کنکاشی در مسأله انتظار

انتظار مثبت

انتظار...

چشم داشت و به راه بودن.

نوعی امید به آینده.

اینکه اگر کسی عملی زشت انجام دهد منتظر کیفر آن باشد و اگر عملی نیک انجام داده منتظر پاداش.

انتظار کشاورزی که بذری به دل خاک ودیعه داده تا محصولی در عوض از او بگیرد.

انتظار برای تولد فرزند. انتظار برای بازگشت سفر کرده و...

اینها معانی لغوی انتظارند. اما انتظار در فرهنگ تشیع معنایی دیگر به خود می‌گیرد.

ایمان استوار بر امامت و ولایت حضرت ولی عصر ـ‌عجل الله تعالی فرجه‌ـ‌ به امید ظهور ذخیره و آخرین حجت الهی و آغاز حکومت صالحان.

مسلمانان بر اساس وعده‌های خدا در قرآن بر این انتظارند. عقیده دارند که طبق سخن الهی در قرآن حکومت مطلق جهان به دست صالحان و حق پرستان خواهد افتاد و عدالت و امنیت بر اساس قانون الهی در سراسر جهان فراگیر خواهد شد.

وَ لَقَدْ کَتَبْنَا فىِ الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِىَ الصَّلِحُون‏1؛ و همانا در زبور پس از تورات نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد.

طبق وعده‌های خداوند که از آیات متعدد قرآن کریم2 بدست می‌آید، حکومت مطلق روی زمین به دست پاکان و صالحان می‌افتد، همان روزی که مسلمانان چشم‌انتظار آن روزاند،‌ همان روز قیام مهدی ـ‌عجل الله تعالی فرجه‌ـ را می‌گویم، امام زمان.

امام به معنای پیشوا و مقدا است و در اصطلاح امامیه، پیشوای معصوم و منصوب از طرف خدا و بعد از پیامبر است.

امام زمان دوازدهمین و آخرین پیشوای شیعیان جهان است. امام زمان از صاحب الزمان در همان زیارتی که هر روز منتظران ظهورش بعد از فریضة صبح به امید زیارت حضرتش می‌خوانند، گرفته شده است: «اللهم بلّغ مولای صاحبَ الزّمان ـ‌صلوات الله علیه‌ـ‌...».

معرفت و انتظار فرج منتظر را در خمیه گاه امام عصر ـ‌علیه السلام‌ـ آماده به خدمت نگاه می‌دارد3.

پیامبر اسلام فرموده است:

افضل العبادة، انتظار الفرج4 ؛

برترین عبادت انتظار فرج است. شبیه به این مصمون روایات بسیاری وارد شده است. قدری کنکاش پیرامون مسأله انتظار فضیلت این عبادت را روشن خواهد ساخت.

انتظار دارای دو بُعد فکری یا اعتقادی و عملی یا اجتماعی است.

در انتظار اعتقادی، معرفت امام شرط صحت انتظار است. فضیل بن یسار از امام صادق ـ‌علیه السلام‌ـ دربارة آیه «یوم ندعوا کلَّ اُناس بإمامِهِم»5؛ روزی که هر مردمی را با امامشان می‌خوانیم، پرسید. حضرت فرمود:

یَا فُضَیْلُ اعْرِفْ إِمَامَکَ فَإِنَّکَ إِذَا عَرَفْتَ إِمَامَکَ لَمْ یَضُرَّکَ تَقَدَّمَ هَذَا الْأَمْرُ أَوْ تَأَخَّرَ وَ مَنْ عَرَفَ إِمَامَهُ ثُمَّ مَاتَ قَبْلَ أَنْ یَقُومَ صَاحِبُ هَذَا الْأَمْرِ کَانَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ کَانَ قَاعِداً فِی عَسْکَرِهِ لَا بَلْ بِمَنْزِلَةِ مَنْ قَعَدَ تَحْتَ لِوَائِه6.‏

ای فضیل! امام خود را بشناس، زیرا اگر معرفت امام خود را داشته باشی، جلو افتادن یا به تأخیر افتان این امر زیانی به تو نمی‌رساند، کسى که امامش را بشناسد و پیش از قیام صاحب الامر بمیرد، مانند کسى است که در لشکر آن حضرت بوده است، نه، بلکه مانند کسى که زیر پرچم آن حضرت نشسته باشد.

اما انتظار اجتماعی، همان انتظار در مقام عمل است. در واقع انتظار عملی محصول انتظار اعتقادی است.

انتظار همانند اعتقاد به واحدانیت خداوند متعال است. یعنی برخواسته از فطرت است. دل خدا را می‌خواند و چشم منتظر حجت اوست. زیرا آدمی همیشه از نقص و نقصان نفرت دارد و سمت و سوی فطرت او به سوی کامل‌ترین و زیباترین جهت گیری شده است. اعتقاد به منجی و انتظار او فقط مختص اسلام و شیعه نیست. از همین روست که تمام ادیان الهی و برخی از مکاتب غیر الهی نیز منتظر موعود خود هستند.

به عنوان نمونه مسیحیان اعتقاد به بازگشت حضرت عیسی ـ‌علیه السلام‌ـ دارند. گروهی از یاران وی‌ گفتند: درست است که او درگذشت و به خاک سپرده شد، ولی روز سوم از قبر خود برخاسته و به آسمان رفته است و دوباره برای پادشاهی بر روی زمین برخواهد گشت.

در واقع کسی که انتظار قیام مصلح جهانی را دارد منتظر انقلاب و تحولی وسیع در تاریخ بشریت است. شیعه ای که منتظر ظهور امام خویش است، شب و روز چشم انتظار است، و این حالت اوست که علاوه بر آثار انتظار دو اثر مه را برای او در پی خواهد داشت:

1. خود سازی: انتظار انسان را به کمال توحید می‌کشاند زیرا مسألة انتظار همانند اعتقاد به آفریدگار در دلها ریشه دارد. منتظِر سعی می‌کند با پالایش درونی، خود را به امام خویش نزدیک سازد. زیرا می‌داند انسان کامل و متقی چشم انتظار دیدار مهدی ـ‌عجل الله تعالی فرجه‌ـ است. هر قدر انتظار پر رمق‌تر باشد، تخلیه از گناه و پلیدی برای رسیدن به برازندگی‌ها پر رنگ‌تر خواهد بود.

منتظِر می‌داند که هرآینه سرورش خواهد آمد، پس باید به گونه‌ای باشد که گاه آمدنش، پیش مولای خود سرافکنده نباشد.

2. خود سازی اجتماعی: منتظِر علاوه بر خودسازی خویش، باید مراقب حال دیگرن نیز باشد، و علاوه بر اصلاح خویش درپی اصلاح دیگران و جامعه پیرامونش نیز باشد. چراکه باید بستر ظهور را فراهم کند. او وقتی از برنامه‌های شخصی و فردی بیرون آمد، در مقابل پیشرفت جامعه به سوی ظهور، خود را مسؤل می‌بیند. گاهی افراد پاک در یک بن بست روانی قرار می‌گیرند و از اصلاح مأیوس می‌شوند و فکر می‌کنند که دیگر قدمی برای اصلاح جامعه نمی‌توان برداشت. این طرز فکر به تدریج باعث همفکر و همرنگ شدن آنها با جامعه می‌شود. تنها چیزی که می‌تواند در آنها روح امید بدمد و به جدیت و تلاش آنها جانی تازه ببخشد، امید به اصلاح نهایی و ظهور مصلح جهانی است7.

این نوع انتظار، انتظار مثبت است.

در روایت آمده است: «یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْرا»؛ خداوند، زمین را پر از عدل و داد می‌کند، پس از آنکه از ظلم و جور پر شده باشد.

قیامت حضرت مهدی ـ‌علیه السلام‌ـ برای حمایت از مظلومان در مقابل ظالمان است. شیخ صدوق در روایتی از امام صادق ـ علیه السلام‌ـ نقل می‌کند که این امر تحقق نمی‌پذیرد، مگر این که هر یک از شقی و سعید به نهایت کار خود برسد.

یعنی گروه اشقیا و سعدا هر کدام به نهایت کار خود رسیده باشند. پس سخن در این نیست که سعیدی و صالحی نباشد و تلاش نکند، و فقط جهان را ظلم فرا گرفته باشد.

انتظار مثبت،‌ انتظاری است که در آن هر فرد، نسبت به خود و جامعه مسؤول است8. این انتظاری است که مورد نظر روایات اسلامی است و عبادت شمرده می‌شود. زیرا این نوع انتظار، تعهد آفرین و تحرک بخش است و انسان را از خموشی و ساکنی بیرون خواهد کشید و به سوی تعالی و کمال خود و جامعه سوق خواهد داد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پی‌نوشتها:

1. انبیاء: 105.
2. توبه 32 و 33 ـ نور 55 ـ غافر 51 ـ قصص 4 ـ سجده 28 و 29 ـ صافات 171 و 173 ـ حج 41.
3. بحار الانوار، ج 52، ص 126.
4. بحار الانوار، ج 52، ص 25.
5. اسراء: 71.
6. کافی، ج 1، ص 371.
7. موعود نامه، مجتبی تونه‌ای، ص 28.
8. همان، ص 130.

ی/ 702