خبر در عصر داده؛ وقتی الگوریتمها وارد تحریریه میشوند
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، کتاب «روزنامهنگاری در عصر داده» نوشته دکتر جهاندار امیری، ارسلان ویسی و غلامرضا نعمتی و منتشرشده از سوی انتشارات دانشگاه صداوسیما، تلاشی برای تبیین تحولات روزنامهنگاری در دورهای است که دادههای دیجیتال به بخش جداییناپذیر زندگی اجتماعی، ارتباطات و فعالیتهای رسانهای تبدیل شدهاند.
این کتاب در ۲۳۶ صفحه و شش فصل تدوین شده و با تمرکز بر مفاهیمی همچون داده، ارتباطات در عصر داده، روزنامهنگاری دادهمحور، روزنامهنگاری خودکار و الگوریتمی، روزنامهنگاری کارآفرین و مخاطب در عصر داده، میکوشد تصویری منسجم از دگرگونیهای حرفه روزنامهنگاری ارائه دهد.
فصل نخست به مفهوم «داده» و جایگاه آن در جهان امروز اختصاص دارد و در ادامه، کتاب در فصل دوم به بررسی ارتباطات در عصر داده میپردازد. فصل سوم به روزنامهنگاری دادهمحور اختصاص دارد؛ رویکردی که در آن دادهها نه صرفاً منبعی برای پشتیبانی از گزارش، بلکه یکی از عناصر اصلی فرایند کشف، تحلیل و روایت خبر به شمار میروند.
یکی از بخشهای قابل توجه کتاب، فصل چهارم است که به روزنامهنگاری خودکار و نقش الگوریتمها در تولید خبر میپردازد. نویسندگان در توضیح مفهوم الگوریتم، آن را مجموعهای از مراحل و قواعد برای حل یک مسئله مشخص معرفی میکنند و نشان میدهند که الگوریتمها چگونه در زندگی روزمره، از نتایج جستوجوی اینترنتی و رتبهبندی اخبار تا شناسایی روندهای محبوب و حتی کارزارهای سیاسی، حضور دارند.
در این فصل، رابطه میان داده و الگوریتم نیز مورد توجه قرار میگیرد؛ رابطهای دوسویه که در آن الگوریتمها برای فعالیت به داده نیاز دارند و در مقابل، دستگاهها و سامانههای مبتنی بر الگوریتم نیز به تولید و گردآوری داده کمک میکنند. نمونههایی مانند سامانههای GPS و ابزارهای پوشیدنی سنجش فعالیت بدنی، از مصادیق این تعامل معرفی شدهاند.
کتاب سپس به کاربرد الگوریتمها در خبرنویسی خودکار میرسد و نمونههایی از تجربه سازمانهای خبری بزرگ جهان را بررسی میکند؛ از پروژه سایبورگ بلومبرگ و هلیوگراف واشنگتنپست گرفته تا سامانههای خودکار آسوشیتدپرس و نمونههایی در چین. نویسندگان معتقدند اگرچه در حال حاضر عمدتاً سازمانهای خبری پیشرو از این فناوریها استفاده میکنند، اما حرکت به سمت خودکارسازی تولید خبر به تدریج در حال گسترش است. در این فرایند، اصول و منطق روزنامهنگاری، از جمله برخی ارزشهای خبری، میتوانند در قالب قواعد و کدهای قابل پردازش تعریف شوند.
از این منظر، روزنامهنگاری خودکار، روزنامهنگاری ربات و روزنامهنگاری الگوریتمی نامهایی برای یکی از مهمترین تغییرات فناورانه در صنعت خبر هستند؛ تغییری که مرز میان فعالیت انسانی و فرایندهای خودکار در تولید و توزیع محتوا را بیش از گذشته تحت تأثیر قرار داده است.
فصل پنجم کتاب به روزنامهنگاری کارآفرین اختصاص دارد و فصل ششم، مخاطب را در مرکز تحولات رسانهای عصر داده قرار میدهد. نویسندگان در این بخش، مفهوم «مخاطب گریزان» را نیز بررسی میکنند؛ مفهومی که به دشواری مؤسسات رسانهای برای حفظ و شناسایی مخاطبان در شرایط افزایش انتخابها، شخصیسازی محتوا و بخشبندی روزافزون کاربران اشاره دارد.
در این فصل، تحول مفهوم مخاطب از یک دریافتکننده منفعل پیام به مخاطبی فعال و انتخابگر نیز بررسی میشود. در نگاه سنتی، مخاطبان در انتهای فرایند ارتباط جمعی قرار داشتند و عمدتاً بهعنوان دریافتکنندگان پیامهای رسانهای در نظر گرفته میشدند. اما با تحول مطالعات ارتباطی و شکلگیری نظریههایی همچون استفاده و رضامندی و رمزگذاری و رمزگشایی، توجه پژوهشگران به نقش فعال مخاطبان در انتخاب، مصرف و تفسیر پیامهای رسانهای افزایش یافت. در عصر داده، این تحول با شخصیسازی و بخشبندی دقیقتر مخاطبان ابعاد تازهای پیدا کرده است.
در مجموع، ایده محوری کتاب را میتوان در این گزاره خلاصه کرد که دیجیتالیشدن فزاینده زندگی اجتماعی، ماهیت روزنامهنگاری و مهارتهای مورد نیاز روزنامهنگاران را نیز دگرگون کرده است. نویسندگان در پشت جلد کتاب تأکید میکنند که حیات اجتماعی و فعالیتهای انسانی در عصر داده، با سرعت و بهطور پیوسته به دادههای دیجیتال تبدیل میشوند و از همین رو، روزنامهنگاران آینده در حوزههایی همچون روزنامهنگاری دادهمحور، خودکار و کارآفرین، بیش از گذشته به دانش و مهارتهای بینرشتهای نیاز خواهند داشت.
«روزنامهنگاری در عصر داده» از این منظر صرفاً کتابی درباره فناوریهای جدید رسانهای نیست؛ بلکه تلاشی برای فهم این پرسش است که روزنامهنگاری در مواجهه با داده، الگوریتم، خودکارسازی و مخاطب جدید چگونه در حال تغییر است. کتاب میکوشد با گسترش شناخت نظری و حرفهای از روزنامهنگاری معاصر، زمینهای برای درک و توسعه شکلهای نوین این حرفه در میان دانشگاهیان، فعالان رسانهای و علاقهمندان حوزه ارتباطات و روزنامهنگاری فراهم کند.