رهیافتی به شناخت دعا

در پاسخ به پرسش پیشین چند مساله را باید در نظر گرفت: نخست آنکه هیچ گاه نمی توان بدون بررسی روایات مختلف در یک مقوله و صرفا با بررسی یک یا دو روایت در یک مساله اظهار نظر کرد. از رو باید روایات را – هم از نظر سند و هم از نظر دلالت – با دقت بررس کرد و سپس با جمع بندی آنان به اظهار نظر رو آورد.

دوم آنکه در روایات پیشین تعارض جدی وجود ندارد و تزاحم ظاهری به وجود آمده نیز حل شدنی است. قرآن کریم کتاب آسمانی ما مسلمانان و برنامه زندگانی و دستورالعمل همه عبادات- و از جمله دعا- می باشد. ضمن آنکه خواندن بخشی از قرآن کریم درنمازهای یومیه واجب است.

بر طبق روایات ما، هر یک از قرائت قرآن ، دعا و نماز جایگاه ویژه ای در تعامل فرد و جامعه دارند و فردی که در مسیر کمال خواهی و بندگی خالص خداوند قرار می گیرد از هیچ یک از این امور بی نیاز نخواهد بود. از این رو بیان فضیلت یکی از این سه، نسبت به دیگری به معنای کنار نهادن دیگری و غافل شدن از آن نیست؛ بلکه منظور آن است که فرد پس از انجام دادن هر یک از این سه به طور مناسب( و در قالب واجب و مستحب)، بهتر است بر یکی از این سه رو آورد. از رو مثلا بر طبق روایت، اگر فردی هر یک از قرائت قرآن ، نماز و دعا را به طور مستحب یا واجب و به میزان کافی انجام داد، در مرحله بعد به دعا رو آورد؛ چون دعا روح عبادت است و آدمی را از تیرگی کبر و غرور به روشنایی فروتنی و خضوع می برد و به دلیل سخت بودن، از قرائت قرآن با فضیلت تر است.

احادیث پیشین هر یک مطلب را می گویند و آن اینکه پس از ادای مقدار لازم ازنماز، قرائت قرآ« و دعا، و پس از برقراری تعادل در اهتمام به آنها، برتری دعا بر نمازهای مستحبی و قرائت قرآن بیشتر است.

سوم آنکه اهداف تربیتی را نیز در برداشت از این روایات باید مد نظر قرار داد. این روایات بیتشر در پاسخ به افراد است؛افرادی که گاه از نظر مرتبه درک و فهم و عقل و درایت یکسان نبوده اند و از این رو هیچ گاه دچار افراط ها و تفریط هایی می شدند؛ مثلا گاه اهتمام بیش از حد به قرآن کریم و قرائت آن آنها را از نماز مستحبی و دعا باز می داشت یا به عکس، اهتمام بیش از حد به دعا یا نمازهای مستحبی آنان را از قرائت قرآن کریم غافل می ساخت.

 

معصومان (ع) در پاسخ به افراد، آنان را متوجه غفلت خود به یکی از این سه مورد می ساختند و سرانجام، پاسخی در شان وی صادر می فرمود.

نیز گاه سفارش به دعا به دلیل غفلت مسلمانان از این مساله بوده است. مسلمانان بر طبق روش و مسلک عمومی ، به نماز و قرآن بیشتر اهمیت می دادند و گاه همین مساله باعث فراموشی آنان نسبت به دعا می شد. این سخنان معصومان درباره دعا، تشویق همگان به یاد کرد دعا و نقش آن در زندگی و ابعاد اخروی فرد خواهد بود.

در جهان اسلام، سالها افرادی با شعار«حسبنا کتاب الله » می خواستند مردم را از ابعاد دیرگ دین غافل سازند و کارکردهای فردی و اجتماعی دعا را در نزد مسلمانان کم کنند. نیز دعاها بیشتر از زبان اهل بیت (ع) صادر می شد و حکام جور نمی خواستند مردم از کلام اهل بیت درس بیاموزند؛ از این رو اهل بیت (ع) می کوشیدند تا با یاد آوری نقش دعا و توسل و... همگان را به کمال حقیقی رهنمون شوند.