ویژگی بارز درس خارج فقه و اصول آیتالله سید مجتبی خامنهای
حجتالاسلام رضا علیآبادی، از اساتید حوزه و شاگردان درس خارج فقه و اصول حضرت آیتالله حاج آقا مجتبی خامنهای (حفظه الله)، در گفتوگویی تفصیلی با خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، به تشریح ویژگیهای منحصربهفرد شخصیتی و علمی ایشان پرداخت و این حضور در محضر استاد را یکی از بزرگترین الطاف الهی در زندگی علمی خود توصیف کرد.
وی اظهار داشت: یکی از الطاف بزرگ و حقیقی که خداوند متعال در یک برهه زمانی خاص نصیب ما کرد، امکان آشنایی و بهرهمندی از محضر شخصیت بینظیری مثل حضرت استاد، حضرت آیتالله حاج آقا مجتبی خامنهای (حفظه الله) بود. پای ما به لطف خدا به درس ایشان باز شد و در این سالهایی که محضر ایشان بودیم، جدا از جلوههای اخلاقی و معنوی که حقاً و انصافاً اولین جلوهای از ایشان بود که شاگردان را مجذوب خود میکرد، همان ادب بینظیر در مقابل شاگردان بود.
این استاد حوزه علمیه با بیان اینکه ادب و تواضع استاد، زبانزد خاص و عام است، افزود: گاهی ما شاهد بودیم که در کلاسهای فقه و اصول، ایشان مقید بودند که دو زانو روی زمین بنشینند. هرچقدر هم که ما اصرار میکردیم که به هر حال جمعیت کلاس طوری است که شما روی صندلی بنشینید تا راحتتر باشید، قبول نمیکردند. حتی در مقاطعی که اصرار ما زیاد شد و ایشان پذیرفتند، شرط گذاشتند که حتماً یک میز باید جلوی صندلی باشد تا وضعیت نشستن شبیه به سایرین باشد و آن نگاه برتر و نشستن ممتاز نداشته باشند. این نوع برخورد، مصداق بارز ادب و تواضع علمی بود که در سیره معصومین(ع) نیز به آن تاکید شده است.
نخستین جلوه جذابیت شخصیت علمی آیتالله خامنهای
وی با اشاره به لحن متانتآمیز استاد در پاسخگویی به سوالات تصریح کرد: بارها پیش آمده که در درس سوالی میپرسیدیم و ایشان با بیان بسیار لطیف و متین پاسخ میدادند و میفرمودند: «طبق آنچه که شما فرمودید و آنچه که من عرض کردم». این نوع بیان، نشاندهنده احترام عمیق به شاگرد و ادب در گفتار است. ما خودمان هم در همین حوزه علمیه مشغول تدریس بودیم و فضای علمی را میشناختیم، اما واقعاً این سطح از اخلاق، متانت و ادب در رفتار و گفتار برای ما بسیار جذاب و قابل تحسین بود. این اخلاق بلند و متانت در کنار معنویت بالای ایشان که حقیقتاً جذبکننده بود، فضای درس را به یک محیط معنوی تبدیل کرده بود.
حجتالاسلام علیآبادی با بیان خاطرهای از دلتنگی شاگردان برای ایام تعطیلات درس، گفت: وقتی درس تعطیل میشد، مثلاً در ماه تابستان که یک ماه فاصله میافتاد، ما واقعاً دلتنگ استاد میشدیم. این دلتنگی ناشی از همان جلوه اخلاقی و معنوی بود. ما احساس میکردیم در کنار دریافت علم، یک غذای روحی دریافت میکنیم که جایگزین ندارد. اما آنچه که به عنوان حق هفت، هشت ساله استادی ایشان به گردن ما دارم، میخواهم چند جملهای در بحث فضای علمی ایشان عرض کنم تا کسانی که این صدا را میشنوند با ابعاد علمی این بزرگمرد بیشتر آشنا شوند.
وی با اشاره به سابقه علمی خود و همکلاسیهایش خاطرنشان کرد: ما بحمدالله درسهای خیلی خوب قم را دیده بودیم و اساتید برجستهای داشتیم. اما وقتی پای درس ایشان آمدیم، هم در فقه و هم در اصول، برای ما بسیار اعجاببرانگیز و عجیب بود. ایشان یک نگرش جدیدی به معارف و روایات داشتند. کسی که اصولش قرآنمحور است؛ البته فقه جایگاه خودش را دارد، اما اینکه در درس اصول ما دائماً قرآن را ببینیم و احساس کنیم که این اصول از دل قرآن برآمده است، این قرآنمحوری حتی در علم اصول، بینظیر و بسیار جذاب بود.
ویژگی بارز درس خارج فقه و اصول آیتالله خامنهای
این محقق حوزه علمیه در ادامه به ویژگی «صاحب مبنا بودن» استاد اشاره کرد و توضیح داد: معمولاً در درسهای خارجی که ما رفتیم، چه آن درسهای خوبی که اساتید ما داشتند و چه سایر درسها، ما مطالب زیادی یاد گرفتیم، اما گاهی مشاهده میکردیم که صرفاً اقوال مطرح میشود؛ یک قول، دو قول، پنج قول. اما در درس حضرت استاد، ما دیدیم که ایشان صاحب مبنا هستند. یعنی با یک نگرش جدید و با یک زاویه دید جدید به مسئله نگاه میکنند، اقوال را جداگانه بررسی میکنند و یک مبنایی اتخاذ میکنند. البته ایشان در جایی که بحث دقیق و عمیق است، کم نمیگذارند و گاهی نه قول و ده قول را بررسی میکنند، اما نگاهشان فراتر از نقل اقوال است؛ نگاه ایشان ابداع مبنا است.
حجتالاسلام علیآبادی با تاکید بر اینکه مهمتر از اتخاذ مبنا در یک مسئله، وجود منظومه فکری منسجم است، اظهار داشت: مهمتر از اینکه یک مبنایی در این مسئله اتخاذ کنند، این منظومه دقیق، منسجم و علمی اصولی ایشان بود که برای ما خیلی جذابیت داشت. یعنی هر جایی که یک مطلب گفته میشد، تاثیر این مبنا بر مسائل دیگر اصولی و تاثر و ارتباط آن با مابقی مبانی بررسی میشد. ما کثیراً دیدیم که در بعضی از مسائل، اعاظمی مطلبی میگویند و بعد شاگردان یا عالمان دیگر میگویند که این حرف با فلان مبنای شما جور در نمیآید. اما اینکه یک منظومه فکری منسجم و درهمتنیده داشته باشی که همه با هم هماهنگ باشند، قدر و جذابیت خاصی دارد.
وی ادامه داد: اگر اهل علم و فضلای حوزه مبارکه علمیه با این مبانی آشنا شوند، فکر میکنم تصدیق خواهند کرد این عرض بنده را. انقدر دقیق ایشان در مسئله اصول، در مسئله رجال و بحثهای حدیثی وارد میشوند. ایشان خودشان در بحث رجال و حدیث صاحب سبک هستند. البته این توجه عمیقی که به میراث حدیثی اهل بیت(ع) دارند، قابل توجه است. یک غیرت و تعصب بهجایی نسبت به احادیث حضرات معصومین(ع) و فقه اهل بیت(ع) وجود دارد که خیلی جذاب است.
وی در ادامه افزود: ما در ایشان جلوه تعبد در بحثهای رجالی و حدیثی هم می دیدیم. ایشان در بحثهای رجالی سبک خاصی دارند که یکی از علل آن، تسلط بینظیری است که در بحثهای تاریخی دارند. خود ایشان فرمودند: «من از دوران کودکی تا الان با کتابهای تاریخ بزرگ شدم». این احاطه تاریخی، سرریزش در علم رجال خودش را کاملاً نشان میدهد و در نگاههای حدیثی هم بروز میکند. همین تسلط به تاریخ تشیع، خیلی زیبا در بحثهای رجالی و آن سبکی که ایشان دارند، تاثیر دارد. در واقع راستیآزمایی این مبانی با آن تسلطی که ما میتوانیم یک تصویر شفافی از تاریخ تشیع داشته باشیم، خیلی مهم است. میگوییم آقا این مبنای رجالی با این تاریخ نمیسازد؛ شاید طبق قواعد جلو آمده باشد، اما با این تاریخ نمیسازد. این خیلی زیبا بود.
نگاهی به ویژگیهای منحصربهفرد استاد
وی با تاکید بر اینکه ایشان مجموعهای از ویژگیهای متفاوت را دار می باشند و این جز لطف خداوند نیست، گفت: ترکیب این و یژگی ها واقعاً خارقالعاده است. اینکه یک نفر از نگاه اصولی خیلی قوی باشد، یک نفر فقهش خیلی خوب باشد، یک نفر تاریخش خوب باشد، تفسیرش خوب باشد، و یک نفر شخصیت معنوی و متانت اخلاقیش بالاست؛ اما همه با هم در یک شخص جمع شود، این دیگر واقعاً لطف خداوند متعال است و حالا در کنار این تیزهوشی، زحمتی که کشیده شده است، خدا باید عنایت کند تا حتی همان استعدادها هم به فعلیت برسد.
این استاد حوزه در ادامه به ویژگی شاگردپروری استاد نیز پرداخت و گفت: در کنار این مباحث علمی، آن بحث شاگردپروری ایشان خیلی جذاب بود. اینکه ایشان کاملاً نسبت به پرسشها و پاسخها توجه داشتند، نسبت به مستشکلین توجه ویژه داشتند و تقاضا داشتند که آقا این حرفها را فکر کنید، این حرفها را حرف آخر ندانید، اشکال دارد حتماً بیایید بگویید. بعد اگر اشکالی مطرح میشد، با روی باز استقبال میکردند. گاهی جلسه بعد میآمدند اشکال را توضیح میدادند، جواب میدادند و تشویق میکردند.
وی خاطرنشان کرد: گاهی ایشان میفرمودند که فلان فرع فقهی را دوستان مثلاً کار کنید، بیاورید من متن شما را میخوانم، اگر اشکالی هست میگیرم. یعنی این وقت گذاشتن برای شاگردان، حالا برای چه درسی که تعداد جمعیت مثلاً کمتر بود چه آن موقع حسینیه پر میشد نزدیک به سیصد، چهارصد نفر بود. بعد هم که مجازی شد، نزدیک به هزار و خوردهای نفر شرکت میکردند. این فضای شاگردپروری خب خیلی جذابیت داشت. واقعاً آنچه که ما دیدیم از فضای علمی، از صاحب مبنا بودن و بالاتر از این عرض من این است که صاحب منظومه فکری بودن؛ آن هم در فقه، در اصول، در تاریخ و در تفسیر.
حجتالاسلام علیآبادی در پایان با بیان اینکه منظومه فکری استاد کاملاً به هم پیوسته است، گفت: فضای کلامی ایشان با فضای اصولی ایشان کاملاً همخوان است. یعنی یک منظومهای از علوم اسلامی را در درس ایشان دیدیم که واقعاً بینظیر است و ترکیب اینها خب یک چیز واقعاً خارقالعادهای است.
وی در پایان خاطرنشان کرد: وقتی این ویژگیها با هم ترکیب شود و در یک نفر جمع شود آدم میگوید این یک لطف خداست. در این ایام خاص هم ما واقعاً خداوند متعال را قسم میدهیم به حق صاحب این ماه، حضرت امیرالمومنین(ع)، که خدا حفظ بفرماید ایشان را برای ما و خدا نگه دارد ایشان را در آن حسن حصین خودش.