کتاب بدایه المعارف الالهیه آیت الله خرازی نقد شد

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، حجت الاسلام رضوان نژاد، استاد حوزه علمیه قم و از شاگردان آیت الله خرازی در نشست علمی نقد کتاب بدایه المعارف که از سوی انجمن علمی کلام حوزه علمیه قم برگزار شد، گفت: کتاب بدایه المعارف کتابی است که مصنف و شارح آن از بزرگان حوزه علمیه محسوب می شوند.

وی گفت: آیت الله مظفر دارای عظمت علمی ویژه‌ای در حوزه بوده و در تدوین کتب درسی دارای شهرت است.

حجت الاسلام رضوان نژاد گفت: کتاب بدایه آن طور که مرحوم علامه مظفر می گوید در صدد بیان اعتقادات شیعه در فضای زمان ایشان بوده که فرقه ها و مذاهب گوناگون یک سری تهمت هایی را به شیعه می زدند و مرحوم مظفر، این کتاب را جهت اطلاع رسانی و پاسخ به شبهات بصورت موجز می نویسد و در صدد نوشتن یک کتاب درسی نبوده است.

وی ادامه داد: آیت الله خرازی تصمیم به نوشتن شرحی بر این كتاب مختصر و مفید گرفت و سعی کرد در آن از استدلال هایی که عمومیت دارد استفاده کند.

حجت الاسلام رضوان نژاد گفت: آیت الله خرازی در استدلال‌های خود از آیات و ادله عقلی استفاده کرده و در کنار براهین سعی کرده که به اشکالات و شبهات آن موضوع هم بپردازد.

وی گفت: با توجه به اینکه کتاب بدایه المعارف به عنوان یک درس از دروس عقاید در پایه چهارم و پنجم حوزه تدریس می‌شود به نقد آن خواهیم پرداخت.

این استاد حوزه گفت: نقدهایی که در صدد بیان آن هستم در سه بخش قابل تقسیم است كه بخش اول آن، نقدهای ساختاری و شکلی بر بدایه است.

حجت الاسلام رضوان نژاد انتقادات شکلی بر کتاب بدایه را اینگونه بیان کرد: به نظر می رسد که مجموعه مطالب کتاب با سطح مخاطب تناسب ندارد، بخاطر این که بیشتر ورودی های حوزه سیکل و دیپلم هستند و با مباحث فلسفی آشنا نیستند، در حالی که در کتاب بسیاری از استدلالات، اصول و مفاهیم فلسفه مطرح شده است.

این استاد حوزه در بیان دومین اشکال گفت: کتاب درسی باید دارای مقدمه، اهداف درسی، روش تدریس و دیگر ویژگی‌های كتب درسی باشد ولی کتاب بدایه فاقد این بخش‌هاست.

وی اضافه کرد: در کتاب های درسی معمولا معرفی چکیده، پرسش، پژوهش منابع و غیره وجود دارد که ما در بدایه این مطالب را نمی بینیم.

این استاد حوزه سومین اشکال را اینکونه مطرح کرد:با توجه به اینکه طلاب عقاید 1و 2و 3 را می خوانند سپس به سراغ كتاب بدایه می‌روند، جا داشت که از نظر سیستم آموزشی کتابی خوانده شود که مکمل کتابهای پیشین باشد.

وی گفت: هیج تناسبی بین کتاب آموزش عقاید سه سال اول حوزه با کتاب بدایه دیده نمی شود.

حجت الاسلام رضوان نژاد در توضیح اشکال چهارم گفت: وقتی ما افراد را وارد بحث کلامی می کنیم باید آنها را با ویژگی های علم کلام و تاریخچه علم کلام آشنا کنیم ولی کتاب بدایه به این مساله توجه ندارد.

این استاد حوزه  آخرین اشکال خود را در این بخش نبود منبع شناسی، درس به درس نبودن ، و نبود قلمی با نوشتار درسی مطرح کرد.

حجت الاسلام رضوان نژاد در ادامه گفت: کتاب بدایه در سال شصت و شش نوشته شده است و تا كنون جزء کتابهای درسی مدارس حوزه علمیه است و تقریبا یک نسل طبق آن آموزش دیده است و تا الان حدود هجده بار تجدید چاپ شده است.

وی گفت: آیت الله خرازی در مصاحبه ای که در سال 1370 در روزنامه جمهوری داشته و متعاقب آن در مصاحبه ای که در سال 75 در نشریه پیام حوزه در مورد ویژگی های کتب درسی داشته اند ، ملاک هایی را برای کتابهای آموزشی ذکر کرده است.

حجت الاسلام رضوان نژاد سپس به ملاک های ذکر شده توسط آیت الله خرازی اشاره کرده و به توضیح مصادیقی از عدم رعایت آن در کتاب بدایه المعارف پرداخت.

وی نبود تمرین و پرسش در هر درس، نبود تاریخچه علم و تاریخچه مسائل آن علم ، تغییرات بیش از اندازه و وجود اصلاحات دشوار، نبود تمرینات بعد از هر درس و عدم طرح شبهات جدید در علم کلام دانست.

این استاد حوزه افزود: در بحث خاتمیت کتاب دو شبهه بیان شده که از شبهات قدیمی است در حالی که مخالفان خاتمیت در همین سه دهه اخیر، شبهات جدیدتری مطرح کرده اند که حتی یکی از آنها هم در این کتاب نیامده است.

سپس وی وارد بخش سوم اشکالات شد و گفت: اشکالات و انتقادات در این بخش طبق ویژگی های کتاب های درسی بیان خواهد شد.

حجت الاسلام رضوان‌نژاد اظهار داشت: یک کتاب درسی باید دارای ویژگی هایی مانند وجود حلقه وصل بین مطالب پیش خوانده و حاضر ، تعیین صحیح هر بخش، فصل، گفتار و نتیجه گیری مناسب در پایان، ارائه تمرینات و پرسش و پژوهش مناسب و دارای کتاب نامه و اصطلاح نامه باشد.

حجت الاسلام رضوان نژاد گفت: با وجود چاپ بیش از هجده بار، متاسفانه دست اندرکاران نظام آموزشی باز خوردگیری نکرده اند و یا با وجود سنجش موارد لازم را اعمال نکرده اند.

در ادامه این نشست حجت الاسلام رضا برنجکار، رییس پردیس دانشگاه تهران در قم با تجلیل از مقام علمی آیت الله خرازی گفت: در چند سال اخیر فقها تنها محض در فقه و اصول شد‌ه‌اند و به علوم دیگر مثل علم کلام نمی پرداختند، اما آیت الله خرازی که یک عالم فقهی و اصولی است، در زمینه علم کلام هم تالیفاتی داشته که این قابل تحسین است.

وی در مورد محاسن کتاب بدایه المعارف گفت: سطح علمی کتاب بالاست و در جای جای کتاب نویسنده با استدلالات مختلف نقلی، عقلی و حتی فلسفی و عرفانی می کوشد تا از عقاید شیعه دفاع کند و تا جایی که ممکن است شبهات را رد کند.

استاد حوزه علمیه با اشاره به این كه بسیاری از اشكالات وارد بر این کتاب به دیگر کتب درسی حوزه هم وارد است، گفت: یک کتاب درسی باید بر اساس یک برنامه باشد یعنی مسؤولان آموزش حوزه تعیین کنند که برای فردی که در مسیر اجتهاد است چه آموزش هایی باید ارائه شود ولی متاسفانه در حوزه در مورد هیچ کدام از مواد درسی اینگونه نیست، بلکه یک سری کتاب انتخاب شده که حتی نویسنده آن در صدد نوشتن یک کتاب درسی نبوده است.

این استاد حوزه ادامه داد: یک طلبه در مسیر اجتهاد جهت آشنایی با عقاید و علم کلام باید چند مرحله را طی کند، در مرحله اول با اصول عقایدی که در قرآن و سنت است آشنا شود، در مرحله دوم آن آموزه‌ها را با استدلال فرا بگیرد در مرحله سوم با شبهات این عرصه اعم از شبهات قدیم و جدید آشنا شود و در مرحله پایانی باید به تاریخ یک علم مراجعه کند و با تاریخ آن آشنا شود.

حجت الاسلام برنجکار در توضیح لزوم آشنایی طلاب با تاریخ علم گفت: به عنوان مثال آشنایی با تاریخ علم فقه عصر پیامبر (ص)، عصر ائمه (ع) عصر غیبت و ادوار فقه تا دوران شهید اول باعث سهولت فراگیری لمعه می‌شود.

وی ادامه داد: در كتاب بدایه المعارف بسیاری از دلایل، استدلالات و شبهات ذکر نشده است، چرا كه آیت الله خرازی این كتاب را به منظور دستیابی به چندین هدف نگاشته‌ كه در برخی بخش‌ها برای گریز ار طولانی شدن برخی مباحث را نیاورده است.

حجت الاسلام برنجکار ادامه داد: بنظر می رسد که کتاب درسی نباید بصورت حاشیه زدن باشد بلکه متن یک دست داشته باشد چون تفاوت حاشیه و اصل باعث تشویش ذهن می‌شود.

وی گفت: کتاب درسی باید چکیده، پژوهش شده، دارای معرفی کتاب و منابع برای مطالعه بیشتر، فهرست موضوعی، نمایه تخصصی، فهرست کتاب‌های مورد استفاده و فهرست اعلام داشته باشد که در این کتاب چنین مواردی دیده نمی‌شود.

حجت السلام برنجکار با اشاره به مجمل بودن ارجاعات کتاب گفت: در مواردی مطالب دارای ارجاع نیست که مخاطب سر در گم می شود همچنین ارجاعات مبهم مثل «کذافی البحار» در این كتاب وجود دارد.

وی افزود: نویسنده به بعضی از مباحثی که امروز بسیار محل بحث و جدل است مثل بحث وحی اشاره نکرده است، یا به بحث تشبیه و تنزیه پرداخته نشده است.

این استاد حوزه علمیه گفت: نویسنده در صدد بوده که در کتاب از همه ادله عقلی، نقلی و فلسفی استفاده کند و حال اینکه این‌ موارد دارای مبانی مختلفی است كه گاهی با یکدیگر تعارض دارند.

وی در توضیح این اشکال گفت: مثلا بعضی استدلال های ذکر شده در کتاب مبتنی بر وحدت وجود است در حالی که نویسنده به احتمال قوی این مبنا را قبول نداشته باشد.

حجت الاسلام برنجکار گفت: گویا آیت الله خرازی فقط به ذکر قوی ترین استدلال ها بدون نگاه به مبانی آن پرداخته است.

وی در ادامه با ذکر انتقادی دیگر گفت: در این کتاب حدود 237 صفحه به بحث امامت پرداخته شده، در حالی که بحث معاد که یکی از مفصل ترین بحث های اعتقادی است در چهل و هفت صفحه مطرح شده است و این نشان از عدم رعایت تناسب بین بحث هاست.

این استاد حوزه علمیه با اشاره به عدم تفکیک بین کفر کلامی و کفر فقهی از بخش صفات خیریه گفت: این که گفته می شود اگر کسی فلان صفت را برای خداوند قائل باشد، کافر است این یک کفر کلامی است نه فقهی.

گفتنی است، کتاب بدایه المعارف الالهیه که توسط علامه مظفر نوشته و از سوی آیت الله خرازی شرح شده است، سالهاست به عنوان کتاب درسی عقاید در پایه چهارم و پنجم مدارس علمیه تدریس می شود.