بعضی ها به خودشان زحمت شاگردی هم نمی دهند

به گزارش سرویس پیشخوان خبرگزاری رسا به نقل از هفته‌نامه پنجره، مدت مدیدی است که بازار داغ ماجرای تاریخی فلسفه اسلامی و نسبت آن با دین، رونقی تازه یافته است. در ادامه مباحث پیشین، حجت الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه، رئیس موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه، به دفاع از حکما و فلاسفه پرداخته و به برخی ادعاهای مخالفان پاسخ داده است.

ادعای خروج از مدار اسلام

اینکه ادعا شود از نظر کلام برهانی و وحیانی شیعه، فلسفه مشاء و اشراق و حکمت متعالیه به لحاظ مبانی و مسائل و نتایج، همگی از مدار عقلانیت و اسلامیت خارج هستند، همان تکبر معرفتی است. فیلسوفان که ادعای اثبات وجود خداوند، اثبات توحید، اثبات ضرورت بعثت انبیاء، اثبات اصل معاد و... را مطرح می‎کنند، از مدار دین و عقل خارج هستند؟! این‎جا باید توضیح بیشتری بدهم؛ آموزه‎‎های فلسفی به سه دسته تقسیم می‎شود: یک دسته، بخشی از مباحث، «امور عامه» است، یعنی احکام کلی وجود، مثل اصالت وجود یا اصالت ماهیت یا بحث تشکیک وجود؛ این‎‎ها بحث‎‎هایی است که نفیاً و اثباتاً نمی‎توان از قرآن و سنت پیشوایان دین، شاهدی برای آن‎‎ها پیدا کرد. یعنی هیچ آیه‎ای در قرآن و روایتی از ائمه معصومین (علیهم‎السّلام) پیدا نمی‎شود که ادعا کرده باشد اصالت از آن وجود است یا ماهیت. اگر هم کسی مثل مرحوم «میرزاجواد‎آقا تهرانی» شواهدی برای اصالت ماهیت ذکر کرده است، براساس ذوقیات او بوده است. مثلاً فرض کنید چون قرآن تعبیر «سماء»، «ارض» و «ماء» کرده، پس معلوم است اصالت از آن ماهیت است. ملاصدرا هم در اسفار و کتاب‎‎های دیگر اسم سماء، ارض و ماء را به‎کار برده است در صورتی که به اصالت وجود معتقد است. مشخص است که منظور وی از ماء وجود ماء، و منظور او از سماء وجود سماء و... است. پس به‎نظر بنده از آیات قرآن هم واقعا نمی‎توان اصالت ماهیت یا اصالت وجود را استفاده کرد.

دسته دوم از مباحث فلسفی، برخی از مباحث امور عامه است که می‎توان شواهد واضحی از قرآن و روایات برای آن‎ها پیدا کرد مثلاً می‎توانیم اصل علّیت را از قرآن و سنت استفاده کنیم یا مثلاً بحث از قوه‎وفعل را می‎توان روشمندانه از آیات و روایات استفاده کرد، پس مباحث امور عامه به دو دسته تقسیم شد: یک دسته که اصلاً نمی‎توان از آیات و روایات در تأیید یا نفی آنها، مطلبی استفاده کرد؛ یعنی آیات و روایات در برابر آن مباحث ساکتند، مثل بسیاری از مباحثی که در فیزیک، شیمی و زیست‎شناسی وجود دارد که از قرآن و سنت نمی‎توان آن‎‎ها را استخراج کرد. یک دسته دیگر از مباحث امور عامه، مباحثی هستند که از آیات و روایات قابل استفاده‎اند. دسته سوم از مباحث فلسفی، مباحث «الهیات بالمعنی الاخص» یا بحث از وجود خدا، توحید، علم و قدرت الهی، معاد و نبوت است. این‎گونه مباحث تا زمانی که به مباحث جزئی مثل طبقات بهشت و جهنم، تبدیل نشده‎اند فلاسفه به آن‎ها با روش عقلی می‎پردازند. درخصوص مسائل دسته اول که نمی‎توان ادعا کرد فلاسفه آنچه که گفته‎اند خلاف قرآن و سنّت است، چون دربارة این مسائل از قرآن و سنّت سخنی وجود ندارد. دسته دوم مباحثی است که تلویحاً یا با دلالت التزامی می‎توان از قرآن و سنت استفاده کرد مثل بحث تقسیم وجود به قوه و فعل، علّت و معلول و مانند این‎‎ها که به‎نظرم کاملا می‎توان از آیات و روایات در این‎باره استفاده کرد. گاهی اوقات، مخالفان فلسفه در این‎گونه مباحث می‎گویند ضرورت علّت و معلول، با قرآن در تعارض است؛ برای مثال از آنجا که آتش، حضرت ابراهیم (علیه‎السّلام) را نسوزاند، ضرورتی بین علّت و معلول وجود ندارد. مخالفان فلسفه توجه ندارند که ضرورت علّت و معلول این است که اگر علّت تامه تحقق پیدا کرد، معلول تحقق پیدا می‎کند. یکی از اجزای علّت تامه، اراده الهی است، اگر اراده الهی به تحقق فعل تعلق پیدا نکند، فعل تحقق پیدا نمی‎کند. این‎‎ها متوجه اصل علیت نشدند، لذا خواستند اصل علّیت و ضرورت علّت و معلول را برای تبیین معجزه، رد کنند.

دسته سوم مسائلی هستند که اصلاً آیات و روایات به غرض آن‎ها نازل شده است مثل مباحث مبدأ و معاد. بسیاری از مباحث مبدأ و معاد، میان فلسفه و دین کاملاً مشترک است. یعنی اگر سؤال شود آیا فیلسوفان مسلمان معتقد به خداوند هستند یا منکر خداوند هستند؟ پاسخ آن مشخص است که معتقد به خداوند هستند. دین و قرآن و سنّت هم از وجود خداوند سخن می‎گوید. یا برای مثال اگر سؤال شود آیا فلاسفه مسلمان، موحّد هستند یا مشرک؟ مشخص است که موحّد هستند. وقتی برای اثبات توحید (ذات، افعال و صفات) الهی برهان اقامه می‎کنند مشخص است که موحّد هستند. فیلسوفان در این مباحث، هم در اصل ادعا و هم در روش، از قرآن و سنت استفاده کرده‎اند. برای مثال ارسطو، برهانی که برای اثبات خداوند ذکر می‎کند، برهان حرکت است که محرکیت محرّک اول را ثابت می‎کند، نه اصل وجودش را. درحالی‎که فیلسوف اسلامی، اصل وجود و بعد صفات کمالیه را اثبات می‎کند و بعد می‎گوید: صفات خدا، عین ذات او هستند. زیرا فیلسوف مسلمان این مطالب را از مدرسه اهل بیت (علیهم‎السّلام) دریافت کرده است.

اشکال دیگری که مخالفان فلسفه وارد می‎کنند این است که می‎گویند معاد جسمانی ملاصدرا را با آموزه‎‎های دینی هماهنگ نمی‎دانیم، آنچه در قرآن و سنت آمده خلاف آن چیزی است که ملاصدرا در معاد جسمانی مطرح کرده است! اوّلاً: این یک ادعاست، که ممکن است درست یا نادرست باشد. عیبی هم ندارد که یک فیلسوف برداشتی از قرآن و روایات داشته باشد که با برداشت شما متفاوت باشد. اما خود ملاصدرا در کتاب «العرشیه» می‎گوید: «من ایمان دارم به‎‎ همان معادی که قرآن و سنت فی‎الواقع گفته» است. این سخن، نشان‎دهنده ایمان قوی ملاصدرا است. بنابراین باید دقت کنیم که در بسیاری از این دسته از مباحث، بین سخنان فیلسوف و آموزه‎های دینی، هماهنگی و سازگاری وجود دارد و تعارضی میان آنها نیست. اگر هم شخص مخالفِ فلسفه تعارضی بیابد، باید به‎صورت مصداقی وارد بحث شد که آیا تعارض وجود دارد یا نه؟ اصلاً در ابتدا باید مشخص شود که فهم آن شخص مخالف فلسفه از آیه و فیلسوف درست است یا غلط؟ و بعد به ارزیابی ادعا‎ها پرداخت.

وحدت‎ وجود را نفهمیده‎اند
خیلی از مخالفان فلسفه و عرفان، بحث وحدت‎وجود را نفهمیده‎اند و چون از ابتدا از سر عناد با این مباحث روبه‎رو شده‎اند، حاضر نیستند که تأملی بکنند و قدری شاگردی کنند تا برداشت و فهم درستی پیدا کنند و بعد هر نقدی دارند وارد کنند. مخالفان عرفان می‎گویند که عرفای مسلمان، وحدت وجود را از فلوطین گرفته‎اند؛ مگر خودشان تکنولوژی معاصر را از اسلام گرفته‎اند؟! چطور تکنولوژی و پزشکی مدرن و... خوب است اما فلوطین بد است؟ اگر غرب و یونان، بد است همه چیزش بد است؛ نمی‎توان یک بام و دو هوا داشت. البته حق مطلب آن است که یونان و غرب، نه مطلقاً خوب است و نه مطلقاً بد؛ ما حرف حق و درست را باید ببینیم و بسنجیم و ارزیابی کنیم. دوم این‎که وحدت‎وجودی که ملاصدرا در جلد دوم اسفار و همچنین در «الشواهدالربوبیه» بیان کرده است؛ هیچ ربطی به وحدت‎وجود فلوطین ندارد. نکته سوم این‎که وحدت‎وجود ملاصدرا مبتنی بر «فقروجودی» است، یعنی به این امر تصریح می‎کند که ماسوی‎الله، ذاتاً عدم است، اما وقتی نسبتی به حقتعالی پیدا می‎کند؛ وجود فقری می‎یابد که عرفاً از این وجود فقری، به تجلّی تعبیر می‎کنند. آنها نگفته‎اند تجلیات با فرض نسبت به حق‎تعالی، عدم هستند، بلکه گفته‎اند وجود محض نیستند؛ پس نباید مخالفان فلسفه نتیجه بگیرند که عرفا، بهشت و جهنم و ثواب و عقاب و... را منکرند. آیا ملاصدرا که این‎همه راجع‎به صراط، بهشت، جهنم، مواقف جهنم و... در جلد نهم اسفار صحبت کرده است، ممکن است مخالف آن‎ها باشد؟!

 مخالفان فلسفه و عرفان برداشت نادرستی از وحدت‎وجود دارند و براساس این برداشت اشتباه، می‎خواهند ملاصدرا و اعتقادات دینی و... را انکار کنند که واقعاً این کار خیلی ناجوانمردانه است.

خلقت زن
مفسران و فلاسفه و متکلّمان دربارة آیات مربوط به خلقت برابر زن و مرد، تفاسیر مختلفی دارند. این‎که نظر ملاصدرا در مورد زن چیست، باید در جای خود به‎صورت مفصل بحث شود. این‎که کسی تفسیر ملاصدرا را قبول نداشته باشد و بعد نتیجه بگیرد که ملاصدرا حقوق زنان را قبول ندارد یا آن‎‎ها را مشابه حیوانات فرض کرده است و بخواهد از این منظر اصل اندیشه ملاصدرا را زیر سؤال ببرد، منصفانه نیست. انصاف این است که استدلال شود که این فهم ملاصدرا نادرست است، اما این‎که از این بتوان نتیجه گرفت که همه فهم‎‎های ملاصدرا نادرست است، مغالطه است. مفسران و فقهای دیگر هم هستند که راجع‎به زنان مطالبی گفته‎اند که شاید به‎نظر ما نادرست باشد، اما نمی‎توان این نظرات را دستاویزی برای زیر سؤال بردن همه فقه و فقها قرار داد.

 یکی از نکاتی که باید به آن توجه شود این است که ملاصدرا در مقام آموزش، سخنان فلاسفه را بدون نقد، نقل می‎کند و گاهی هم نامی از منبع و حتی فیلسوف نمی‎برد؛ بعد به‎وقتش، نظریه مختار را بیان می‎کند. پس نباید هیچ موقع، ملاصدرا را به صورت گزینشی فهمید. کسی که بخواهد بداند نظر ملاصدرا در مورد زن چیست، باید تمام صحبت‎‎ها و حرف‎‎های او را در کتاب‎‎های مختلف جمع‎آوری کند و با تحقیق، به جمع‎بندی و نظر نهایی برسد.

ابن‎عربی و پلورالیسم دینی
بنده نقد‎‎ها و حاشیه‎‎هایی به ابن‎عربی و برخی دیگر از اهل عرفان دارم که در برخی از نشریات منتشر شده و برخی از مخالفان فلسفه هم با تعابیر غیراخلاقی خواسته‎اند؛ نقد‎های ما به تصوف را به تمسخر بگیرند. ابن‎عربی در اندیشه‎هایش یک بحث تکوینی و یک بحث تشریعی دارد. در مقام تکوین آنچه که در این عالم اتفاق می‎افتد در حیطه قدرت تکوینی الهی است یعنی اگر فرعون مشرک است و ادعای الوهیت دارد یا اگر شیطان از دستورات الهی تخلّف می‎کند و...، تمام این حوادث، تحت قدرت تکوینی الهی است. هیچ‎کس از قدرت و اراده تکوینی حق‎تعالی خارج نیست. بنابراین، همه واقعیت‎‎های خوب و بد، از قبیل ایمان وکفر، داخل در مملکت الهی قرار دارند. اهل عرفان، ازجمله ابن‎عربی، یک نگاه تشریعی هم دارند که برای هر انسانی، اراده قائلند و معتقدند که انسان دربرابر خطاهایش مسئولیت دارد. برای تفسیر جملات عرفا باید این تعابیر را تشخیص داد؛ کسانی که تعابیر و اصطلاحات اهل عرفان را تشخیص نمی‎دهند بحث‎های تکوینی را می‎بینند ولی نتیجه تشریعی می‎گیرند و این، مغالطه خلط تکوین و تشریع است. بنابراین ابن‎عربی کاملاً به اسلام و جامعیت آن معتقد است و مسیحیت و یهودیت و الحاد و کفر را نقد میکند، اما وقتی می‎خواهد در مقام تکوین صحبت کند، همه این امور را در حوزه قدرت و اراده الهی می‎داند.

مخالفت علمی و ژورنالیستی با فلسفه
نباید انتقادات مخالفان امروزی فلسفه را که اخیراً در جا‎های مختلف سخن خود را بیان می‎کنند، در ادامه نقدهای مخالفان فلسفه مانند غزالی و فخررازی دانست. مثلاً غزالی فلسفه نخوانده بود و به‎صورت شخصی مطالعاتی داشت و «مقاصدالفلاسفه» را که در واقع ترجمه آزادی از «دانشنامه علائی» ابنسینا بود، نوشت تا نشان دهد که فلسفه را فهمیده است. «تهافت‎الفلاسفه» هم نشان می‎دهد که غزالی بعضی از مسائل فلسفی را نفهمیده است. با وجود این غزالی شخصی است که در حوزه کاری خودش که کلام اشعری است، فرد باسوادی به‎شمار می‎آید. وی در تفکر اشعری، درس خوانده و استاد دیده بود و پژوهش‎‎های جدی انجام داده بود. به عنوان مثالی دیگر، فخر رازی نیز نقد‎های مهمی بر فلسفه وارد کرده است. آثار فخر رازی هم نشان می‎دهد که واقعاً فرد پژوهشگر و درسخوانده‎ای است و لذا نقد‎هایش هم باعث بالندگی فلسفه شد. واقعیت این است که اگر نقد‎های غزالی و فخر رازی نبود، فلسفه این‎قدر رشد نمی‎کرد، اما بعضی از افرادی که امروزه به نقد فلاسفه می‎پردازند واقعا نقد‎های بازاری و ژورنالیستی را برای بازارگرمی مطرح می‎کنند؛ لذا این‎‎ها هیچ ربطی به دعوای تاریخی موافقان و مخالفان فلسفه ندارد. افرادی که عالمانه به نقد متفکران می‎پردازند، قطعاً می‎توانند باعث بالندگی مباحث علمی، فلسفی، فقهی و دینی شوند./971/پ203/ع