سن مادری؛ بازخوانی یک باور نادرست در پرتو علم و آموزههای دینی
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، مسئله فرزندآوری و مادری، در نگاه دینی و تمدنی اسلام، صرفاً یک موضوع زیستی یا فردی نیست، بلکه امری ریشهدار در نظام حکیمانه خلقت و از ارکان قوام خانواده و جامعه بهشمار میآید. قرآن کریم، با نگاهی معناگرا و فراتر از محاسبات مادی، جایگاه فرزند و مادری را در متن حیات انسانی تعریف میکند. آنجا که میفرماید: «الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا» (کهف/۴۶) فرزندان، در کنار مال، زینت و جلوه زندگی معرفی میشوند؛ نه بهعنوان یک بار اضافی یا پروژهای پرریسک، بلکه بهمثابه نعمتی الهی که حیات انسانی را معنا میبخشد. در این آیه، هیچ اشارهای به سن، شرایط ظاهری یا محاسبات پیچیده انسانی نشده است؛ بلکه اصل «فرزند» بهعنوان موهبتی الهی مورد تأکید قرار گرفته است.
با این حال، در دهههای اخیر، گفتمانی در فضای اجتماعی و رسانهای شکل گرفته که مفهوم «سن مادری» را به یک مرز هشدارآمیز و محدودکننده تبدیل کرده است. گفتمانی که بهطور ضمنی یا آشکار القا میکند مادری تنها در بازهای خاص از عمر زن، آن هم عمدتاً در سنین پایینتر، مطلوب و ایمن است و پس از آن، بارداری با مخاطرات جدی، آسیبهای غیرقابل جبران و حتی تهدید سلامت زن و فرزند همراه خواهد بود. این تصور، اگرچه در ظاهر با دغدغه سلامت زنان همراه است، اما در واقع بیش از آنکه ریشه در علم قطعی داشته باشد، محصول سادهسازیهای رسانهای و برداشتهای ناقص از دادههای پزشکی است.
از منظر دینی، چنین نگاهی با روح توحیدی حاکم بر مسئله خلقت و رزق ناسازگار است. قرآن کریم در آیهای بنیادین میفرماید: «لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ، يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ» (شوری/۴۹) در این آیه، اصل فرزندآوری به اراده و حکمت الهی پیوند خورده است. «یخلق ما یشاء» نشان میدهد که آفرینش، از جمله آفرینش نسل، تابع چارچوبهای بسته انسانی نیست. خداوند، عطای فرزند را نه در قالب فرمولهای مکانیکی، بلکه در بستر حکمت، تقدیر و ظرفیتهای متفاوت انسانها رقم میزند. بر این اساس، تقلیل مادری به یک «عدد سنی» نوعی فروکاستن امر الهی به محاسبات محدود بشری است.
سن مادری در پرتو علم پزشکی
بررسی دقیق متون علمی و پزشکی نشان میدهد که علم پزشکی هرگز سقف قطعی و مطلقی برای بارداری زنان تعیین نکرده است. آنچه در منابع معتبر مورد تأکید قرار دارد، وضعیت سلامت عمومی زن، شرایط فیزیولوژیک، سابقه بیماریها و کیفیت مراقبتهای پیش از بارداری است، نه صرفاً سن تقویمی. بازههایی مانند ۱۵ تا ۴۹ سال که در برخی منابع ذکر میشود، توصیفی آماری از میانگین توان باروری در جوامع مختلف است، نه یک قانون الزامآور یا خط قرمز زیستی.
پزشکی مدرن، بارداری در سنین بالاتر را بهعنوان یک «ریسک مطلق» تلقی نمیکند، بلکه آن را فرایندی میداند که ممکن است نیازمند مراقبت بیشتر باشد. افزایش احتمال برخی عوارض مانند دیابت بارداری یا فشار خون، بهمعنای وقوع حتمی آنها نیست. تفاوت میان «افزایش احتمال» و «قطعیت خطر» نکتهای کلیدی است که در گفتوگوهای عمومی اغلب نادیده گرفته میشود و همین غفلت، زمینهساز ترسهای غیرضروری در میان زنان شده است.
از منظر دینی نیز، ترساندن بیدلیل انسان از نعمتهای الهی، امری ناپسند شمرده شده است. قرآن کریم در آیات متعدد، شیطان را عامل ایجاد خوف و اضطراب بیپایه معرفی میکند؛ ترسی که انسان را از مسیر طبیعی و حکیمانه زندگی بازمیدارد. وقتی مادری، که نعمتی الهی است، با ترس و اضطراب دائمی همراه میشود، باید در منشأ این ترس بازنگری کرد.
معیارهای واقعی مادری
یافتههای علمی نشان میدهد که سبک زندگی سالم، نقش بسیار تعیینکنندهتری از سن در سلامت بارداری دارد. تغذیه متعادل، فعالیت بدنی، پرهیز از استرس مزمن، خواب کافی و دسترسی به مراقبتهای پزشکی، عواملی هستند که میتوانند بسیاری از مخاطرات احتمالی را کاهش دهند. زنانی که در سنین بالاتر با آگاهی و آمادگی وارد مسیر مادری میشوند، در موارد فراوان بارداری سالم و فرزندانی سالم دارند.
در نگاه دینی نیز، سلامت بدن امانتی الهی است و حفظ آن، مقدمه ایفای نقشهای بزرگتری چون مادری بهشمار میرود. آموزههای اسلامی همواره بر «اعتدال» و «مراقبت» تأکید داشتهاند؛ نه افراط در ترس و نه تفریط در بیتوجهی. این نگاه متعادل، میتواند مبنای گفتمان جدیدی درباره سن مادری قرار گیرد.
یکی از خطاهای رایج در بحث سن مادری، تمرکز افراطی بر دوران بارداری و غفلت از نقش تربیت پس از تولد است. در حالیکه قرآن کریم، بارها بر مسئولیت والدین در تربیت فرزند تأکید میکند. پژوهشهای اجتماعی نیز نشان میدهد که تفاوت معناداری در میزان موفقیت، هوش یا سلامت روانی فرزندانِ مادران جوانتر و مسنتر وجود ندارد. آنچه آینده کودک را رقم میزند، کیفیت محیط خانوادگی، ثبات روانی والدین و سطح آگاهی آنان است. در بسیاری از موارد، مادری در سنین پختگی، بهدلیل تجربه و آرامش بیشتر، میتواند بستر تربیتی غنیتری فراهم کند.
بارداری؛ نعمتی با آثار جسمی و معنوی
از منظر علمی، بارداری و شیردهی آثار محافظتی قابل توجهی برای سلامت زنان دارد؛ از جمله کاهش خطر برخی سرطانها. از منظر دینی نیز، رنج و تلاش مادر در دوران بارداری و شیردهی، دارای جایگاه ویژهای است. قرآن کریم با یادآوری سختیهای مادری میفرماید: «وَوَصَّيْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَيْهِ، حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ» (لقمان/۱۴) این آیه، مادری را مسیری همراه با رنج، اما سرشار از کرامت معرفی میکند. رنجی که نه نشانه ضعف، بلکه جلوهای از عظمت نقش مادر در نظام خلقت است. چنین نگاهی، مادری را از یک «پروژه پرخطر» به یک «مسیر تعالیبخش» ارتقا میدهد.
ضرورت تغییر گفتمان
تأکید افراطی بر محدودیت سنی مادری، پیامدهای فرهنگی و روانی گستردهای دارد. این گفتمان، زنان را در برابر انتخابهای اضطرابآور قرار میدهد و گاه آنان را از تجربه مادری محروم میسازد. در سطح کلان، چنین نگاهی میتواند به تعمیق بحران جمعیتی و تضعیف بنیان خانواده منجر شود.
آنچه امروز ضروری است، تغییر گفتمان از «ترساندن» به «توانمندسازی» است؛ گفتمانی که با تکیه بر علم دقیق و آموزههای دینی، به زنان اطمینان، آگاهی و احساس حمایت بدهد. اسلام، دینی است که هم به عقل و علم بها میدهد و هم به فطرت و امید؛ و دقیقاً در همین نقطه است که میتواند راهنمایی جامع برای مسئله مادری در جهان معاصر ارائه دهد.
سن مادری، نه یک خط قرمز مطلق، بلکه یکی از متغیرهای متعدد در فرایند پیچیده و انسانی مادری است. علم پزشکی و آموزههای دینی، هر دو بر این نکته تأکید دارند که سلامت، آگاهی، حمایت اجتماعی و نیت الهی، نقشی بهمراتب مهمتر از عدد سن ایفا میکنند. بازاندیشی در باورهای رایج درباره سن مادری، گامی ضروری در مسیر تعالی خانواده، آرامش روانی زنان و تحقق سیاستهای جمعیتی پایدار است؛ گامی که بدون آن، جامعه همچنان در دام ترسهای نادرست و محدودکننده باقی خواهد ماند.