رییس انجمن مدیریت اسلامی حوزه علمیه قم:
تولد امیر مؤمنان سناریوی معنوی اعتکاف است
خبرگزاری رسا ـ رییس انجمن مدیریت اسلامی حوزه علمیه قم گفت: معتکف با مدیریت زمان در سه روز، اداره بر خویش را به نمایش میگذارد.
حجتالاسلام سید صمصام الدین قوامی، رییس انجمن علمی مدیریت اسلامی حوزه علمیه قم، در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری رسا به بیان ویژگیهای فردی و همچنین آثار اجتماعی اعتکاف پرداخت.
وی که یکی از پژوهشگران برتر حوزه دین شناخته شد، ما را به نکات مهم و پنهان این سنت معنوی و پرمحتوا آشنا کرد که حاصل این گفتوگوی صمیمی را تقدیم خوانندگان محترم رسا میکنیم.
رسا ـ حوزههای علمیه چه نقشی در راهبرد معنوی و فکری اعتکاف میتوانند داشته باشند.
ابتدا باید بگویم که اعتکاف یک اردوی سه روزه معنوی است؛ برنامههای از پیش تعیین شدهای دارد؛ البته دارای مدیرت زمانی خوبی است. عبادات و روزه و اذکار و افعالی در آن وجود دارد، بیشترین شرکت کنندگان آن جوانانی هستند که قدرت و اراده تزکیه نفس و خودسازی دارند.
وی که یکی از پژوهشگران برتر حوزه دین شناخته شد، ما را به نکات مهم و پنهان این سنت معنوی و پرمحتوا آشنا کرد که حاصل این گفتوگوی صمیمی را تقدیم خوانندگان محترم رسا میکنیم.
رسا ـ حوزههای علمیه چه نقشی در راهبرد معنوی و فکری اعتکاف میتوانند داشته باشند.
ابتدا باید بگویم که اعتکاف یک اردوی سه روزه معنوی است؛ برنامههای از پیش تعیین شدهای دارد؛ البته دارای مدیرت زمانی خوبی است. عبادات و روزه و اذکار و افعالی در آن وجود دارد، بیشترین شرکت کنندگان آن جوانانی هستند که قدرت و اراده تزکیه نفس و خودسازی دارند.
حوزه همانگونه که درباره عمره و حج و عاشورا و شب قدر برنامههایی دارد که شکل اجتماعات معنوی را دارا است، باید در مورد اعتکاف نیز برنامهریزی داشته باشد و از آنجایی که اعتکاف در مسجدها برگزار می شود نقش حوزه پررنگ تر میشود و آن نقش رهبری است که باید اداره کننده امور باشد و حضور موعظهگونه آن دیده میشود.
مسؤولان باید فضا را غنیسازی کنند و مطالبی را مطرح کنند که این کار را اجمالاً انجام میدهند بعد از مدیریت و بعد از موعظهها، حضور طلاب و روحانیان است که در بین معتکفان بسیار مهم است خوشبختانه تاکنون طلاب حضور فعال داشتند.
البته در اجتماعات حوزه علمیه قم این حضور بوده است؛ اما در جمع دانشجویی باید این حضور و تعاملات پررنگتر از گذشته باشد تا در قالب بحثهای علمی و دینی وحدت حوزه و دانشگاه تقویت شود. همچنین میتوان در قالب گفتوگوهای صمیمی به سازندگی اخلاقی و معنوی یکدیگر کمک کرد.
رسا ـ آیا اعتکاف تنها یک سنت عبادی است یا می توان از منظر اجتماعی نیز به آن نگاه کرد.
همان گونه که می دانید نماز جمعه جنبه عبادی و سیاسی دارد که در طی این سی سال انقلاب اسلامی توانسته به خوبی نقش خود را ایفا کند که بعضی ها اصرار دارند که تا نماز جمعه صرفاً معنوی باشد مانند اهل سنت که یک نمازهای خاصی دارند که از ابعاد اجتماعی تهی باشد، شود.
نماز جمعه به اینگونه است که در یک خطبه آن اخلاقی و اعتقادی است و خطبه دیگر ان سیاسی است که شأن نماز جمعه این را می طلبد ولی در خصوص اعتکاف به نظر می رسد که صرفاً معنوی باشد و شأن نزول آن خود سازی است و در حقیقت مثل یک شارژ شدن معنوی است که انسان را از هسته های سیاسی و اجتماعی دور می کند به خداوند نزدیک تر می شوند .
اعمالی که در آنجا در مجموعه های روایی و دعایی مثل ام داود آمده به نوعی دارای ابعاد معنوی است بیم آن می رود که اگر از بعد عبادی تهی شود به اصل قضیه آسیب می رساند این اجتماع حتی از شب قدر و نماز جمعه و حج دارای ماهیت متفاوتی است به نظر می رسد که اگر همان جاذبه های معنوی آن حفظ شود بهتر است.
رسا ـ با توجه به معنویبودن این سنت حسنه، معتکف پس از خروج از اعتکاف در جامعه چه مقدار میتواند نقش اثرگذاری داشته باشد؟
به طور طبیعی فردی که ساخته شد و معنوی شد زیر بنایی برای رفتارهای اجتماعی او می شود و خواه و ناخواه انسان قبل از اعتکاف با انسان بعد از اعتکاف به یقین متفاوت تر است.
رسا ـ آیا می توان گفت که اعمال اعتکاف شخص معتکف را به سوی یک برنامه منسجم و منظم سوق می دهد.
اعتکاف حاصل مدیریت فردی است و مدیریت هم به طور طبیعی بر سه دسته تقسیم میشود؛ بخش اول مدیریت بر خویش و تعدیل نفس است که این بخش حلقه مهم و اولیه مدیریت محسوب میشود. بخش دوم مدیریت منزل نام دارد و سومی بخش مدیریت نیز مدیریت جامعه و مدینه است. با این حال اگر کسی در مرحله اول مدیریت به پیروزی برسد میتواند در دو بخش دیگر به ترتیب موفق شود.
کسی که در اعتکاف شرکتمیکند و اعمالی را انجام میدهد؛ مجموعه این حرکت خود حاکی از اراده قوی است مبنی بر این که انسان توانایی مدیریت بر خود و قوای درونی خود را دارد و چون این حرکت با محتوای آسمانی و معنوی آمیخته است، در درون انسان اثر میگذارد.
همین که فردی خود را سه روز از جامعه جدا میکند و همچون روزه خود را از لذتهای طبیعی محروم میکند، دلیل محکمی بر توانایی، مدیریت و تسلط بر خویشتن است که خواهناخواه این فرد یک مدیر محسوب میشود؛ چون همت بلند اداره بر خویش را به نمایش گذاشته است.
این فرد میتواند در این سه روزه غضب و شهوت خویش را کنترل کند و بر قوه واهمه که ریاستطلبیها از اینجا سرچشمه میگیرد پیروز شود؛ بنابر این معتکف پس از عبور از این مراحل میتواند در اجتماع با روحیهای مثبت و اثرگذار حاضر شود.
ما اگر اعتکاف را بگذاریم در همان قالب و اصل خود باقی بماند، بهرهبرداری آن هم بیشتر میشود و از این سیر فزاینده که هرسال شاهد گسترش آن هستیم، اقبال و استفاده بیشتری میشود و اگر ابعاد دیگر وارد اعتکاف شود به صورت طبیعی از جاذبههای اعتکاف کاسته میشود.
رسا ـ یعنی باید از بدعت جلوگیری کرد؟
بله. به این معنا که باید اعتکاف سالم بماند. اگر جریانات دیگری ـ غیر از ابعاد معنوی ـ وارد آن شود، آرام آرام این مراسم معنوی اختصاص به یک قشر خاصی پیدا میکند.
هنگامی که اعتکاف از مسیر معنوی خود خارج شود برای عدهای دافعه ایجاد میشود؛ چون ابعاد غیر معنوی بسیار شکننده، ضعیف و متغییر هستند و ممکن است با ایجاد موج اعتکاف را از هدف اصیل آن خارج کنند.
رسا ـ زیباییهای اعتکاف؟
زیباییهای اعتکاف به همین بکربودن است و تجربه ثابت کرده است که هر برنامهای از اصل خود دور شود آن برنامه اثرگذاری و ماهیت اولیه خود را از دست میدهد.
درباره نمازجمه و مراسم حج مسأله متفاوت است چون ماهیت آنها عبادی ـ سیاسی است؛ اما درباره اعتکاف چنین موضوعی در متون دینی دیده نشده است.
رسا ـ می توان اعتکاف را به این گونه دید که فرد از محیط کوچکی به نام خانواده به محیط بزرگتری به نام اعتکاف قدم می گذارد تا به رشد اجتماعی دست یابد. آیا اعتکاف در این رشد مؤثر است.
اعتکاف مانند یک اردو است که اهداف خاصی دارد؛ حس مسؤولیتپذیری را در افراد به وجود می آورد و فرد را برای زندگی اجتماعی، تیمی و هدفمند آماده میکند. که همه این اهداف در اعتکاف نیز تبلور یابد مثلاً همسالان که با هم شرکت می کنند می توانند با هم مباحث معنوی داشته باشند و روی محتوای دعاها با هم گفتوگو کنند تا زیر بناهای اعتقادیشان کامل شود.
به نظر می رسد که در این ابعاد مجموعههایی می توان در اختیارشان قرار داد که تفسیر اعتکاف و دعاها در ان انعکاس یابد تا مورد مطالعه معتکفان قرار گیرد؛ حتی می توان فیلم های آموزشی را در رابطه با اعتکاف نمایش داد و راهنمایی کرد که چگونه از وقتشان استفاده کنند.
البته در اجتماعات حوزه علمیه قم این حضور بوده است؛ اما در جمع دانشجویی باید این حضور و تعاملات پررنگتر از گذشته باشد تا در قالب بحثهای علمی و دینی وحدت حوزه و دانشگاه تقویت شود. همچنین میتوان در قالب گفتوگوهای صمیمی به سازندگی اخلاقی و معنوی یکدیگر کمک کرد.
رسا ـ آیا اعتکاف تنها یک سنت عبادی است یا می توان از منظر اجتماعی نیز به آن نگاه کرد.
همان گونه که می دانید نماز جمعه جنبه عبادی و سیاسی دارد که در طی این سی سال انقلاب اسلامی توانسته به خوبی نقش خود را ایفا کند که بعضی ها اصرار دارند که تا نماز جمعه صرفاً معنوی باشد مانند اهل سنت که یک نمازهای خاصی دارند که از ابعاد اجتماعی تهی باشد، شود.
نماز جمعه به اینگونه است که در یک خطبه آن اخلاقی و اعتقادی است و خطبه دیگر ان سیاسی است که شأن نماز جمعه این را می طلبد ولی در خصوص اعتکاف به نظر می رسد که صرفاً معنوی باشد و شأن نزول آن خود سازی است و در حقیقت مثل یک شارژ شدن معنوی است که انسان را از هسته های سیاسی و اجتماعی دور می کند به خداوند نزدیک تر می شوند .
اعمالی که در آنجا در مجموعه های روایی و دعایی مثل ام داود آمده به نوعی دارای ابعاد معنوی است بیم آن می رود که اگر از بعد عبادی تهی شود به اصل قضیه آسیب می رساند این اجتماع حتی از شب قدر و نماز جمعه و حج دارای ماهیت متفاوتی است به نظر می رسد که اگر همان جاذبه های معنوی آن حفظ شود بهتر است.
رسا ـ با توجه به معنویبودن این سنت حسنه، معتکف پس از خروج از اعتکاف در جامعه چه مقدار میتواند نقش اثرگذاری داشته باشد؟
به طور طبیعی فردی که ساخته شد و معنوی شد زیر بنایی برای رفتارهای اجتماعی او می شود و خواه و ناخواه انسان قبل از اعتکاف با انسان بعد از اعتکاف به یقین متفاوت تر است.
رسا ـ آیا می توان گفت که اعمال اعتکاف شخص معتکف را به سوی یک برنامه منسجم و منظم سوق می دهد.
اعتکاف حاصل مدیریت فردی است و مدیریت هم به طور طبیعی بر سه دسته تقسیم میشود؛ بخش اول مدیریت بر خویش و تعدیل نفس است که این بخش حلقه مهم و اولیه مدیریت محسوب میشود. بخش دوم مدیریت منزل نام دارد و سومی بخش مدیریت نیز مدیریت جامعه و مدینه است. با این حال اگر کسی در مرحله اول مدیریت به پیروزی برسد میتواند در دو بخش دیگر به ترتیب موفق شود.
کسی که در اعتکاف شرکتمیکند و اعمالی را انجام میدهد؛ مجموعه این حرکت خود حاکی از اراده قوی است مبنی بر این که انسان توانایی مدیریت بر خود و قوای درونی خود را دارد و چون این حرکت با محتوای آسمانی و معنوی آمیخته است، در درون انسان اثر میگذارد.
همین که فردی خود را سه روز از جامعه جدا میکند و همچون روزه خود را از لذتهای طبیعی محروم میکند، دلیل محکمی بر توانایی، مدیریت و تسلط بر خویشتن است که خواهناخواه این فرد یک مدیر محسوب میشود؛ چون همت بلند اداره بر خویش را به نمایش گذاشته است.
این فرد میتواند در این سه روزه غضب و شهوت خویش را کنترل کند و بر قوه واهمه که ریاستطلبیها از اینجا سرچشمه میگیرد پیروز شود؛ بنابر این معتکف پس از عبور از این مراحل میتواند در اجتماع با روحیهای مثبت و اثرگذار حاضر شود.
ما اگر اعتکاف را بگذاریم در همان قالب و اصل خود باقی بماند، بهرهبرداری آن هم بیشتر میشود و از این سیر فزاینده که هرسال شاهد گسترش آن هستیم، اقبال و استفاده بیشتری میشود و اگر ابعاد دیگر وارد اعتکاف شود به صورت طبیعی از جاذبههای اعتکاف کاسته میشود.
رسا ـ یعنی باید از بدعت جلوگیری کرد؟
بله. به این معنا که باید اعتکاف سالم بماند. اگر جریانات دیگری ـ غیر از ابعاد معنوی ـ وارد آن شود، آرام آرام این مراسم معنوی اختصاص به یک قشر خاصی پیدا میکند.
هنگامی که اعتکاف از مسیر معنوی خود خارج شود برای عدهای دافعه ایجاد میشود؛ چون ابعاد غیر معنوی بسیار شکننده، ضعیف و متغییر هستند و ممکن است با ایجاد موج اعتکاف را از هدف اصیل آن خارج کنند.
رسا ـ زیباییهای اعتکاف؟
زیباییهای اعتکاف به همین بکربودن است و تجربه ثابت کرده است که هر برنامهای از اصل خود دور شود آن برنامه اثرگذاری و ماهیت اولیه خود را از دست میدهد.
درباره نمازجمه و مراسم حج مسأله متفاوت است چون ماهیت آنها عبادی ـ سیاسی است؛ اما درباره اعتکاف چنین موضوعی در متون دینی دیده نشده است.
رسا ـ می توان اعتکاف را به این گونه دید که فرد از محیط کوچکی به نام خانواده به محیط بزرگتری به نام اعتکاف قدم می گذارد تا به رشد اجتماعی دست یابد. آیا اعتکاف در این رشد مؤثر است.
اعتکاف مانند یک اردو است که اهداف خاصی دارد؛ حس مسؤولیتپذیری را در افراد به وجود می آورد و فرد را برای زندگی اجتماعی، تیمی و هدفمند آماده میکند. که همه این اهداف در اعتکاف نیز تبلور یابد مثلاً همسالان که با هم شرکت می کنند می توانند با هم مباحث معنوی داشته باشند و روی محتوای دعاها با هم گفتوگو کنند تا زیر بناهای اعتقادیشان کامل شود.
به نظر می رسد که در این ابعاد مجموعههایی می توان در اختیارشان قرار داد که تفسیر اعتکاف و دعاها در ان انعکاس یابد تا مورد مطالعه معتکفان قرار گیرد؛ حتی می توان فیلم های آموزشی را در رابطه با اعتکاف نمایش داد و راهنمایی کرد که چگونه از وقتشان استفاده کنند.
در هر صورت باید از همه امکانات استفاده شود تا اعتکاف به معنای واقعی غنیسازی شود و به گونهای بهرهمند شوند تا زندگی اجتماعی را بیاموزند و از آنجایی که اعتکاف اجباری نیست و کاملاً اختیاری است، این کار را نخبگی معنوی آن معتکف را نشان میدهد یعنی این که او فردی معمولی نیست؛ بلکه نشان دهنده آن است که این فرد قدرت انتخاب دارد و میل به اجتماعیبودن در او دیده میشود.
به طور شگفت انگیزی اعتکاف هم فرادا است و هم جماعت؛ زیرا در آن هر فردی که در عین حال در خودش است با جماعت نیز همراهی میکند. هم به شکل فردی در دعاها و ذکرها سیر میکند و هم در مواقعی زندگی معاشرتی را تجربه میکند.
رسا ـ حدود مباحث علمی در اعتکاف تا کجا است؟
هیچ گاه علم خود را از عبادت جدا نکرده است؛ اما ساحت علم و عبادت هر کدام دارای شأن و مرتبه جدا است؛ همچون این که حضرت امام در اردوهای غیرعلمی با همراهان شوخی میکردند که دیگر در اینجا از اصطاحات فلسفی همچون هیولای اولی استفاده نکنید.
پس اگر کسی که به اعتکاف آمده می تواند در دنیای خود باشد و به تفکر بپردازد و کسی نمی تواند به او معترض شود؛ بنابراین برای کارهای علمی فرصت زیاد است؛ ولی گاهی اوقات باید در یک روز وقتها تقسیم شود و اگر مثلًا وقت عبادت بود نباید کارهای علمی را درآن دخالت داد؛ چون تأثیر عبادات غیر قابل انکار است و تداخل هر کدام از این امور در دیگری به روح اعتکاف آسیب میرساند. «اتقوالله یعلمکم الله» وقتی نور بیشتر شود، ظرفیت علمی هم بیشتر خواهد شد.
رسا ـ آیا همسانسازی افراد در اعتکاف ضروری است؟
به نظر می رسد این دستهبندی، مفید واقع نشود؛ چون در نماز جماعت از همه نوع قشر افراد جامعه دیده میشوند که در کنار بودن نسلهای مختلف باعث انتقال تجارت معنوی میشود، پس باید این ترکیب حفظ شود؛ زیرا وقتی که ما به شأن نزول اعتکاف مراجعه میکنیم هیچگاه در این زمینه قیدی دیده نشده که به این ترتیب باشد.
اعتکاف باید تجسم یک امت باشد. امت کوچکی که در مسجد شکل میگیرد و میتوانند همه اقشار در آن حضور یابند.
رسا ـ الگوی عملی اعتکاف؟
امیر مؤمنان علی(ع) در ابتدای حیات مبارک خود به مدت سه روز در خانه خدا اقامت گزید و برای ایشان مائده میآمد؛ در واقع مهمان خدا بودند که به دنبال آن تولدی صورت گرفته است و ما نیز می توانیم به شکل استعاره ای از این سه روز مانند حضرت علی(ع) استفاده کنیم تا به تولد دست یابیم؛ پس اصل اعتکاف در دهه سوم رمضان است حتی در مفاتیح نیز در سیزده رجب درباره اعتکاف صحبتی نمی شود؛ ولی تولد ایشان که در ایام بیض است میتواند به شکل نمادین برای اعتکاف استفاده شود و از روی آن یک سناریوی معنوی نوشت.
رسا ـ برای گسترش و توسعه اعتکاف در دهه سوم رمضان چه سخنی دارید؟
اعتکاف در سه روز ماه رجب در واقع شروع و تولدی دوباره همراه با متولد شدن امام علی(ع) در خانه خدا است که بعد از آن وارد زندگی جدید میشوند، این میتواند الگوی مناسبی برای معتکفان باشد و بهتر است در ادمه این اعتکاف در دهه سوم رمضان نیز گسترش یابد و به نوبه خود مهم و انسانساز است، به خصوص این که در ماه رمضان برگزار میشود که میتواند پربارتر باشد.
به طور شگفت انگیزی اعتکاف هم فرادا است و هم جماعت؛ زیرا در آن هر فردی که در عین حال در خودش است با جماعت نیز همراهی میکند. هم به شکل فردی در دعاها و ذکرها سیر میکند و هم در مواقعی زندگی معاشرتی را تجربه میکند.
رسا ـ حدود مباحث علمی در اعتکاف تا کجا است؟
هیچ گاه علم خود را از عبادت جدا نکرده است؛ اما ساحت علم و عبادت هر کدام دارای شأن و مرتبه جدا است؛ همچون این که حضرت امام در اردوهای غیرعلمی با همراهان شوخی میکردند که دیگر در اینجا از اصطاحات فلسفی همچون هیولای اولی استفاده نکنید.
پس اگر کسی که به اعتکاف آمده می تواند در دنیای خود باشد و به تفکر بپردازد و کسی نمی تواند به او معترض شود؛ بنابراین برای کارهای علمی فرصت زیاد است؛ ولی گاهی اوقات باید در یک روز وقتها تقسیم شود و اگر مثلًا وقت عبادت بود نباید کارهای علمی را درآن دخالت داد؛ چون تأثیر عبادات غیر قابل انکار است و تداخل هر کدام از این امور در دیگری به روح اعتکاف آسیب میرساند. «اتقوالله یعلمکم الله» وقتی نور بیشتر شود، ظرفیت علمی هم بیشتر خواهد شد.
رسا ـ آیا همسانسازی افراد در اعتکاف ضروری است؟
به نظر می رسد این دستهبندی، مفید واقع نشود؛ چون در نماز جماعت از همه نوع قشر افراد جامعه دیده میشوند که در کنار بودن نسلهای مختلف باعث انتقال تجارت معنوی میشود، پس باید این ترکیب حفظ شود؛ زیرا وقتی که ما به شأن نزول اعتکاف مراجعه میکنیم هیچگاه در این زمینه قیدی دیده نشده که به این ترتیب باشد.
اعتکاف باید تجسم یک امت باشد. امت کوچکی که در مسجد شکل میگیرد و میتوانند همه اقشار در آن حضور یابند.
رسا ـ الگوی عملی اعتکاف؟
امیر مؤمنان علی(ع) در ابتدای حیات مبارک خود به مدت سه روز در خانه خدا اقامت گزید و برای ایشان مائده میآمد؛ در واقع مهمان خدا بودند که به دنبال آن تولدی صورت گرفته است و ما نیز می توانیم به شکل استعاره ای از این سه روز مانند حضرت علی(ع) استفاده کنیم تا به تولد دست یابیم؛ پس اصل اعتکاف در دهه سوم رمضان است حتی در مفاتیح نیز در سیزده رجب درباره اعتکاف صحبتی نمی شود؛ ولی تولد ایشان که در ایام بیض است میتواند به شکل نمادین برای اعتکاف استفاده شود و از روی آن یک سناریوی معنوی نوشت.
رسا ـ برای گسترش و توسعه اعتکاف در دهه سوم رمضان چه سخنی دارید؟
اعتکاف در سه روز ماه رجب در واقع شروع و تولدی دوباره همراه با متولد شدن امام علی(ع) در خانه خدا است که بعد از آن وارد زندگی جدید میشوند، این میتواند الگوی مناسبی برای معتکفان باشد و بهتر است در ادمه این اعتکاف در دهه سوم رمضان نیز گسترش یابد و به نوبه خود مهم و انسانساز است، به خصوص این که در ماه رمضان برگزار میشود که میتواند پربارتر باشد.
رسا ـ نقش رسانهها در ارائه الگوی عملی به معتکفان چه مقدار است؟
پرداختن خبرگزاریها و رسانهها به مسأله اعتکاف خوب و ارزنده است؛ اما باید رسانه با حفظ اصول اعتکاف، این مسأله مهم را رقیقسازی و تشریح کنند و اطلاع رسانی را به سوی«چگونه عبادت کردن» جهت دهند نه به سوی مسائل حاشیهای.
رسا ـ با تشکر از اینکه خبرگزاری رسا را در این موضوع معنوی ـ اجتماعی یاری کردید.
ارسال نظرات