علل اصلی پیدایش فرق اسلامی

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، پایان نامه «علل اصلی پیدایش فرق اسلامی» پژوهشی از «لیلا بیگدلی» به بررسی نقش سیاست و افکار و نگرش مسلمانان که مهم ترین علل پیدایش فرق بعد از رحلت پیامبر بوده، اهتمام ورزیده است.

بر اساس این گزارش، در چکیده این پایان نامه می‌خوانیم:

چکیده:

تحقیق حاضر با عنوان «علل اصلی پیدایش فرق اسلامی» در پی آن است که نقش سیاست و افکار و نگرش مسلمانان را که مهم ترین علل پیدایش فرق بعد از رحلت پیامبر بوده‌اند را بررسی کند. کتبی که درباره فرق و مذاهب نوشته شده‌اند اکثراً با حدیث هفتاد و دو ملت آغاز می‌شوند که این تحقیق هم تا حدی به بررسی آن حدیث پرداخته و بعد از آن به اقسام اختلافات بعد از رحلت پیامبر اشاره شده است که ردّ پای سقیفه به خوبی در آن آشکار است؛ هم چنین انتشار اسرائیلیات و مطرح شدن علمای یهود و نصاری و احادیث ساختگی ضربه‌ای بس کوبنده به اسلام وارد کرد که نتیجه‌ای جز تأویل قرآن بر اساس خواسته‌های فرقه‌ها در برنداشت.

اختلاف و فرقه گرایی با اختلاف در عقاید و احکام شروع شد که خوارج اولین فرقه سیاسی مذهبی در این راه بودند و بعد از آن فرق دیگری چون مرجئه، قدریه، جبریه، معتزله، اهل حدیث و غیره پدید آمدند. درباره علل فکری عقیدتی پیدایش فرق عدم قبول رهبری امیرالمؤمنین برای اسلام بسیار نتایج تلخی به بار آورد. درباره این گونه علل به ترجمه فلسفه یونان حمیت و تعصب، نژادپرستی، روش‌های متفاوت در تبیین احکام و عقائد، تحولات اجتماعی و دامن زدن خلفا به اختلافات فکری می‌تواند جایگاه بس عمیقی داشته باشد. از این فرق به نوبه خود تأثیر سوء در جامعه اسلامی گذارد و از این جا روشن می‌شود که سرنوشت مسلمین از جهاتی با هم متفاوت است ولی تاریخ شیعه به عکس اهل سنت از اتصال کامل برخوردار است.

تعریف و تبیین موضوع:

فِرَق جمع کلمه فرقه به معنای جدایی و گروه گروه شدن است و در مورد جمعیتی که از دیگر مردمان جدا شده‌اند به کار می‌رود. منظور از فرق اسلامی فرقه هایی است که در دین اسلام به وجود آمده است. معمولاً در هر آیینی پس از رحلت پیامبر یا بنیان گذارش در میان پیروان آن آیین اختلافاتی رخ می‌دهد؛ این اختلافات گاه به قدری عمیق است که باعث پیدایش فرق و مذاهب مختلف می‌شود و پیروان آن آیین را به گروه‌های متعدد تقسیم می‌کند. این اختلافات می‌تواند به خاطر دلایل مختلفی باشد که در این تحقیق سعی شود بر علل اصلی پیدایش فرق و مذاهب اسلامی یعنی علل سیاسی و فکری پرداخته شود.

اهمیت و ضرورت تحقیق:

موضوع پیدایش فرق اسلامی و بررسی علل آن از این جهت ضروری است که پیدایش این مسئله در اثر بروز اختلافات میان مسلمانان بر سر خلافت پس از پیامبر بوده است و این زمانی بر ما روشن می‌شود که نتایج اسفبار آن در این چند دستگی­ها مشاهده کنیم. پس ضرورت و اهمیت دارد که علل آن ریشه یابی شود؛ لذا شناخته شدن این علل ما را در شناخت دیدگاه‌های مختلف اعتقادی بینش و بصیرت می‌بخشد.

علل پیدایش فرق اسلامی:

الف) علل فکری و عقیدتی:

1ـ عدم قبول رهبری امیرالمؤمنین(ع):

در زمان حیات پیامبر اختلافات اعتقادی در میان امت پدید نیامد اما پس از رحلت ایشان، بلکه از همان روز، اختلاف بر سر خلافت امت اسلامی را به دو شاخه شیعی و سنی تقسیم کرد.

2ـ محدودیت قوای ادراکی انسان:

پیامبر در مدت کوتاه رسالتش فرصت بیان همه مطالب را نداشت از این رو لازم بود از سوی خداوند جانشینان معصومی همچون پیامبر کار او را برای تبیین معارف قرآن ادامه دهند اما اکثر مسلمانان به راه دیگری رفتند. در نتیجه هر کسی طبق ذوق و سلیقه خود تفسیری از اسلام و قرآن ارائه می‌کرد که در نهایت به پیدایش فرق مختلف منجر شد.

3ـ تعصبات قبیله‌ای:

بنا بر شواهد تاریخی هیچ یک از مهاجر و انصار در تعیین جانشین پیامبر سخن نگفته، بلکه سخن در این بود که جانشینی پیامبر حق انصار است یا مهاجرین و چون در میان انصار دو قبیله اوس و خزرج وجود داشت و این دو با هم رقابت داشتند به دلیل همین رقابت، قبیله قریش یعنی مهاجرین غالب شدند.

4ـ نژاد پرستی:

امام خمینی می‌فرمایند: «آن مسأله مهمی که دُوَل اسلامی را بیچاره کرده نژاد بازی است. این نژاد ترک است باید نمازش را ترکی بخواند. این نژاد ایرانی است باید الفبایش چه جوری باشد. آن نژاد عرب است باید حکومت کند نه اسلام. غافل از آن نقطه اتکایی که همه مسلمین داشتند و این نقطه اتکا را از مسلمین گرفتند. اسلام فقط اتکاست عرب و عجم ندارد».

ب) آشنایی با فرهنگ‌های متفاوت بیگانه:

فتوحات مسلمانان و گسترش حوزه جغرافیایی باعث گردید پیروان ادیان و عقاید دیگر به تدریج وارد حوزه حکومت اسلامی شوند که در نتیجه جامعه اسلامی محل تلاقی افکار و اندیشه‌های ملل گردید و فرهنگ نوپای اسلامی علاوه بر سرمایه‌های عظیم خود میراث دار تمدن‌های آن زمان شد. آشنایی مسلمانان با افکار فلسفی حکمای یونان و عقاید دینی بعضی ملل غیر مسلمان مانند مانویان و غیره سبب گرم شدن بازار مناظرات و مباحثات گردید. طبیعی است که در گیر و دار این بحث‌ها اختلاف نظرهایی پدید می‌آید و ای بسا از آراء و عقاید وارداتی متأثر می‌شدند و پس از این برخوردها بود که استفاده از ادله عقلی و براهین فلسفی در اثبات عقاید دینی آن هم به سبک مانویان و مسیحیان و با متد ارسطویی و افلاطونی وارد حوزه اسلامی شد و مکاتبی چون قدریه، مرجئه، معتزله و اشاعره به وجود آمد.

ج) نقش خلفا در عقاید مسلمین:

سیاست خلفا در تأیید گروه‌های مختلف فکری، مطابق مصلحت روز عوض می‌شد و دستگاه‌های حکومتی که خود در ایجاد اختلاف و شکاف میان مسلمانان نقش مهمی داشتند از این مسأله بهره برداری سیاسی می‌کردند و چون وحدت مسلمین نمی‌توانست رضایت بخش باشد آنان می‌خواستند که مردم همواره به مسایل غیر مهم مشغول باشند و کمتر به اندیشیدن امور سیاسی بپردازند و لذا با تأیید این گروه و یا آن گروه آتش اختلاف را تند می‌کردند.

نتیجه گیری:

فرقه گرایی هیچ گاه در میان پیروان مکتب اهل بیت(ع) در عصر ظهور ائمه(ع) پدیدار نشده است. نویسندگان ملل و نحل که در کتبشان نقل کرده‌اند که شیعیان به هفتاد و سه فرقه تبدیل شده‌اند در واقع این طور نبوده است برای مثال زیدیه که فرقه‌ای از شیعیان محسوب می‌شوند از اهل سنت می‌باشند و نه از شیعیان چون اندکی از عقاید شیعه و بسیاری از عقاید مکتب خلفا را گرفتند و بسیاری از فرقی که نام برده‌اند فرقی خیالی‌اند مانند کیسانیه و غرابیه.  

شایان ذکر است، پایان‌نامه «علل اصلی پیدایش فرق اسلامی» پژوهش پایانی «لیلا بیگدلی»، برای اخذ مدرک سطح 2 حوزه علمیه زهرای اطهر(س) تهران است که در تابستان 1389 دفاع شده است و استاد راهنمای آن «خانم ایزد دوست» است. /9193/پ201/ی