شاخصه های جمهوریت در اندیشه سیاسی امام خمینی (ره)

به گزارش سرویس پیشخوان خبرگزاری رسا، برای اینکه هر نظام سیاسی در قاموس سیاسی، جمهوری محسوب شود. بایستی دارای چند ویژگی و شاخصه مهم باشد. نخستین ویژگی و شرط مهم شرکت حداکثر مردم در اداره امور عمومی و صورتبندی قدرت است که از آن با عنوان مشارکت سیاسی تعبیر می شود و اساسا در رژیم های جمهوری مردم مبنای حکومت محسوب می شوند. شاخصه دیگر، وجود آزادی هم در حوزه خصوصی و هم در حوزه عمومی است که شامل آزادی بیان و عقیده، آزادی اعتقاد و مذهب (آزادی اقلیت های مذهبی) آزادی احزاب، تشکل ها و اجتماعات و ... می باشد. تحقق مشارکت همگانی در امور و وجود آزادی ها، مستلزم رعایت اصل برابری است بنابراین سومین شاخصه مهم جمهوریت برابری است. با این اشاره کوتاه به شاخصه های مهم جمهوریت روزنامه رسالت به بررسی تطبیقی آنها با اندیشه سیاسی امام خمینی پرداخته است.

جایگاه و مشارکت سیاسی مردم در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) 

محوریت قرار گرفتن مردم در حکومت یکی از مهم ترین شاخصه ها و شاید مهم ترین شاخصه جمهوریت است. مردم در رژیم های جمهوری مبنا و مبدا مشروعیت حکومت به شمار می روند، حکومت از آنها
سر چشمه می گیرد و حاکم نیز بایستی مورد پذیرش اکثریت مردم قرار گیرد تا حاکمیت وی مشروع تلقی گردد. بنا بر این بررسی نقش و جایگاه مردم در اندیشه سیاسی امام خمینی (ره) در جهت نیل به میزان تطابق اندیشه های ایشان با شاخصه های جمهوریت ضروری به نظر می رسد. این بررسی مستلزم اشاره به مبنای مشروعیت حکومت در اندیشه سیاسی امام خمینی (ره) است.

در اینکه امام خمینی (ره) به عنوان عالمی دینی و اندیشمندی سیاسی خداوند متعال را مالک و حاکم تمام مخلوقات و جمیع کائنات می داند تردیدی نمی توان روا داشت، باید اذعان کرد که از دیدگاه ایشان خداوند که خالق تمام هستی است بالطبع حاکم بر تمامی مقدرات همه خلایق است و بر همین اساس ایشان معتقد است: حکومت اسلام، حکومت قانون است، در این طرز حکومت، حاکمیت منحصر به خداست و قانون، قانون خداست.

اما باید اشاره نمود که این اعتقاد منافی با مشروعیت مردمی حکومت و نادیده گرفتن حقوق و آراء آنها در اداره امور جامعه نیست. یعنی پذیرش چنین عقیده ای به این معنا نیست که هر حکومتی با ادعای مشروعیت الهی می تواند مردم و حقوق آنها را نادیده بگیرد؛ همان چیزی که در مورد حکومت پادشاهان ایران باستان خلفای عباسی، خلفای عثمانی و یا حتی حکومت های قرون وسطای مسیحی و کلیسایی رواج داشت.

 

 زیرا اولا: اگر زمانی حقیقتا مشروعیت الهی و حاکمیت الهی برقرار گردد هیچ تعارضی با مشروعیت مردمی پیدا نمی کند.

 

ثانیا: همان طور که تحقق حاکمیت الهی در جامعه بشری در قالب حق انسان ها بر سرنوشت خویش یا حق جانشینی انسان بر زمین صورت می گیرد، تحقق مشروعیت الهی از راه ایجاد حکومت از سوی مردم صورت می پذیرد، یعنی مجرای تحقق مشروعیت الهی و تحقق قانون خود در زمین ایجاد حکومت از سوی مردم است.

تدقیق و تامل در سیره نظری و عملی امام نیز بیانگر اعتقاد ایشان به مشروعیت الهی - مردمی است. بدین معنا که در فلسفه سیاسی امام خمینی(ره)خداوند به واسطه اینکه خالق مطلق می باشد حاکم واقعی تمام انسان ها به شمار می رود. اما خداوند این حق را به مردم تفویض کرده و آنها را خلیفه خود در زمین قرار داده است. بنا بر این اعتقاد، مردم بر اساس قانون خداوندی حاکم بر سرنوشت خویش هستند و لذا بر طبق قانون الهی می توانند حاکمی از میان خودشان برگزینند.

 

 این طرز تلقی از مشروعیت در سیره عملی امام خمینی(ره) نیز به وضوح دیده می شود. ایشان در زمان انقلاب و در دوره ای که هنوز نهاد های مدنی و قانونی به طور کامل در کشور مستقر نگردیده بود، با توجه به مشروعیت الهی و مقبولیت مردمی با صدور احکامی تشکیل شورای انقلاب و دولت موقت را اعلام می کند. در احکام مذکور به مشروعیت الهی - مردمی اشاره شده است. در حکم مربوط به شورای انقلاب آمده است: به موجب حق شرعی و بر اساس رای اعتماد اکثریت قاطع مردم ایران که نسبت به اینجانب ابراز شده است، در جهت تحقق اهداف اسلامی ملت شورایی به نام شورای انقلاب اسلامی مرکب از افراد با صلاحیت و مسلمان و متعهد و مورد وثوق موقتا تعیین شده شروع به کار خواهند کرد.

همچنین در حکم مربوط به انتصاب دولت موقت: جناب آقای مهندس مهدی بازرگان، بنا به پیشنهاد شورای انقلاب، بر حسب حق شرعی و حق قانونی ناشی از آرای اکثریت قاطع قریب به اتفاق ملت ایران که طی اجتماعات عظیم و تظاهرات وسیع و متعدد در سراسر ایران نسبت به رهبری جنبش ابراز شده است و به موجب اعتمادی که به ایمان راسخ شما به مکتب مقدس اسلام و اطلاعی که از سوابقتان در مبارزات اسلامی و ملی دارم، جناب عالی را بدون در نظر گرفتن روابط حزبی و وابستگی به گروهی خاص، مامور تشکیل دولت موقت می نمایم... .

در دیدگاه امام حکومتی که ادعای مشروعیت (هر چند الهی دارد) ولی مورد پذیرش مردم نباشد باطل و محکوم است و نمی تواند در جامعه حکومت کند، حتی ولایت ولی فقیه جامع الشرایط اگر مورد پذیرش مردم قرار نگیرد صورت عملی نخواهد یافت. لذا در جریان انقلاب بارها به عدم مشروعیت مردمی رژیم پهلوی اشاره کرده و به همین دلیل سرنگونی آن را لازم می داند: ما گفته ایم که پس از رفراندوم سراسری کشور علیه شاه در روز های تاسوعا و عاشورا که هرگونه مشروعیت و قانونی بودن را — حتی از نظر جهانیان — برای چند مین بار از حکومت شاه سلب کرده، به دلیل اینکه دیگر شاه و دولت او نماینده ملت نیستند.

اهمیت مشروعیت مردمی حکومت در دیدگاه امام به گونه ای است که ایشان حق تعیین سرنوشت هر نسلی را متعلق به همان نسل می داند و معتقد است پیشینیان نمی توانند برای آیندگان که مردمی دیگر هستند تعیین تکلیف کنند در این باره می فرمایند: هر کس سرنوشتش با خودش است، مگر پدر های ما ولی ما هستند؟ مگر آن اشخاصی که در صد سال پیش از این یا هشتاد سال پیش از این بودند، می توانند سرنوشت یک ملتی را که بعد ها وجود پیدا می کنند، آنها تعیین کنند.

امام همان طور که به نقش سلبی مردم در مشروعیت زدایی از حکومت پهلوی توجه داشتند و اصلی ترین علت برای سرنگونی رژیم پهلوی را عدم مشروعیت مردمی آن دانسته و تاکید داشتند:  اراده ملت نقشی در روی کار آمدن شاه نداشته، بنا بر این سلطنت وی از اساس غیر قانونی و از مشروعیت برخوردار نیست.

به نقش و جایگاه ایجابی آنها در استقرار و تداوم جمهوری اسلامی عنایت داشتند. بررسی دیدگاه امام راجع به مشارکت سیاسی مردم حاکی از این واقعیت است.

مشارکت سیاسی

مشارکت سیاسی که در تعریفی ساده به مساعی سازمان یافته شهروندان برای انتخاب رهبران خویش، شرکت موثر در فعالیت ها و امور اجتماعی و سیاسی و تاثیر گذاشتن بر صورت بندی و هدایت سیاسی دولت اطلاق می شود از مهم ترین شاخصه های جمهوریت به شمار می رود. که اصلی ترین مولفه آن انتخابات است. انتخابات به عنوان یکی از مهم ترین سطوح مشارکت سیاسی مردم و به مثابه بارز ترین مکانیسم برای حضور مردم در عرصه سیاسی و نقش آفرینی در آینده سیاسی ، در دیدگاه امام خمینی (ره) دارای اهمیت وافری است از نظر ایشان میزان رای ملت بود و حتی تولی امور مسلمین و تشکیل حکومت توسط ولی فقیه وابسته به آرای اکثریت مردم است؛ اعتقاد به جایگاه و نظر مردم در مسائل حکومتی در اندیشه سیاسی امام خمینی (ره) به گونه ای است که حتی ایشان اختیار برگزیدن حکومت باطل (شاهنشاهی) را نیز به آنها می دهد و در این باره می فرماید :  رژیم جمهوری اسلامی هم به حسب رای من الان هست اما به حسب نظر، دنیا باید با آرای مردم درست بشود. و به آرای مردم می خواهیم مراجعه کنیم برای مجلس موسسان و برای تشکیل یک حکومت که خود مردم میل دارند.؛ حالا آن جمهوری اسلامی را خواستند، نخواستند رژیم شاهنشاهی هم اختیار با خودشان است.

ایشان درباره حق تعیین حاکمیت توسط خود مردم چنین می فرمایند :  از حقوق اولیه هر ملتی است که باید سرنوشت و تعیین شکل و نوع حکومت خود را در دست داشته باشند.

امام خمینی (ره) در جایی دیگر در مورد اهمیت رای مردم این گونه بیان می دارند : ما تابع آرای ملت هستیم. ملت هر طوری رای داد، ما هم از آنها تبعیت می کنیم. ما حق نداریم، خدای تبارک و تعالی به ما حق نداده است، پیغمبر اسلام به ماحق نداده است که ما به مسلمانان یک چیزی تحمیل بکنیم.

و نیز در مورد انتخاب کارگزاران نظام توسط مردم می فرماید :  ما می گوییم کسی که می خواهد یک مملکتی را اداره بکند، کسی که می خواهیم مقدراتمان را دستش بدهیم باید آدمی باشد که مردم انتخاب کنند و با انتخاب مردم پیش بیاید. قهرا وقتی با انتخاب مردم پیش آمد صالح است.

برای دیدن متن این یادداشت در روزنامه رسالت اینجا کلیک کنید. /د103