پژوهش کارآمد مسبوق به معرفت اسمای حسنای خداست

به گزارش خبرگزاری رسا، آیت الله عبدالله جوادی آملی در پیامی به همایش ملی و پژوهشی روش‌ها و مکاتب تفسیری بیان داشته است: همان طوری که آغاز و انجامِ ساحتِ تکوین را مظاهر اسمای حسنای پروردگار تشکیل می‌دهد, صدر و ساقه صحنه صحیفه الهی یعنی قرآن حکیم را تعریف اسماء و تبیین صفات خداوند تأمین می‌نماید. آنچه در آغاز سوره مبارک ‌«بقره‌» که طلیعه این کتابِ مُهیمن بر سایر کتابهای آسمانی قرار گرفته است واقع شد، ظهور خداوند در تعلیم اسمای حسنا و بروز انسان کامل و به تعبیر دیگر مقام منیع انسانیّت، برای تعلّم و حضور فرشتگان در صفِ َنبأیابی و نه تعلم درباره آن اسماء است تا قلمرو تدوین، همتای عرصه تکوین با نام‌های مبارکِ تنها نام‌آور نظام هستی یعنی آفریدگار عالَم و آدم و پیوند آنها مزیّن گردد، لذا مطالب قرآن کریم یا مُصَدّر به نامی از نامهای جمال و جلال الهی است و یا مُذیّل به آن و هر اسمی، ضامنِ مضمون آیه خواهد بود که با تقریب فنّی، حدّ اوسطِ برهان بر مطلب همان آیه می‌باشد. بنابراین پژوهشی کارآمد است که مسبوق به معرفت اسمای حسنای خدا و مصبوغ به تأثیر آنها به عنوان مفاتیح غیب در پیدایش و پرورش اشیاء باشد.

در ادامه این پیام آمده است: «آیات قرآن مجید، همگی به هم مرتبط و با هم مسنجم‌اند و آن ارتباطِ انیق و این انسجامِ وثیق، مایه اتّصاف این کتاب آسمانی به صراط مستقیم است و خصوصیّت صراط مستقیم آن است که از آسیب اختلاف و گزند تخلّف مصون است و با رعایت نظم و پرهیز از طفره می‌توان از هر آیه‌ای به آیه همسان خود رسید و این پویایی، همان پژوهش ویژه ‌«تفسیر قرآن به قرآن‌» است که حضرت  در این صراط، محقّقانه قدم نهادند و مدقّقانه ادامه دادند و استاد علامه طباطبایی عمیقانه کامیاب شدند. مهم‌ترین دلمایه چنین صراط‌پیمایی، افروختن سراج منیر است زیرا صراط بدون سراج، کارآیی ندارد، چنان‌که سراج بدون صراط سودمند نیست، البته قرآن کریم هم صراط مستقیم است و هم نور مبین؛ لیکن عقل برهانی، چشم تیزبین است که می‌تواند به برکت نور, راه را ببیند. با این تحلیل، روشن می‌شود که تنها رسالتِ عقل برهانی، فهمیدن ره‌آورد وحی است نه افزودن بر آن یا کاهش از آن زیرا با چنان افراط یا چنین تفریط، تفسیر قرآن به قرآن از اوج حق بودن هبوط کرده و به تفسیر به رأی که باطل است سقوط می‌نماید. تنها اثر آشنایی مفسّر از علوم ناب، پیدایش شرح صدر و افزایش ظرفیت خواهد بود و نه بیش از آن؛ «إنَّ هذه القلوبَ أوعیه فَخیرُها أوعاها» . با این بیان، معنای دقیقِ ﴿إِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا﴾ معلوم می‌شود و راز آن روشن می‌شود.

آیت الله جوادی آملی در ادامه این پیام می افزاید: «هر چند حجیّتِ احکام فقهی, اخلاقی و حقوقی قرآن در فنّ حکمت عملی یعنی رشته باید و نباید و حجیّت حِکَم اعتقادی ـ فلسفی, کلامی و عرفان نظری ـ در فنّ حکمت نظری یعنی رشته بود و نبود به Eمجموع قرآن و عترت مرتبط است و آنچه عدیل بی‌مثیل قرآن مجید است همانا عترت اطهار  از معبر روایت است و چون روایت، همتای آیت است نه روایت و اخبار لیکن نیل به عترت قرآن نیست زیرا قرآن کریم از هر اُفت و آفتِ تحریفی، معصوم است ولی حدیث از زیاده و نقصان مصون نمانده است لذا هر روایتی باید بر مطالب قرآن مجید عرضه شود و با آن سنجیده گردد و به آن اعتماد نماید تا حجّت شود. از این جهت پژوهش قرآنی، عظمت خود را باز می‌یابد به طوری که محقّق پژوهنده در صدد شناسایی میزانِ وحید و ترازویِ اصیل دین است که سایر منابع دینی باید در ظلّ آن به رسمیّت شناخته شده و با آن هماهنگ گردد.

وی در پایان آورده است: «مدار هدایت قرآن حکیم، تعلیم کتاب و حکمت از یک سو و تزکیه نفوس از سوی دیگر است. تمایز این دو محور در این است که تزکیه روح مقدّم است و تعلیم مقدّمه زیرا آن هدف سامی است و این ذریعه ساقی و هماره مقصود، مقدّم بر معبر است و خصیصه آن مقصد فاخر این است که تار و پودِ این ریسمانِ ارتقا را می‌بافد یعنی هدف، راهِ تحصیل وسیله را بدون توجیه ناروای آن هموار می‌نماید، زیرا روحِ تزکیه‌شده، قرآن را بهتر می‌فهمد چون لایه‌های درونی این کتاب آسمانی از درونِ جانِ طاهر می‌جوشد، همان طوری که لایه‌های بیرونی آن با ادبیاتِ عربی مبین از مجرای چشم و گوش به درون متصل می‌شود و اگر اصحاب آکادمی‌های دور و نزدیک گفته و می‌گویند: «مَنْ فَقَدَ حسّاً فَقَدَ عِلماً» صحابه حوزه‌های علوم وحیانیِ غابر و قادم و سالف و آنف فرموده و می‌فرمایند: «مَن فَقَدَ تقویً فَقَدَ فَرقاً» زیرا تقوا دلمایه فرقِ حق و باطل, صدق و کذب, عدل و ظلم, حُسن و قبح, خیر و شرّ و سرانجام، سعادت و شقاوت است؛ فاقدِ تقوا واجدِ نیروی امتیازبخشِ کمال از نقص و سلامت از عیب نخواهد بود.
دیده و گوش بشر, دان که همه پر گِل است
از بَصَر پُر وَحَل, گوهر منظر مپرس

چونکه بشستی بَصَر, از مَدَد خونِ دل
مجلس شاهی تراست, جُز می اَحمر مپرس

آنچه از آیه ﴿إِن تَتَّقُوا اللّهَ یَجْعَل لَکُمْ فُرْقَاناً﴾ بر می‌آید همین اصل معرفت‌شناختی است که پرهیز از جهل علمی و وارستگی از جهالت عملی، روح طاهر را همانند آئینه زنگارزدوده و شفاف می‌کند که اسرار قرآنی در آن می‌تابد و با همان قرآنی که در سینه دارد, چنین می‌سراید:
چنان پُر شد فضای سینه از دوست
که فکر خویش گم شد از ضمیرم »