اذکار روز عرفه انسان ساز است

به گزارش خبرگزاری رسا، آیت الله محمدجواد فاضل لنکرانی رییس مرکز فقهی ائمه اطهار در درس خارج فقه خود به تشریح ویژگی های روز عرفه پرداخت و گفت: خداوند در روز عرفه وعده کرده که اگر کسی در ماه رمضان بخشیده نشود، امید به روز عرفه داشته باشد.

متن سخنان آیت الله محمدجواد فاضل لکنرانی به شرح زیر است:
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین
یکی از ویژگی‌های روز عرفه اینست که خود از اعیاد بزرگ است، علاوه بر اینکه عید قربان بعد از آن است، از این جهت که خدای تبارک و تعالی بر بندگان خود در شب و روز عرفه توجه خاصی می‌کند و رحمتش را سرازیر می‌کند به آنها که مشغول دعا و مناجات باشند و اساساً بسیاری از مستحباتی که برای این شب ذکر شده کشف از این می‌کند که بسیار شب بزرگی است و مطلوب خدای تبارک و تعالی مناجات و دعا کردن و استغفار است.
بنابراین ما باید توجه به آداب این شب و روز و اعمال و مستحبّاتی که وارد شده، داشته باشیم. حتّی یکی از مستحبات بسیار مهمش صوم روز عرفه است البته منوط به اینکه موجب ضعف در دعا نشود.

دو مطلب را می‌خواهم راجع به دعای عرفه عرض کنم؛ یک مطلب راجع به آن ذیلی است که در دعای عرفه آمده و بعضی به این ذیل گاهی اوقات اهتمام بیشتری دارند.

یک بحثی واقع شده که این ذیل آیا مربوط به امام(ع) است و جزء دعاست یا ربطی به امام(ع) ندارد؟! کفعمی در کتاب بلد الأمین و مجلسی در زاد المعاد که در گذشته به جای مفاتیح در اختیار مردم بود و کتاب دعای بسیار خوبی است. این ذیل را نیاورده‌اند، خود مرحوم مجلسی در جلد 98 بحار این عبارت را دارد «قد أورد الکفعمی أیضاً هذا الدعا فی البلد الأمین و إبن طاووس فی مصباح الزائر» «کما سبق ذکرهما ولکن لیس فی آخره فیهما بقدر ورقٍ تقریباً» مجلسی می‌گوید از این عبارت الهی «أنا الفقیر فی غنای فکیف لا أکون فقیراً فی فقری» نه در مصباح الزائر سید ابن طاووس آمده و نه در بلد الأمین کفعمی آمده. در بعضی از نسخ اقبال سید آمده «وکذا لم یوجد هذه الورقة فی بعضٍ نسخ العتیقة من الإقبال» ـ در بعضی از نسخ اقبال هم نیامده! سپس مرحوم مجلسی می‌فرماید این الفاظ و تعابیری که در این اضافه آمده با سیاق تعابیری که در دعای معصومین: در کتب ادعیه آمده سازگاری ندارد «و إنما هی علی وفق مزاق الصوفیة» این با مزاق صوفیه سازگاری دارد «ولذلک قال بعض الأفاضل أنّ کون هذه الورقة» یا «ذهب بعض الأفاضل إلی کون هذه الورقة من مزیدات بعض مشایخ الصوفیة و من إلحاقاته و إدخالاته» بعضی از مشایخ صوفی آمدند این را اضافه کردند.

این عبارات را وقتی انسان می‌بیند، می‌یابد واقعاً حق با مرحوم مجلسی است، عباراتی است که به سبک و سیاق ائمه نمی‌خورد، شما اگر صحیفه‌ی سجادیه را از اول تا آخر ببینید، من یادم نمی‌آید چنین تعبیری آمده باشد، یا عبارت «الهی طهّرنی من شکّی و شرکی قبل حلول رمصی» من هر چه در ذهن خودم مرور کردم، (البته تتبّع کامل نکردم)، ببینم آیا در دعای ابوحمزه، در صحیفه سجادیه، در دعاهای دیگر یک جا آمده که امام معصوم بفرماید الهی طهّرنی من شکّی و شرکی، ممکن است یک وقتی تعبیر این باشد «أعوذ بک من الشکّ و الشرک» یعنی به تو پناه می‌برم تا شک و شرک در وجود ما هیچ وقت نیاید، اما تعبیر «الهی طهّرنی من شکّی و شرکی قبل حلول رمصی» قبل از اینکه مرگ من و زمان وارد شدن به گور فرا برسد من را تطهیر کن، نیست. یا یک تعبیر دیگر «الهی حقّقنی بحقایق أهل القرب واسلک بی مسلک أهل الجذب» تعبیر به اهل جذب و اهل قرب از اصطلاحات عرفا و صوفیه است، مقرّبین در قرآن آمده، «السابقون السابقون اولئک المقرّبون» اما اهل قرب نه. یا عبارت «الهی علمت باختلاف الآثار و تنقّلات الأطوار أنّ مرادک منّی عن تتعرف إلیّ فی کلّ شیءٍ حتّی لا أجهلک فی شیء» اینها تعابیری است که واقعاً مناسب با امام معصوم(ع) و سیاق ادعیه نیست و از این جهت انسان ظنّ قوی پیدا می‌کند که این ذیل دعای عرفه از امام(ع) نیست، حالا اگر کسی خواست این را به عنوان رجا بخواند و یا به عنوان احتمال مانعی ندارد، ولی نمی‌توانیم بگوئیم این کلامی است که امام حسین(ع) فرموده، مخصوصاً وقتی آن «یارب، یارب» که در قسمت انتهایی قبل هست در نقل‌ها دارد که اینقدر امام و اهلبیت و یارانش گریه کردند و این یارب را گفتند تا غروب شد و بعدش هم آمین گفتند، دعا تمام شد و به طرف مشعر حرکت کردند.

بعضی‌ها نقل کردند کتابی هست به نام «الحکم العطائیة» متعلق به یکی از عرفا و صوفی‌های قرن هشتم، یا اواخر قرن هفتم، که دارای مقامات عرفانی بوده به نام ابن عطای اسکندرانی، بعد یک کسی گفته من اصلاً تمام این مضامین را در آن کتاب دیدم، بعید نیست که بعداً ارام آرام به این دعا ملحق شده و در ذیل این دعا آورده شده، این مطلب اول.

مطلب دوم توجه به مضامینی است که در دعای عرفه وجود دارد، یعنی این دعای عرفه مضامینی دارد که به سرعت انسان را به خدا متّصل می‌کند، هر چند مضامین دعاها همه‌اش برای اتّصال و تقرّب به خداست و اینکه انسان از دنیا و تعلّقات دنیوی کَنده شود، اما تعابیری، در قسمت‌های مختلف دعای عرفه وجود دارد که بسیار تعابیر مهمی است.

قبل از اینکه این تعابیر دعای عرفه را عرض کنم؛ در خود روز عرفه از چیزهایی که بسیار سفارش شده تسبیح خداست، مستحب است که این تسبیحات عشری که سیّد در اقبال ذکر کرده، هر مقدار می‌تواند تکرار کند، «سبحان الذی فی السماء عرشه» این تسبیحات برای اینست که ذهن ناقص و ضعیف ما گاهی اوقات نسبت به خدای تبارک و تعالی توجه ندارد، خدا که در واقع منزّه هست اما ما باید به خودمان این منزّه بودن خدا از نقایص را تلقین کنیم. این تسبیحات ذهن را پاک، نفس را روشن، قلب را نورانی و روح را به خدا نزدیک می‌کند، و لذا هر چه بیشتر انسان این تسبیحات را بگوید جا دارد. این تسبیحات برای اینست که انسان آلودگی‌ها را از ذهنش بیرون کند، اگر سماء است عرش خداست، اگر أرض است حکم خداست، اگر قبر است قضاء خداست، اگر نار است سلطان خداست، اگر جنّت است رحمت خداست، اگر قیامت است عدل خداست، همه چیز مربوط به خداست، دنیا و آخرت و سماء و أرض، دریا و خشکی و همه چیز مربوط به خداست.

پس این تسبیحات را باید داشته باشیم و سفارش هم شده، اذکاری هم هست که برخی از آن را تا صد بار انسان در روز عرفه باید بخواند، آن وقت ببینید این قسمت دعای عرفه را اشاره کنم که حضرت به خدا عرض می‌کند «و إن اعدّ نعمک و مننک و کرامک و منحک لا احصیها یا مولای» انسان یاد نعمت‌هایی که خدا به او داده بیفتد، قبل از آن اعتراف کنیم که ما نمی‌توانیم این نعمت‌ها را بشماریم، خدایا اگر بخواهم نعمت‌های تو را بشمارم، نمی‌توانم. بعد حضرت عرض می‌کند «أنت الذی مننت» انسان دائماً اینها را بخواند، اختصاص به روز عرفه هم ندارد، انسان وقتی که خلوتی دارد، نماز شب دارد، تنهاست، این اذکار را بگوید و این اذکار را حفظ کند، تو بر من منّت گذاشتی «انت الذی انعمت» تو نعمت به من دادی «أنت الذی أحسنت» تو به من نیکی کردی، «أنت الذی أجملت، أنت الذی أفضلت، أنت الذی أکملت، أنت الذی رزقت» اگر جمالی در من هست، اگر زیبایی ظاهری و معنوی در من هست، اگر علمی در من هست، همه را تو دادی و من از خودم چیزی ندارم، اگر رزقی هست تو دادی، «أنت الذی اعطیت أنت الذی اغنیت» من بی‌نیازم، الآن اگر دست من به طرف دیگران دراز نمی‌شود تو مرا بی‌نیاز کردی، تو پناهم دادی، تو من را کافی هستی، تو هدایتم کردی، تو مرا از لغزش‌ها نگه داشتی، گاهی اوقات انسان به خودش مغرور می‌شود می‌گوید من یک نگاه به خودم می‌کنم گناه کبیره‌ای نکردم، این خودش گناه است که انسان این فکر را بکند، او ما را حفظ کرده و نگه داشته، «أنت الذی سترت أنت الذی غفرت أنت الذی أعنت» مخصوصاً ما طلبه‌ها وقتی متوجه این نعمت‌ها، اعم از مادی، معنوی، علمی و غیرعلمی می‌شویم، برخاسته، دو رکعت نماز می‌خوانیم می‌گوئیم خدایا تو ما را یاری کردی که دو رکعت نماز خواندیم، قرآن می‌خوانیم بگوئیم تو ما را موفق کردی، زیارت ائمه‌ی معصومین می‌رویم بگوئیم تو ما را موفق کردی، و اگر این توفیق تو نبود نمی‌توانستیم این کار را انجام بدهیم، اگر اینها را بگوئیم و واقعاً باورمان بشود این نعمت‌ها همه و همه هر چه داریم از خدای تبارک و تعالی است، ‌در قبالش حضرت اباعبدالله(ع) می‌فرماید «ثم أنا یا الهی المعترف بذنوبی فاغفر حالی» من اول اعتراف به ذنوب می‌کنم، گناهان من را ببخش، «أنا الذی عصیت أنا الذی الذی أخطأت أنا الذی جَهِلتُ» خدایا من بد کردم، من خطا کردم، من جهالت و نادانی کردم، «أنا الذی غفلت» غفلت مربوط به خود من است، اشتباه مربوط به من است .

بعد عرض می‌کند «فبأی شیءٍ أستقبلک یا مولای أبسمعی» خیلی عبارت عجیبی است! بعد از این اعترافها که من چه کسی هستم، من جهالت ورزیدم، من اشتباه کردم، من خطا کردم، به خدا عرض می‌کند که خدایا با چه چیزی به درگاه تو بیایم؟ با چه چیزی استقبلک یا مولای، أبسمعی؟ با گوشم؟ «أم ببصری، أم بلسانی، أم بیدی، أم برجلی، ألیس کلّها نعمک عندی» تمام اینها نعمت های تو در نزد من بوده «و بکلّها عصیتُک» با تمام نعمت‌هایی که به من دادی عصیان ترا کردم «فلک الحجّة و السبیل علیّ» تو حجّت بر من داری، یعنی هر چه راجع به من حکم کنی، هر چه راجع به من بگوئی، همان درست است، امام(ع) با این عبارات خودش را اینطوری معرفی می‌کند. واقعاً در دعای عرفه، که عرض کردم مجالی نیست که ما بخواهیم اجمالی هم از دعای عرفه را ذکر کنیم، اما این مضامینی که بسیار مهم است و در زندگی ما بسیار تأثیر دارد، این دعاها را بخوانیم و به یادمان بسپاریم، مخصوصاً در قنوت نماز این دعاها را بخوانیم، خوشا به حال آن کسی که بتواند در قنوتش این دعا را بخواند و خدای تبارک و تعالی چه بهره‌هایی را نصیب او می‌کند.

خداوند در روز عرفه وعده کرده که اگر کسی در ماه رمضان بخشیده نشود، امید به روز عرفه داشته باشد، ما عرض می‌کنیم خدایا امیدواریم رحمت وسیع و کبیری را انشاء الله نصیب همه ما بفرمایی. /901/د102/ع