تأثير مكتب شناسي فقهي بر اجتهاد
به گزارش خبرنگار خبرگزاري رسا، نشست «مكتب شناسي فقهي» از سلسله نشست هاي فلسفه فقه، صبح امروز، سي ام ارديبهشت ماه، با حضور صاحب نظران در پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي قم برگزار شد.
حجتالاسلام مهدي شبزنده دار، استاد حوزه علميه قم، در سخناني در اين نشست ابتدا مكتب را گرايش ها و تنوعاتي دانست كه حول مقوّمات يك علم به وجود مي آيد و گفت: اختلافاتي كه آثار چشم گير (كمّي و كيفي) در بخش يا بخش هايي از يك علوم دارند، مكتب سازند.
وي عدم حجيت عقل به عنوان يكي از مبادي فقه در نزد اخباريان را از جمله اختلافاتي دانست كه به خاطر تأثير چشمگيرش باعث تمايز ميان اين گروه و اصوليان شده است.
اين استاد حوزه علميه افزود: عدم حجيت قرآن بدون تفسير اهل بيت(ع) و معتبر ندانستن اجماع نيز از موارد ديگري است كه اخباري ها به آن معتقدند و تأثير فراواني در فقه دارد.
وي در ادامه اعتقاد و عدم اعتقاد به اصل استصحاب در ميان اصوليان را هم از مسائلي برشمرد كه باعث اختلافات علمي بسياري در ميان فقهاي اصولي شده و منجر به ايجاد مكاتب مختلف شده است.
حجتالاسلام شبزندهدار ابراز داشت: البته وقتي سخن از مكتب مي گوييم، بايد توجه داشت كه مكتب يك چيز نفس الامري و قابل كشف نيست، بلكه قراردادي است و ما آن را تصور ميكنيم.
وي درباره اهميت شناخت مكاتب فقهي نيز گفت: برخي شناخت مكاتب فقهي را لازم نمي دانند و آن را تضييع وقت مي شمارند و مي گويند آنچه مهم است، اين است كه عبد به «قطع» به عنوان حجت در برابر خدايش برسد و اصلاً مهم نيست كه اين قطع از كدام مكتب و از كجا مي آيد. استاد حوزه علميه ادامه داد: گروهي ديگر امام معتقدند ممكن است در سخنان مكتب هاي ديگر، سخن حقي باششد كه باعث تغيير نظر ما شود؛ از اين رو آشنايي با مكاتب فقهي ضروري است.
وي تصريح كرد: اما به اعتقاد من كسي كه با فقه سر و كار دارد، در دو مقام است: مقام پاسخگويي در برابر شارع و مقام پيشرفت علم، و روشن است كه كاركرد آشنايي با مكاتب فقهي در مقام پيشرفت علم است نه در مقام رسيدن به قطع و حجت در برابر شارع.
وي خاطرنشان كرد: با شناخت مكاتب و برجسته كردن نقاط ضعف و قوت آنها در حقيقت از اشتباهات ديگران جلوگيري و بسياري از مشكلات رفع ميشود.
حجتالاسلام شب زنده دار سپس اخباري گري و اصولي گري را دو مكتب فقهي دانست كه هر كدام در دوره هايي بر حوزه هاي علميه سلطه داشته اند و هر يك از آنها نيز به مكاتب ديگري تقسيم شده اند.
وي همچنين مكتب سامرا (مكتب ميرزاي شيرازي)، مكتب نجف و مكتب كربلا را نيز مكاتبي منشعب از اصولي گري خواند كه به خاطر اختلاف در مباني اصوليِ بنيانگذران آنها به وجود آمده اند.
در ادامه نشست حجت الاسلام احمد مبلغي، رييس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، گفت: مكاتب هميشه پيرامون مباحثي به وجود مي آيند كه بديهي نباشند و چندين نظر درباره آنها باشد؛ از اين رو تعدد پذيري يكي از زمينه هاي به وجود آمدن مكتب است.
وي پس از تعدد پذيري، وقوع تعدد را نيز لازمه به وجود آمدن مكتب برشمرد و ادامه داد: البته تعدد ديدگاه هايي منجر به ايجاد مكتب مي شوند كه تبديل به نظريه شوند؛ بنابراين هر تفاوت ديدگاهي تبديل به مكتب نميشود.
حجت الاسلام مبلغي تصريح كرد: از سوي ديگر لازم نيست كه يك مكتب حتماً ظهور و بروز داشته باشد، بلكه ممكن است مكتبي وجود داشته باشد، ولي به عللي، آشكار نشده باشد.
وي اظهار داشت: كميت داشتن نيز قيد ديگري براي تبديل يك نظريه به مكتب است؛ يعني آن نظريه تأثير و نتايج فراوان و يكساني در يك علم به وجود آورد كه اين هم در مرحله استنباط مي تواند باشد و هم در مرحله فتوا دادن.
رييس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي در ادامه مكتب فقهي را اين گونه تعريف كرد: به ظهور رسيدن كاركرد يكسان و قابل تكرار يك يا چند نظريه ممتاز در محيط استنباط نسبت به موارد مختلف از حيث تأثير گذاري بر قياس استنباطي، تطبيق استنباطي و يا چينش فعاليت هاي استنباطي همراه وي تصريح كرد: به عقيده من شناخت مكاتب فقهي نه تنها براي هموار كردن راه ديگران و پيشرفت علم فقه، بلكه هم در مرحله آموزش اجتهاد و هم در مرحله اجتهاد و استنباط حكم از سوي فقيه نيز ضروري است.
حجت الاسلام مبلغي افزود: آشنا نبودن با مكاتب فقهي گاهي باعث شتابزدگي در رسيدن به حجت شرعي يا رسيدن به آن به همراه حلقه هاي مفقوده مي شود.
وي در اين باره به نظريه اجماع مرحوم حضرت آيت الله بروجردي اشاره كرد، كه به اعتقاد وي تأثير فراواني در نتايج استنباط دارد و تأكيد كرد: اين در حالي است كه هنوز هم تقريباً در همه درس هاي خارج فقه، به علت نبود مكتب شناسي، نظريه آيت الله بروجردي مورد توجه قرار نمي گيرد.
رييس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي افزود: اگر مكتب شناسي و مكتب سازي در فقه صورت نگيرد، اجتهادهاي تقليدي به جاي اجتهادهاي حقيقي رواج خواهد يافت.
وي ابراز داشت: به عبارت ديگر فقدان مكتب شناسي، به كنديِ روند مكتب سازي منجر شده و اين كندي هم سبب گسترش اجتهاد تقليدي مي شود.
حجت الاسلام مبلغي در ادامه مرحوم آيت الله وحيد بهبهاني را از جمله صاحبان مكتب اصولي دانست كه ديدگاه اصولي او منجر به ايجاد يك مكتب فقهي نيز شده است.
وي گفت: مرحوم شيخ جعفر كاشف الغطا را نيز مي توان صاحب يك مكتب فقهي دانست و صاحب مكتب بودن مرحوم مقدس اردبيلي نيز روشن است.
رييس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي همچنين صاحب جواهر، شهيد صدر و حضرت امام خميني(ره) را نيز از جمله صاحبان مكاتب فقهي برشمرد.
وي مكتب امام خميني(ره) را به خاطر نوآوري هاي روشي او، پاسخگوتر از مكاتب ديگر در زمان حاضر ارزيابي كرد و در عين حال اذعان داشت: هر مكتبي فوايدي دارد و در بخشي از فقه، باعث رفع مشكلاتي مي شود.
در بخش ديگر اين نشست حجت الاسلام شب زنده دار با بيان اين كه بين گفته هاي وي و عقايد حجت الاسلام مبلغي تفاوت جوهري نيست، تأكيد كرد: بالأخره ممكن است براي فقيه يك حجت قطعي پيدا شود كه ديگر نيازي به مراجعه به مكاتب ديگر نداشته باشد.
وي همچنين درباره تقليد فقيه نيز اظهار داشت: بزرگان در اين باره بحث كرده اند كه آيا فقيه مي تواند در برخي از مقدمات اجتهاد از كسي تقليد كند يا نه.
وي در پايان خاطرنشان كرد: فقها در نهايت جايز دانسته اند كه فقيه مثلاً در بحث اجتماع امر و نهي از مجتهد ديگري تقليد كند و سپس آن را در بحث هاي فقهي خودش به كار ببندد.