پژوهش حوزوی باید نبض پرسش‌های علوم انسانی را در دست بگیرد

حجت الاسلام محمد مهدی کریمی‌نیا، معاون پژوهشی مرکز تخصصی حقوق و قضای اسلامی حوزه علمیه قم، در گفت‌و‌گو با خبرنگار خبرگزاری رسا گفت: تعامل ‌و‌ ارتباط با محققان برجسته، طلاب را در شناسایی الگوی پژوهشی یاری می‌کند؛ بنابر این یک طلبه و یا دانشجوی جدید می‌تواند با مشاوره ‌در راه درست پژوهشی قرار گیرد.

وی که تا کنون درباره تغییر جنسیت از منظر فقه شیعه و حقوق ایران، حقوق بشر و همزیستی مسالمت آمیز با پیروان ادیان آسمانی فعالیت های پژوهشی خود را در مجامع علمی ارائه کرده است به بیان موضوعاتی همچون پژوهش و رسانه، پژوهش و نظام اسلامی و پژوهش حوزوی وآسیب‌ها پرداخت.

نوشتار ذیل حاصل این گفت‌وگو‌ است که تقدیم خوانندگان محترم رسا می‌کنیم.

رسا ـ رسانه‌های حوزوی اخبار پژوهشی را باید با چه رویکردی انعکاس دهد؟

رسانه حوزوی باید کامل و همه جانبه باشد و بایستی با نگاه به سایر مراکز علمی مانند دانشگاه ها و حوزه ها، فعالیت‌پژوهشی خود را آغاز کند. اگر رسانه حوزوی می‌خواهد رسالتش را درباره پژوهش انجام دهد، نمی‌تواند بدون آگاهی از مراکز پژوهشی خارج از حوزه این کار را شروع کند.

در بیشتر دانشگاه‌ها و مراکز علمی در موضوعات علوم انسانی تحقیق می‌کنند، بنابر این اگر رسانه حوزوی می‌خواهد اخبار پژوهشی را بازتاب دهد، نباید به قم و مراکز حوزویبسنده کند؛ بلکه بایستی با یک نگاه کلی کار رسانه‌ای خود را با اشراف بر همه مراکز پژوهشی اعم از حوزه و دانشگاه آغاز کند.

علاوه بر این رسانه حوزوی نباید از مراکز علمی سایر کشورها بی خبر باشد،چه این که پژوهش در مسایل علوم انسانی ،خاص کشور ایران نیست. حتی در مواردی در کشورهای غیر اسلامی ،مسایل علوم انسانی از دیدگاه اسلام مورد بررسی قرار گرفته است.

نکته دیگر این‌که رسانه باید ناظر به همه موضوعات علوم انسانی باشد و تنها نباید روی فقه و اصول تأکید کند، در پرداختن به موضوعات به یک طرف کشیده نشود؛ چون همه موضوعات علوم انسانی با جامعه اسلامی ما در اتباط است.

رسا ـ رسانه در توسعه پژوهش و همچنین در رفع مشکلات پژوهشی چه مقدار مؤثر است؟

رسانه برای یک کار پژوهشی باید در تعامل با مراکز حوزوی و دانشگاهی باشد، گاهی اوقات می‌بینیم تنها با مراکز پژوهشی حوزه قم مصاحبه می‌شود؛ در حالی که در برخی از استان‌ها از استادان برجسته و اهل نظر در حیطه پژوهش برخودار هستیم؛ بنابر این باید این بی‌اطلاعی درباره استادان و آثارشان برطرف شود.

اگر بنا باشد در این زمینه کسی کار رسانه‌ای انجام دهد، باید از ابزار تحقیق و پژوهش ‌آگاهی داشته باشد، به گونه ای که بتواند بین پژوهش و رسانه هماهنگی ایجاد کند. بنابراین یک خبرنگار آشنا به مسائل پژوهش می تواند در ترویج پژوهش سهیم باشد.

گاهی اوقات اخباری از رسانه‌ها منتشر می‌شود که خیلی ساده و ابتدایی است، در پژوهش نباید دیدگاه‌های رسانه‌ای دخیل باشد‌. هر پژوهشی در‌باره علوم انسانی و اسلامی از هر کسی باید در رسانه انعکاس یابد. با این وجود می توانیم در تحول و نو‌آوری علمی و پژوهشی دخیل باشیم.

رسا ـ برای پژوهش در حوزه باید چه چشم اندازی را ترسیم نمود.

اوج پژوهش در حوزه دارای این ویژگی است؛ اول این که چند قدم جلوتر از زمان باید حرکت کرد، یعنی موضوع‌ و عنوان پژوهشی را شناسایی کنیم، حتی موضوعاتی که در آینده دور یا نزدیک به وجود می‌آید از آنها آگاهی داشته باشیم.

امام خمینی‌(ره) برای یک فقیه چنین تعبیر کرده‌اند که بایستی فقیه جلوتر از زمان حرکت کند و آینده را ببیند تا متناسب با موضوعات ،توانایی بیان مباحث اسلامی داشته باشد.

علاوه بر این، سؤالات و موضوعات در زمان کنونی را شناسایی کند و ارزیابی درستی از آنها داشته باشد. به عنوان مثال امروزه تغییر جنسیت در ایران اتفاق افتاده است، یعنی هر هفته یک نفر مرد به زن و یا زن به مرد تبدیل می شود. ممکن است در آینده یک فرد نسبت به یک نفر هم پدر و هم مادر باشد. چگونه می‌شود این اتفاق بیفتد؟ ببینید مردی قبل از این که تغییر جنسیت دهد اسپرم خود را در بانک اسپرم ذخیره می‌کند و پس از تغییر جنسیت و پیوند رحم، آن اسپرم را به رحم خود منتفل می‌کند. حال بچه‌‌ای که از او به دنیا می‌آید چه احکامی بر او مترتب می‌شود؟ این موضوعی است که الان اتفاق نیفتاده است؛ و‌لی ممکن است‌ ده سال دیگر اتفاق بیفتد. حتی ممکن است انسان‌هایی که در گذشته وجود داشتند دوباره با پیشرفت پژوهش‌های پزشکی عین همان شخص با همه خصوصیات به وجود آیند. برخی دانشمندان بر این باورند، از سلول‌ جسد یک فرد، می‌توان آن شخص را دوباره تولید کرد؛ البته امروزه شبیه‌سازی در حیوانات و یا اعضای انسان وجود دارد ولی هنوز در باره انسان شبیه سازی صورت نگرفته است و در آینده ممکن این کار انجام شود. بنابراین باید پژوهش را در این زمینه آغاز و احکام آن را تبیین کرد. امروزه هزاران موضوع در حال به وجود آمدن است که پژوهش های حوزوی نیز باید پاسخ گوی این تحولات باشد.

در هر زمینه باید محقق داشته باشیم به ویژه در مسائل مستحدثه. همایشی در کرمانشاه و تهران درباره سقط جنین برگزار شده بود؛ اما متأسفانه حوزه از آن بی‌اطلاع بود. نباید در چنین موضوعاتی حضور روحانیت کمرنگ باشد. وجود محقق پا به رکاب حوزوی در همه زمینه ها ضروری است؛ در زمینه حقوق بشر،مسایل اقتصادی و امور بانکی، و مسایل مستحدثه و جدید چه تعداد پژوهشگر تربیت کردیم که بتوانند به عنوان صاحب نظر در همایش ها و مجامع علمی شرکت کنند. حتی در عرصه بین‌الملل نیز موضوعاتی مطرح شده که ما از آن بی‌خبریم، در‌باره شبیه‌سازی، تغییر جنسیت، نظام سیاسی اسلام. پژوهش برای غربی ها آنقدر مهم است که حتی آنها سعی می‌کنند‌ دیدگاه اسلام را درباره مسائل روز شناسایی کنند.

رساـ این مشکلات از کجا ناشی می‌شود؟

از پژوهشگران حوزوی حمایت جدی صورت نمی‌گیرد. هنگامی که همایش سقط جنین در کرمانشاه برگزار شد، اساتید دانشگاه در رشته‌های مختلف آمده بودند در رشته‌هایی همچون جامعه‌شناسی، روان‌شناسی ،حقوق و اخلاق ‌از دانشگاه حضور داشتند؛ چون از آنان حمایت می‌شوند؛برای مثال کسی که بتواند در دانشگاه یک مقاله علمی و پژوهشی ارائه کند برای او امتیاز قائل می‌شوند و از وی حمایت مالی صورت می گیرد.

یک دانشجو از دانشگاه آزاد آمده که من چند موضوع را از جمله موضوع پول‌شویی را به ایشان دادم. وی در آن زمینه به عنوان پایان‌نامه فعالیت خود را شروع کرد، بعد از مدتی من در تلویزیون دیدم که از این دانشجو درباره پول‌شویی تقدیر به عمل آمد؛ در حالی که بسیار ی از این موضوعات در حوزه پژوهش شده اما حمایتی صورت نگرفته است.

در‌باره موضوع جدیدی همچون اجاره رحم پژوهش داریم که از دانشگاه‌ها می‌آیند و از محصول این پژوهش استفاده می‌کنند، به نظر من، باید آن‌قدر رشد کنیم که نبض موضوعات علوم انسانی حتی در خارج از کشور را در دست بگیریم.

در چشم‌انداز پژوهش های حوزوی بایداهداف رسالت را تعیین کنیم و در مرحله دوم، ظرفیت‌ها و شرایط را بسنجیم تا متناسب با شرایط به آن اهداف برسیم. این مسؤولیت ،بیش تر بر عهده مسؤولان پژوهشی حوزه است که باید سیاست‌های پژوهشی را تعریف کنند، اگر اهداف معین شود، تحقیق‌ها نیز سازماندهی می‌شوند.

این نکته را هم یادآ‌ور شوم که در گذشته تحقیق‌ها، فردی بود و کتاب‌ها و مقاله‌ها فردی به وجود می‌آمد؛ اما امروزه زمان تحقیق فردی گذشته و باید به سوی تحقیقات گروهی کشیده شویم؛ برای نمونه «ناسا» موشکی را به کره ماه می‌فرستد که ما تنها پرتاب این موشک را می‌بینیم؛ اما بیش از ده هزار نفر در موضوعات گوناگون برای پرتاب این موشک فعالیت می‌کنند‌، شبیه این کار در علوم انسانی نیز باید صورت گیرد.

کارهای موازی باید شناسایی شود در زمینه حقوق بشر می بینیم چند مرکز هم‌زمان در حال بررسی این موضوع هستند؛ همچون دانشگاه مفید، مؤسسه امام خمینی(ره)، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه همه دارند، کار می‌کنند؛ در حالی که باید از ظرفیت‌های یکدیگر استفاده کنند.

در پژوهش های گروهی هم از کارهای دیگران اطلاع حاصل می شود و هم تعامل پژوهشی صورت می‌گیرد‌. از ویژگی‌های دیگر کار گروهی این است که هزینه‌های مالی در پژوهش متمرکز و از هدر رفت آن جلوگیری می‌شود.

رسا ـ‌ آ‌موزش‌های پژوهش‌محور باید چگونه در بین طلاب جدید نهادینه شود؟

متأسفانه دروسی که در حوزه ارائه می شود به نوعی با پژوهش بیگانه است؛ به دلیل این‌که مدرسان برجسته و افراد صاحب نامی هستند که توان پژوهش و نوشتن ندارند؛ چون کارشان بیشتر به تدریس اختصاص یافته است.

البته پژوهش‌های فراوانی در حوزه دین انجام شده؛ اما ظرفیت و انتظار بیش از اینها است، باید طلاب دست به قلم تربیت کرد تا پژوهش مطلوب حاصل شود. برای طلاب جدید« تشویق» یکی از ابزارهای خوب تربیت پژوهشگر است. ما در زندگی‌نامه حضرت آیت‌الله بروجردی می‌بینیم که ایشان در زمینه‌های گوناگون طلاب خویش را تشویق به کار پژوهشی می‌کردند، مرحوم دوانی را در زمینه تاریخ، علامه طباطبایی(ره) را در زمینه فلسفه و برخی را نیز‌ در زمینه احادیث‌. ایشان سعی می‌کردند استعدادها را بشناسند و ‌شاگردان را‌‌ به پژوهش تشویق کند.

در حال حاضر پایان‌نامه‌هایی که ارائه می‌شود به گونه‌ای است که مطالب و محتوای ارزشمند با قالبی نا‌کار‌ا ارائه می‌شود. از این رو،آگاهی از اصول نگارش بسیار ضروری است. همچنین پژوهش بدون مراجعه به اینترنت ناقص خواهد بود.

رسا ـ آیا در کنار آیین‌نامه آموزشی، نیازمند ‌آیین‌نامه پژوهشی در حوزه هستیم؟

بله؛ اما باید ساز‌وکار آن نیز فراهم شود، در مقطع کارشناسی در دانشگاه، دانشجو بایددو تحقیق بنویسد که این امر د ر ارتقای رتبه پژوهشی اثرگذار است، همچنین تا ‌پایان‌نامه را با اسلوب خاص آن دانشگاه ننویسند به آن گواهی ارشد نمی‌دهند.

استاد دانشگاه این اختیار را دارد که بخشی از نمرات درسی را درباره پژوهش لحاظ کند، در دروس دانشگاه ساز‌وکار پژوهشی تعریف شده است، هم تهدید وجود دارد و هم تشویق‌.

ما باید موضوعات جدیدی به طلبه بدهیم تا مطالبِ در ذهن آنها را به چالش بکشانیم؛ بنابر این چون ساز وکار این موضوع هنوز فراهم نشده است،‌ علاقه به تحقیق نیز وجود ندارد، پس پژوهش باید یکی از ملزومات ارتقای تحصیلی می باشد.

رسا ـ‌ آیا می‌شود چنین تعبیری داشت مبنی بر این‌که برای خروجی گفتاری در حوزه برنامه‌ای سنتی و کارآمد داریم؛ اما برای خروجی نوشتاری در بین طلاب تا‌کنون کار اساسی صورت نگرفته است؟

بله. روحانیت در شیوه‌های گفتار بسیار جلوتر هستند و سخنوران بسیار خوبی داریم، در زمینه پژوهش باید ‌همچون نهادینه کردن مباحثه در بخش گفتاری، نیروی نوشتاری طلاب را نیز تقویت کنیم.

نکته‌ای که ضروری به نظر می‌رسد تعامل پیش‌کسوتان با طلاب جوان است، ارتباط با محققان برجسته، طلاب را در شناسایی الگوی پژوهشی یاری می‌کند؛ بنابر این یک طلبه و یا دانشجوی جدید می‌تواند با مشاوره با صاحب نظران ‌در راه درست پژوهشی قرار گیرد.

رسا ـ پس با این که کار پژوهشی کم‌رنگ بوده؛ اما ‌پژوهشگران بنام و مشهوری در حوزه داریم که بتوان از آثار یا تجربه آنان درباره آموزش پژوهش سود جست.

در توضیح این مطلب شما، به چند نمونه اشاره می‌کنم؛ در سال ‌1365‌ جلساتی با مرحوم علی دوانی درباره تاریخ اسلام داشتیم، ایشان در ضمن درس تألیفات خود را معرفی می‌کرد، به گونه‌ای که طلاب برای آغاز پژوهش و نویسندگی تشویق‌ می‌شدند؛ بنابر این ایشان با تألیف حدود ‌صد عنوان کتاب، نمونه‌ای کاملی از یک عالم دینی پژوهشگر به شمار می‌آیند.

همچنین 25 سال قبل حضرت آیت‌الله سبحانی در درس عقائد خود طلاب را تشویق به نوشتن می‌کرد، کسانی بودند که در همان زمان مطالب استاد را می‌نوشتند و همان افراد را امروزه در عرصه پژوهشگری و نویسندگی فعال و کارآمد می‌بینیم.

رسا ـ ابزار پژوهش دینی و حوزی کدام‌اند؟

پژوهش دینی در ماهیت با پژوهش‌های دیگر یکسان است. یک پژوهشگر باید با استفاده از کتاب‌ها، مقالات و پایا‌ن‌نامه‌های مرتبط با موضوع نوشتار خود را سامان دهد؛ بنابر این اگاهی از پژوهش‌های همزمان، او را در تدوین پژوهش عمیق و تازه کمک می‌کند.

همچنین استفاده از منابع ارزشمند اینترنتی در مباحث پژوهشی ضروری است، پژوهش دینی هم بدون این ابزار یک پژوهش مطلوب نخواهد شد.

اما یکی از تفاوت های پژوهش دینی با پژوهش ‌های دیگر این است که پژوهش دینی باید همراه با تبیین دیدگاه اسلام به ویژه دیدگاه امامیه باشد.

در اینجا چند نکته در باب پژوهش عرض می شود: نکته اول؛ آموزش و پژوهش در ارتباط با یکدیگر هستند. آموزش بی پژوهش نه مفید است و نه مطلوب.

نکته دوم نهادینه شدن پژوهش؛ برای پژوهش نیازمند طرح پژوهش هستیم. پژوهش های حوزوی عمدتا خودرو و شخصی است که گاه ناقص می ماند.

نکته سوم ضرورت استاد راهنما؛ هیات علمی مجرب و استادان توانا برای نظارت د ر طرح های پژوهشی خیلی ضروری است.حوزه علمیه از این جهت با کمبود جدی مواجه است .واحد مدارج مرکز مدیریت از این جهت با مشکل مواجه است .

نکته چهارم تقسیم کار؛ توانایی افراد محدود است .مراکز مختلفی در همین شهر قم کارهای موازای انجام می دهند . یک تقسیم کار مناسب در این زمینه انکار ناپذیر است.باید مجلات تخصصی در زمینه های مختلف گسترش یابد. نقد و بررسی و کرسی های نظریه پردازی نهادینه شود.سمینارها و همایش ها و نشست های علمی تقویت شود.

رسا ـ پژوهش‌‌های حوزوی چه رویکردی در پاسخ‌گویی به نیاز‌های نظام اسلامی‌ دارد؟

من برای این‌که اهمیت ارتباط نظام اسلامی با پژوهش‌های حووزوی را بیان کنم، خاطره‌ای از حضرت آیت الله العظمی سیستانی بیان می‌کنم؛ عده‌ای از علمای ایران با ایشان دیدار داشتند، ایشان از مسائل درسی حوزه قم سؤال کردند و این گونه پاسخ شنیدند که درس‌های خمس، طهارت، صلاه، صوم و دیگر دروس در حال برگزاری است. حضرت آیت الله سیستانی هم گفتند: خوب این همان درس‌های سنتی حوزه است؛ درباره نظام اسلامی چه کار کردید، آیا بر موضوعاتی که در مجلس شورای اسلامی برای تصویب مطرح می‌شود، نظارت دارید و یا پاسخ‌گوی مسائل نظام هستید یا خیر؟باید مباحثی که د رمجلس شورای اسلامی مطرح می شود ،د رابتدا در حوزه های بحث و بررسی شود.

حوزه باید ناظر بر مصوبات نظام و همچنین پاسخ‌گوی مسائل یک نظام اسلامی باشد. در حقیقت حضرت آیت الله سیستانی بر ارتباط تگاتنگ حوزه و نظام تأکید کردند.

یک سری از معضلات علمی وجود دارد که باید در درس‌های خارج مطرح و حکم آن بیان شود؛‌ مباحث بورس، اجاره رحم، تلقیح مصنوعی، شبیه‌سازی‌‌ ،تغییر جنسیت و حقوق بشر باید در درس‌های مستقل پی‌گیری شود.

به نظرم پژوهشگران حوزوی باید نبض پرسش‌های دنیای روز را درباره علوم انسانی در دست داشته باشند و در پاسخ‌گویی و تبیین دیدگاه اسلام آمادگی لازم داشته باشند.گاه در لابه‌لای دروس سنتی حوزه برخی از این مباحث مطرح و مورد بررسی قرار می گیرد ؛ اما این ناکافی است؛ در صورتی می‌توانیم درباره مسائل مستحدثه همچون فقه پزشکی، فقه حقوق بشر نظریه‌پردازی کنیم که به صورت مستقل روی آنها بحث شود.

رسا ـ ضمن تشکر از شما لطفا به تالیفات خود اشاره ای کنید.

برخی تالیفات من از این قرار است :1ـ همزیستی مسالمت آمیز در اسلام و حقوق بین‌الملل،2ـ حقوق بشر و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، 3ـ ساحل رشد، 4ـ ماهیت صهیونیسم و مسیحیت، 5ـ محمد؛ رسول مهربانی‌.

همچنین رساله سطح چهار خود را با عنوان:«بررسی فقهی و حقوق تغییر جنسیت »به پایان بردم .به سفارش جامعه المصطفی (ص) دو کتاب درسی تدوین نموده‌ام که از این قرار است: 1ـ کتاب حقوق بین‌الملل خصوصی، 2ـ فقه‌القرآن با آیات الاحکام جزایی که در آینده منتشر خواهد شد.

تاکنون هم ‌‌بیش از پنجاه مقاله در عرصه حقوق و علوم قرآن و غیره از این جانب در مجلات و یا مجموعه مقالات به چاپ رسیده است.

رسا ـ از این که وقت خود را در اختیار خبرگزاری رسا گذاشتید، بسیار سپاسگزاریم. /گ 402