیر قرآن لحاظ شود؛ وگرنه آن تفسیر قرآن، تفسیر به رأی خواهد شد.
همچنین سومین لایه، لایه بطون است که در روایات اهل بیت(ع) همان معنای لغوی بطن مورد نظر است، بطن قرآن همه معارفی است که نمیتوان آن را از ظاهر قرآن دریافت یعنی کلام و نکته پوشیده و پنهان است؛ بنابر این تأویل قرآن در کنار تنقیح مناط و یا جری و تطبیق، استخراج حکم را به همراه دارد.
از این رو برای توسعه تفسیر شیعه باید به ضابطهمندی آن فکر کرد که این نیازمند تدوین نقشه و طرح تفسیر قرآن است؛ البته قانونمند کردن مبانی تفسیر قرآن اسان تر است و آنچه که مهم است؛ معیار شناسی اتباط معنایی آیات است.
گفتنی است، نشست علمی امتیازات و بایستههای تفسیر شیعه، 29 مهرماه، با سخنرانی حضرت آیتالله سبحانی و با حضور استادان برجسته قرآنی و طلاب غیر ایرانی در تالار قدس مدرسه عالی امام خمینی(ره) قم برگزار شد./ز501
ارسال نظرات