به گزارش خبرنگار گروه فرق و ادیان خبرگزاری رسا، حجتالاسلام مرتضی خوشصحبت، عضو هیئت علمی موسسه پژوهشی امام خمینی، در نشست «هماندیشی علمی الهیات مقاومت در جنگ رمضان» با موضوع «نگرش الهیاتی به امت واحده و زمینههای آن در جنگ اخیر»، که امروز در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد، به تبیین رویکرد کلام اجتماعی در قبال مفهوم «امت واحده» پرداخت و آن را نه یک مفهوم انتزاعی و کتابخانهای، بلکه واقعیتی عینی و میدانی دانست که در صحنه دفاع مقدس سوم قابل بازخوانی است.
دکتر خوشصحبت با اشاره به تفاوت بحث امروز با مباحث کلاسیک کلامی گفت: بحث ما از جنس «کلام اجتماعی» است؛ اما نه کلام اجتماعی صرفاً انتزاعی و کتابخانهای، بلکه کلامی که در پدیدههای عینی و میدانی (بهویژه صحنه نبرد دفاع مقدس) جریان دارد. ما جنگ اخیر را به مثابه «یک متن مقدس در حال تکوین» بازخوانی میکنیم تا مفاهیم الهیاتی را از دل آن بیرون بکشیم.
وی افزود: در جنگهای تحمیلی اخیر، مفاهیمی مانند «لطف الهی»، «اراده تشیع»، «سنت امتحان»، «ولایت»، «شهادت» و «استضعاف» از صفحات کتابهای کلامی خارج شده و بر بدنه موشکها، بیانیههای علمای شیعه و سنی، انیمیشنهای جوانان ایرانی، تجمعات شبانه مردمی، شعارها و پلاکاردها، جسم و جان پیدا کردهاند.
امت واحده؛ حقیقت عینی یا ساختۀ ذهنی؟
عضو هیئت علمی موسسه پژوهشی امام خمینی، اولین پرسش محوری را اینگونه مطرح کرد: آیا «امت واحده» صرفاً یک اعتبار ذهنی و قرارداد سیاسی است یا یک حقیقت عینی و واقعی که در بزنگاههای تاریخ از قوه به فعل میرسد؟
وی با اشاره به نگاه پوزیتیویستی در علوم اجتماعی که واقعیت را منحصر در امور محسوس و تجربی میداند، گفت: بر اساس این نگرش، جامعه وجود عینی و حقیقی ندارد و صرفاً مجموعهای از افراد است که برای سهولت، برچسب «جامعه» بر آن زده شده است. اما در مقابل، اندیشمندانی همچون علامه طباطبایی (ره) در تفسیر المیزان ذیل آیه ۳۴ سوره اعراف («وَلِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ») استدلال میکنند که اگر امت صرفاً یک اعتبار ذهنی باشد، مفاهیمی مانند «اجل جمعی»، «کتاب» و «نامه عمل جمعی» معنا نخواهد داشت. بنابراین، امت یک «حقیقت جمعی» دارای حیات، مرگ، صعود و سقوط است.
عضو هیئت علمی موسسه پژوهشی امام خمینی، با اشاره به آیات قرآن که گاهی امت را «واحد» معرفی میکند (نشاندهنده واقعیت تکوینی) و گاهی از آن به عنوان یک «امکان تحققنیافته» یاد میشود، اظهار داشت: خداوند جبراً امت واحده را ایجاد نمیکند، بلکه زمینههای تحقق آن را فراهم میسازد. بنابراین ما همواره به طور نسبی شاهد تحقق امت واحده هستیم، اما مراتب مختلفی دارد و شکوفایی کامل آن در گرو فراهمشدن تمام زمینههاست.
سه لایه امت واحده در جنگ اخیر
دکتر خوشصحبت با اشاره به مفهوم «دارالاسلام» و «دارالکفر» در فقه سیاسی اسلامی که جهان اسلام را به منزله یک امر واحد و یکپارچه در نظر میگیرد، سه لایه برای امت واحده تعریف کرد:
وی لایه اول را امت ایمانی دانست و افزود: این لایه بر محور عقیده و دین اسلام استوار است و همه مسلمانان (با همه تنوع مذهبی) را در بر میگیرد. قرآن کریم با تعبیر «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» از آن یاد کرده است. مصادیق عینی در جنگ اخیر را می توان بیانیههای مشترک علمای شیعه و سنی (بیش از ۱۳۰۰ نفر از علمای اهل سنت ایران، ایستادگی در برابر متجاوزان را از واجبات الهی دانستند) و حمایت شیخ خالد الملا، رئیس جمعیت علمای اهل سنت عراق، از جمهوری اسلامی دانست.
دکتر خوش صحبت امت مقاومت را لایه دوم معرفی کرد و افزود: این لایه بر «همهدفبودگی» و «دشمن مشترک» (استکبار و صهیونیسم) استوار است و حتی ممکن است افرادی خارج از دایره اسلام را نیز شامل شود. قرآن کریم از این لایه با تعبیر «أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ» یاد کرده است. مصادیق عینی در جنگ اخیر را می توان به نقشبستن تصاویر شهدای بزرگ اهل سنت (مانند شهید یحیی سنوار) و اندیشمندان اهل سنت (مانند مرحوم نجمالدین اربکان) بر روی موشکهای ایرانی در عملیات «وعده صادق» و تأکید شیخ قاضی هنیه، رئیس هیئت امنای تجمع علمای لبنان، بر جایگاه فرامذهبی رهبری آیتالله خامنهای (ره) به عنوان «پرچمدار امت» دانست.
عضو هیئت علمی موسسه پژوهشی امام خمینی، لایه سوم را امت موعود دانست و گفت: این لایه همان امت واحده در عصر ظهور است که در آیات متعددی از قرآن به آن اشاره شده و به مبارزات امروز معنا میبخشد.
مرزهای ایمانی و مرزهای جغرافیایی؛ تعارض یا تعامل؟
دکتر خوشصحبت با اشاره به آیه ۱۳ سوره حجرات («يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا») تأکید کرد: وجود شعوب و قبایل (مرزهای ملی و قومی) واقعیتهای اجتماعی هستند که خداوند آنها را آفریده است؛ اما غایت آن «تعارف» (همافزایی و شناخت متقابل) است، نه تفاخر و تقابل. جنگ اخیر نشان داد که مرزهای ایمانی میتوانند بدون نفی هویتهای ملی، مرزهای جغرافیایی را کنار بزنند و امتهای مختلف (لبنانی، فلسطینی، عراقی، یمنی و...) را در کنار هم متحد کنند.
نسبت وحدت ملی و امت واحده؛ نسبت حلقه میانی با حلقه نهایی
وی با اشاره به اینکه «وحدت ملی» ناظر به انسجام آحاد یک ملت درون یک مرز سیاسی مشخص است و «امت واحده» ناظر به انسجام همه مسلمانان (و حتی مستضعفان و آزادیخواهان) فراتر از مرزهای ملی، گفت: بین این دو، نسبت «حلقه میانی با حلقه نهایی» برقرار است. وحدت ملی میتواند زمینهساز و پلی برای تحقق امت واحده باشد. ملتی که خود دچار گسست داخلی باشد، نمیتواند نقشی در تحقق امت واحده ایفا کند. از طرف دیگر، اگر وحدت ملی به «ناسیونالیسم افراطی» و «تکبر ملی» بدل شود که یک ملت خود را برتر از سایر ملتها بداند، این خود مانعی برای تحقق امت واحده خواهد بود.
عضو هیئت علمی موسسه پژوهشی امام خمینی، با استناد به آیه ۱۰۳ سوره آلعمران («وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا») اظهار داشت: قرآن عامل وحدت را «حبل الله» (ریسمان الهی) معرفی میکند. در روایات اهل بیت(ع)، این حبل الله به «ولایت اهل بیت» تفسیر شده است و در حدیث ثقلین (که مورد اتفاق فریقین است) نیز تمسک به «کتاب الله و عترت» راه نجات معرفی شده است.
دکتر خوشصحبت افزود: در عصر غیبت، «ولایت فقیه» به عنوان استمرار امامت و نیابت عام از اهل بیت(ع)، مصداق اتم حبل الله در دوران معاصر است. جنگ اخیر تجلی عینی این استعاره الهیاتی بود؛ در لحظاتی که حملات نظامی شدت میگرفت، این ریسمان الهی بود که مانع فروپاشی نظام و امت شد. دشمن با ترور رهبر شهید انقلاب تلاش کرد این حبل الله را پاره کند، اما نه تنها این اتفاق نیفتاد، بلکه انتقال آرام و بدون تنش رهبری به حضرت آیتالله سید مجتبی خامنهای نشان داد که حبل الله یک امر شخصی و فردی نیست، بلکه نهادی الهی است که دست خداوند در آن حاضر و ناظر است.
پاسخ به شبهه؛ ولایت فقیه تحمیل عقیده شیعی نیست
عضو هیئت علمی موسسه پژوهشی امام خمینی، با اشاره به شبهه محوریت ولایت فقیه در وحدت امت و اینکه آیا این به معنای تحمیل عقاید شیعی بر سایر مذاهب نیست، گفت: ما باید دو سطح وحدت را از هم تفکیک کنیم؛ سطح وحدت سیاسی و نظایمی و سطح وحدت کلامی و اعتقادی. در این سطح اول، همه گروهها و مذاهب اسلامی میتوانند حول محور ولایت فقیه به عنوان «فرماندهی میدان» و «محور انسجام سیاسی» جمع شوند، بدون اینکه لازم باشد تک تک باورهای کلامی شیعه را پذیرفته باشند. و در سطح دوم نیز ناظر به پذیرش نظریه ولایت فقیه به عنوان یک اصل اعتقادی شیعی است و طبیعتاً به پیروان مکتب اهل بیت(ع) اختصاص دارد.
وی تأکید کرد: وقتی ما این دو سطح را از هم تفکیک میکنیم، محوریت ولایت فقیه در امت مقاومت به معنای تحمیل عقاید شیعی بر دیگران نخواهد بود. شواهد متعدد در جنگ اخیر این مدعا را اثبات میکند: بیانیههای علمای اهل سنت ایران از استانهای کرمانشاه، گلستان، سیستان و بلوچستان و کردستان که هم اعلام بیعت با رهبری کردند و هم تجاوز آمریکا را محکوم نمودند. همچنین شیخ خالد الملا، رئیس جمعیت علمای اهل سنت عراق، تصریح کرد که انقلاب اسلامی و رهبر آن نه تنها رهبر ایران، بلکه رهبر کل منطقه هستند.
دکتر خوشصحبت با اشاره به اینکه دشمن در نبرد وجودی و تمدنی با جبهه حق، دو راهبرد اصلی دارد: «قتل» (جنگ سخت) و «فتنه» (جنگ نرم)، اظهار داشت: قتل، جسم فرد را هدف قرار میدهد و میتواند به شهادت تبدیل شود و به حیات معنوی امت مدد برساند، اما فتنه، ایمان، عقل و امت را هدف قرار میدهد و شیرازه یک ملت را از هم میپاشد.
جهاد تبیین؛ سلاح قرآنی در برابر فتنهها
دکتر خوشصحبت تصریح کرد: قرآن افزون بر جهاد نظامی، «جهاد کبیر» را نیز مطرح میکند که علامه طباطبایی آن را جهاد با «حجت و برهان» (جهاد تبیین) معنا کرده و مقام معظم رهبری (امام شهید) نیز آن را «عدم اطاعت از کافران» تفسیر کردهاند. در جنگ رمضان، جهاد تبیین در اشکال گوناگون ظهور یافت: بیانیههای علمای اهل سنت که صفوف را روشن کرد، انیمیشنهای لگویی که جوانان با بیان طنزآمیز روایتهای دشمن را به سخره گرفتند، توییتهای مقامات ایرانی در پاسخ به لفاظیهای ترامپ، شعارهایی که بر روی موشکها حک میشد و حضور دائمی مردم در خیابانها با پلاکاردهای روشنگر. همه اینها مصادیق کنشهای ایمانی و جهاد تبیین در صحنه عمل است که نشان میدهد امت واحده در برابر فتنههای دشمن، صرفاً به دفاع نظامی بسنده نمیکند، بلکه با «جهاد کبیر» و با منطق قرآن به مقابله با القائات شیطانی میپردازد.
دکتر مرتضی خوشصحبت با اشاره به دو مفهوم قرآنی «الفت اضطراری» و «الفت ایمانی» گفت: الفت اضطراری، همگراییای است که در اثر تهدید خارجی (مانند جنگ، بمباران و ترور) ایجاد میشود و ماهیتی واکنشی و موقتی دارد؛ اما الفت ایمانی که قرآن از آن با تعبیر «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» یاد کرده، ماهیتی کنشی و پایدار است و با رفع بحران از بین نمیرود.
عضو هیئت علمی موسسه پژوهشی امام خمینی، افزود: جنگ رمضان نشان داد که الفت اضطراری میتواند در سه گام به الفت ایمانی تبدیل شود: گام اول، تهدید خارجی زمینهساز همگرایی دفاعی میشود؛ گام دوم، شهادت رهبران (به ویژه شهادت امام شهید) این الفت اضطراری را تطهیر کرده و آن را به همگرایی ارزشی و ایمانی ارتقا میدهد؛ و گام سوم، این الفت ایمانی در عرصههای فرهنگی، اقتصادی و سیاسی استمرار یافته و به هویت جمعی پایدار و وحدت تمدنی تبدیل میشود.
وی همچنین با اشاره به وظیفه امت در قبال «خائنان داخلی» (کشورهایی مانند امارات و بحرین که پایگاهها و حریم هوایی خود را در اختیار دشمن قرار دادند)، با استناد به آیه ۹ سوره حجرات، سه مرحله را ترسیم کرد: اصلاح (دعوت به برادری و بازگشت)، مقابله با باغی (حمله به پایگاههای دشمن در آن کشورها) و در نهایت بازگشت باغی به دامن امت اسلامی.
عضو هیئت علمی موسسه پژوهشی امام خمینی، در پایان با تأکید بر تحقق نسبی امت واحده در عصر غیبت، دو راهبرد «شکر نعمت وحدت» و «بسط میدانی وحدت به عرصههای اقتصاد، آموزش، فرهنگ و اجتماع» را به همراه «افق غایی مهدویت» به عنوان موتور محرکه حفظ و ارتقای این وحدت تمدنی ترسیم کرد.
