«ارتباطات در قرآن؛ رسانهشناسی»؛ کاوشی در اهداف و راهبردهای رسانه از منظر وحی
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، کتاب «ارتباطات در قرآن؛ رسانهشناسی» نوشته دکتر علیرضا پویا، استاد علوم ارتباطات و رئیس اسبق دانشکده دین و رسانه، که در ۲۱۵ صفحه و با شمارگان محدود در اردیبهشت 1404 به چاپ اول رسیده، تلاشی است نظاممند برای استخراج نظریه ارتباطات از متن قرآن کریم و روایات معصومین (ع).
نویسنده که از چهرههای شاخص حوزه علوم ارتباطات اجتماعی و دارای سابقه تدریس در دانشگاههای مطرح کشور است، در این اثر کوشیده تا با رویکردی رسانهشناسانه، آیات و روایات مرتبط با ارتباطات را گردآوری، دستهبندی و تحلیل کند و از دل آنها، چارچوبی نظری برای رسانهای مبتنی بر آموزههای الهی ترسیم نماید.
ساختار سهفصلی کتاب؛ از کلیات تا شیوههای اجرا
کتاب در سه فصل اصلی تدوین شده است که هر یک، حلقهای از زنجیره نظری این اثر را تشکیل میدهد:
- فصل نخست، به کلیات موضوع اختصاص دارد و مفاهیم پایهای مانند چیستی ارتباطات از نگاه قرآن، نسبت دین و رسانه، و ضرورت بازخوانی متون دینی در عصر ارتباطات را مورد بررسی قرار میدهد.
- فصل دوم، که قلب تپنده کتاب محسوب میشود، به تبیین اهداف و جهتگیریهای رسانه از دیدگاه قرآن میپردازد. نویسنده در این بخش، هفت راهبرد کلان را ذیل مفهوم محوری «هدایتگری» صورتبندی کرده است و نشان میدهد که رسانه اسلامی برای تحقق کارکرد هدایتگری خود، ناگزیر از التزام به این راهبردهاست.
- فصل سوم، ضرورتها، لوازم و شیوههای اجراییسازی این اهداف و جهتگیریها را بررسی میکند. دکتر پویا در این فصل، از نظریه به عمل نزدیک میشود و با تکیه بر آیات، نشان میدهد که چگونه میتوان اصول استخراجشده را در عرصه تولید و توزیع پیامهای رسانهای به کار بست.
هدایتگری؛ هسته مرکزی رسانه قرآنی
دکتر پویا در فصل دوم کتاب، «هدایتگری» را بهعنوان نخستین و اساسیترین جهتگیری رسانه از منظر قرآن معرفی میکند و معتقد است که هرگونه فعالیت رسانهای در نظام اسلامی، باید در نهایت به این هدف غایی منتهی شود. او برای تحقق این هدف، راهبردهای هفتگانه زیر را از دل آیات و روایات استخراج کرده است:
۱. توجه به هدایت مخاطبان عام و خاص؛ یعنی رسانه باید هم به زبان عمومی مردم سخن بگوید و هم برای گروههای نخبگانی و خاص، پیامهای متناسب تولید کند.
۲. اعتلای فرهنگ و حاکمیت الهی؛ به این معنا که رسانه نهتنها در سطح فردی، بلکه در سطح کلان فرهنگی و سیاسی، باید زمینهساز تحقق ارزشهای توحیدی باشد.
۳. توجه به تعلیم و تزکیه؛ نویسنده با استناد به آیات متعدد، بر دوگانه «تعلیم» (آموزش آگاهانه) و «تزکیه» (پالایش روحی و اخلاقی) بهعنوان دو بال اصلی رسانه قرآنی تأکید دارد.
۴. هدفمندی و پرهیز از بیهودگی؛ دکتر پویا برای اثبات این راهبرد، به آیات متعددی از جمله آیه ۵۵ سوره قصص استناد کرده است که در آن، مؤمنان هنگام مواجهه با سخن لغو، رویگردانی کرده و میگویند: «اعمال ما برای ما و اعمال شما برای شما؛ سلام بر شما، ما به دنبال نادانان نمیرویم.» همچنین به آیاتی همچون «اِذا خاطَبَهُمُ الجاهِلونَ قالوا سَلاماً» (فرقان/۶۳) و «وَ لا یُنَبِّئُکَ مِثلُ خَبیرٍ» (فاطر/۱۴) اشاره دارد که حاکی از زبان حال مؤمنان در مواجهه با سخنان بیهوده و بیمحتواست.
۵. مقابله با فساد و فحشا؛ در این بخش، نویسنده با اشاره به آیه ۸۵ سوره اعراف که داستان حضرت شعیب (ع) را روایت میکند، بر ضرورت مبارزه با مفاسد رایج در هر عصر و زمانه تأکید میورزد. به باور او، همانگونه که در زمان حضرت لوط (ع)، فساد اخلاقی و در زمان شعیب (ع)، فساد اقتصادی (کمفروشی) رواج داشت، رسانه اسلامی نیز باید با شناسایی و ردهبندی مفاسد روز، بهصورت اولویتدار با آنها مقابله کند. او در این بخش، از تفسیر «نور» بهعنوان یکی از منابع کلیدی خود نام میبرد.
۶. دعوت به ایمان و عمل صالح؛ یعنی رسانه نباید صرفاً به دعوت نظری اکتفا کند، بلکه باید مخاطب را بهسوی عمل اجتماعی و فردیِ مبتنی بر ایمان سوق دهد.
۷. دعوت به وحدت و دوری از تفرقه؛ این راهبرد، بر نقش رسانه در انسجامبخشی به جامعه و پرهیز از دامنزدن به اختلافات قومی، مذهبی و سیاسی تأکید دارد.
۸. تحکیم خانواده؛ بهعنوان بنیادیترین نهاد اجتماعی که رسانه باید در جهت استحکام آن گام بردارد.
اطلاعرسانی در بحران؛ درسهایی از قرآن
در فصل سوم، دکتر پویا به یکی از حساسترین کارکردهای رسانه یعنی اطلاعرسانی در شرایط بحرانی میپردازد. او معتقد است که رسانه اسلامی در مواجهه با بحرانها (اعم از طبیعی، سیاسی، امنیتی و اجتماعی) وظیفهای دوگانه دارد: نخست، اطلاعرسانی بهموقع، شفاف و صادقانه برای کاهش هراس و هدایت جامعه بهسوی راهحلها؛ و دوم، بهرهگیری از نظرات صاحبنظران و کارشناسانِ واجد صلاحیت برای تشخیص درست مصلحت جامعه.
نویسنده برای تبیین نقش اطلاعرسانی در بحران، به آیه ۲۱ سوره قصص استناد میکند؛ جایی که مردی از نقطهای دور در شهر، خود را به حضرت موسی (ع) میرساند و او را از توطئه درباریان فرعون آگاه میسازد. این مرد که بعدها به «مؤمن آل فرعون» شهرت یافت و برخی مفسران او را از خویشاوندان فرعون دانستهاند، با خبررسانی بهموقع، موسی را از مرگ حتمی نجات میدهد. دکتر پویا از این واقعه، این نکته را استنباط میکند که در شرایط بحرانی، سرعت و دقت در انتقال خبر، میتواند مرز میان مرگ و زندگی باشد و رسانه اسلامی باید چنین کارکردی را جدی بگیرد.
همچنین نویسنده به آیه ۸۳ سوره نساء اشاره دارد که در شرایط خاص و بحرانی، باید از افراد واجد صلاحیت و آگاه به مسائل روز، برای تشخیص راهدرست کمک گرفت. بهعبارتی، رسانه در بحرانها نهتنها باید اخبار را منتقل کند، بلکه باید به مخاطب خود بیاموزد که در چنین شرایطی، به چه مراجع و صاحبنظرانی مراجعه کند و چگونه تصمیمگیری نماید.
ویژگیهای اطلاعرسانی مطلوب از نگاه قرآن
دکتر پویا در بخش دیگری از فصل سوم، چهار ویژگی اصلی برای اطلاعرسانی مطلوب از منظر قرآن برمیشمارد:
- صداقت و واقعگویی در بیان اخبار؛
- وثاقت خبرنگار و مستند بودن اخبار؛
- خلق حقیقتگویی در تفسیر و تحلیل خبر؛
- ممانعت از پخش اخبار دروغ و افشای آنها.
او تأکید دارد که امروزه اتکای عمومی مردم به رسانهها برای دریافت اخبار و اطلاعات، مسئولیت سنگینتری بر دوش فعالان رسانهای میگذارد و هرگونه انحراف از این اصول، میتواند پیامدهای جبرانناپذیری برای جامعه بههمراه داشته باشد.
جمعبندی
کتاب «ارتباطات در قرآن؛ رسانهشناسی» را میتوان گامی جدی در جهت نظریهپردازی ارتباطات بر اساس آموزههای قرآنی دانست. اثری که نه برای مخاطب خاص و صرفاً دانشگاهی، بلکه برای تمامی فعالان عرصه رسانه، طلاب، دانشجویان علوم ارتباطات و هر کسی که دغدغه نسبت دین و رسانه را دارد، میتواند راهگشا باشد. دکتر علیرضا پویا با قلمی علمی و مستند، نشان داده است که قرآن، این کتاب آسمانی، نهتنها از مسائل روزمره زندگی بشری غافل نمانده، بلکه برای پیچیدهترین پدیدههای عصر جدید یعنی «ارتباطات جمعی» نیز راهبردها و دستورالعملهای روشنی ارائه داده است.