مطالعات بین رشته‌ای در حوزه علمیه هنوز جایگاه خود را پیدا نکرده است

امروزه یکی از جدیدترین روش‌های بررسی موضوعات علمی، مطالعات بین رشته‌ای است که سعی می‌کند با توجه به پیچیده‌شدن و گسترده‌شدن رشته‌های تخصصی به‌گونه‌ای بین این رشته‌ها تفاهم ایجاد کند و از دستاوردهای آن رشته در دیگر گرایش‌ها بهره ببرد. برای آشنایی بیشتر طلاب با این نوع روش مطالعاتی و جایگاه این روش مطالعه در حوزه‌های علمیه، گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام خسروپناه، عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ و اندیشه اسلامی انجام داده‌ایم که حضور خوانندگان تقدیم می‌شود.

 

هر علمی برای خود یک روشی دارد و با آن روش به مطالعه موضوعات می‌پردازد، اما مسائلی هم وجود دارد که برای گرفتن جواب صحیح، راهی نداریم جز این‌که آن را با روش‌های مختلف چند شاخه از علوم گوناگون بررسی کنیم. در مسائلی که دارای جنبه‌های مختلف کلامی، فلسفی، اخلاقی و فقهی است به‌دست آوردن جواب کامل، بدون بکارگیری روش‌های گوناگون صحیح نخواهد بود. امروز فقه توسعه و فقه پزشکی و فقه فرهنگ که اعم از فقه هنر و غیره است در حوزه مطالعات بین رشته‌ای جا دارد. در این‌گونه از مباحث، سؤال و پاسخ یکی می‌باشد، اما پاسخ از روش‌شناسی چند نوع علم به‌دست می‌آید که به این نوع مطالعه، بین رشته‌ای می‌گویند. یا به‌عنوان مثال، در موضوعات فقهی و اجتماعی، تنها نباید از ناحیه فقه، موضوع را بررسی کنیم، بلکه لازم است در مورد آن از دانش حقوق و اخلاق و دیگر علوم اجتماعی نیز بهره بگیریم.

 

مثلاً در بحث فقهی در باب حدود می‌خوانیم که دست سارق با داشتن شرایطی باید قطع گردد، که لازم است دانشمندان جامعه‌شناس و روانشناس وارد شوند و بحث کنند که آیا سرقت با شرایط خاص فقهی محقق شده یا خیر.

 

متأسفانه هنوز مطالعات بین رشته‌ای در حوزه شکل پیدا نکرده است، چون این نوع مطالعات باید در چند مرحله به تکامل برسد. در علوم بین رشته‌ای تا پژوهش نباشد آموزش امکان پذیر نخواهد بود. یعنی پژوهش در این‌جا بر آموزش مقدم است. وقتی این علوم شکل گرفت و تحقیقاتش انجام شد و کتاب‌هایی نوشته شد، از آن پس می‌توان کار آموزشی را شروع کرد.

 

مطالعات بین رشته‌ای یک اصطلاح خاص است و نمی‌توان به شیخ بهایی که در علوم هندسه، اخلاق، ریاضیات و دیگر علوم تسلط داشته است، بگوییم که مطالعه بین رشته‌ای انجام داده است. در مطالعه بین رشته‌ای ممکن است کسی از علوم متفاوت آگاهی نداشته باشد، بلکه از نظرات دانشمندان زیادی استفاده می‌شود تا آن مسأله به‌صورت کامل روشن شود. به‌عنوان مثال بحث امنیت اجتماعی به این دست مطالعات نیاز دارد تا کارشناسان با تخصص‌های گوناگون، زاویه‌های مختلف موضوع را بررسی کنند.

 

باید توجه داشت که برای آغاز مطالعات بین رشته‌ای، اول مطالعات تطبیقی و مقایسه‌ای را شروع کنیم و سپس مطالعات بین رشته‌ای،که بعد از آن دانش‌های بین رشته‌ای تولید خواهد شد.

 

در مطالعات بین رشته‌ای ما باید در کنار مجموعه علوم اسلامی شامل فقه، اخلاق،کلام و غیره از روش‌شناسی علوم انسانی استفاده کنیم که این علوم به‌علت تکامل در غرب، دچار سکولاریزم شده‌اند. در علوم انسانی این مشکل وجود دارد که مبانی و پیش فرض‌ها سکولار هستند و چه‌بسا نتیجه‌گیری از مطالعات بین رشته‌ای، تابع اخس مقدمتین بشود و پاسخِ سکولار بگیریم. به‌عنوان مثال، در حوزه توسعه یا فرهنگ یا پزشکی، چون هنوز نتوانسته‌ایم به تهذیب علمی برسیم و علوم انسانی دچار افکار غرب‌زده است، ممکن است جواب حاصل از این روش مطالعه، سکولار باشد.

 

محدود بودن منابع و این‌که ما تابع نص هستیم، یکی از اصول ما است. منتها باید میان موضوع و حکم تفکیک قائل بشویم، زیرا ادله اربعه حکم‌ساز هستند، اما برای تشخیص موضوعات حتماً باید از علوم دیگر بهره بگیریم. به‌عنوان مثال این‌که موسیقی حرام است یا خیر؟ این‌که «قول زور» هست یا نه، این حکم است، اما آیا موسیقی سنتی با هفت دستگاهش یا موسیقی‌های جدید مانند راک، پاپ، جاز، مصداق قول زور است یا خیر؟ این در حوزه هنر و موسیقی است که بدون تشخیص این انواع موسیقی، نمی‌توانیم حکم صحیح بدهیم.