توجیه؛ ریشه‌ انحرافات/چرا اکثریت بودنِ یک عمل نادرست، آن را موجه نمی‌کند؟

به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام والمسلمین رفیعی، عضو هیئت علمی جاعه المصطفی(ص) در جلسه تفسیر قرآن کریم که در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) برگزار شد، با تبیین ابعاد مختلف آفت «توجیه»، آن را خطرناک‌تر از خود گناه دانست و تأکید کرد: بسیاری از لغزش‌های انسان‌ها نه از سر ناآگاهی، بلکه ناشی از عادت به بهانه‌تراشی و توجیه خطاهاست.

 

وی در ابتدای سخنان خود با اشاره به آیه ۴۹ سوره توبه و ماجرای جنگ تبوک، به رفتار منافقان و چهره‌هایی همچون «جدّ بن قیس» پرداخت که با بهانه‌های واهی همچون «پرهیز از فتنه» از همراهی با پیامبر اکرم(ص) سر باز زدند.

 

استاد حوزه و دانشگاه اظهار داشت: اگرچه مفسران درباره مقصود او از «فتنه» دیدگاه‌های مختلفی دارند، اما در روایات آمده است که او ادعا می‌کرد از نظر اخلاقی ضعیف است و بیم دارد با دیدن زنان رومی دچار لغزش شود؛ حال آنکه این توجیه، خود نشانه‌ای از گرفتار شدن در گناهی بزرگ‌تر یعنی فرار از جهاد است.

 

 

حجت‌الاسلام والمسلمین رفیعی با تعمیم این آموزه قرآنی به شرایط جامعه کنونی، «توجیه خطاها» را یکی از گرفتاری‌های شایع زمانه دانست و گفت: امروزه افراد تخلف اداری، دروغ، تقلب و حتی ظلم را با بهانه‌هایی مانند مشکلات معیشتی، فشار شرایط یا ضرورت‌های اجتماعی برای خود موجه جلوه می‌دهند، در حالی که این توجیه‌ها اصل گناه را از بین نمی‌برد.

 

وی با اشاره به نمونه‌ای عینی در خصوص رشوه افزود: گاهی فردی برای انجام یک کار اداری، هدیه‌ای به درِ خانه افراد می‌برد و اصرار دارد که این کار نه رشوه، نه صدقه و نه زکات است، بلکه «پیشکش» یا «تحفه» است؛ در حالی که تغییر عنوان، ماهیت عمل را عوض نمی‌کند. اگر رشوه را «هدیه» بنامیم، حرام بودن آن از بین نمی‌رود.

 

 

استاد حوزه و دانشگاه سپس به دسته‌بندی انواع توجیه‌ها پرداخت و «توجیه سیاسی» را یکی از آسیب‌های جدی جامعه عنوان کرد و با اشاره به مناظرات انتخاباتی گفت: گاهی نامزدها برای پایین آوردن رأی رقیب، به دروغ، تهمت و توهین متوسل می‌شوند و این رفتارها را رقابت سالم می‌نامند، در حالی که نه رقابت است و نه با اخلاق اسلامی سازگار.

 

حجت‌الاسلام والمسلمین رفیعی در ادامه به «توجیه اجتماعی» اشاره کرد و گفت: یکی از رایج‌ترین بهانه‌ها این است که «همه دارند این کار را می‌کنند».

 

وی با استناد به آیه «لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ» تأکید کرد: کثرت گناه، قبح آن را از بین نمی‌برد و پاک و ناپاک برابر نیستند، حتی اگر ناپاکان اکثریت داشته باشند.

 

حجت الاسلام والمسلمین رفیعی همچنین «توجیه روانی» را مورد اشاره قرار داد و اظهار داشت: ناامیدی از رحمت خدا، عادت به گناه، خجالت از تذکر دادن، یا گفتنِ «شوخی بود» و «نشد جلوی فرزندم را بگیرم» همگی نمونه‌هایی از توجیه‌های روانی هستند که انسان را به پذیرش گناه سوق می‌دهند.

 

 

عضو هیئت علمی جامعه المصطفی(ص) با بیان اینکه خطرناک‌ترین مرحله گناه، «توجیه» آن است، هفتمین و خطرناک‌ترین نوع توجیه را «توجیه دینی» دانست و تصریح کرد: فاجعه آن‌جاست که انسان گناه کند و برای آن آیه قرآن و حدیث هم بیاورد. امیرالمؤمنین(ع) را به شهادت رساندند و گفتند «إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّه»؛ یعنی به نام قرآن، بزرگ‌ترین جنایت را مرتکب شدند.

 

وی با اشاره به ترور شهید مطهری افزود: فردی که شهید مطهری را ترور کرد، پس از دستگیری گفت که «از قرآن به این نتیجه رسیده‌ام که مطهری باید کشته شود». این همان منطق خطرناکی است که امروز در رفتار گروه‌های تکفیری دیده می‌شود.

 

استاد حوزه و دانشگاه با نقل داستانی ادامه داد: فردی دزدی می‌کرد و سپس همان مال دزدی را انفاق می‌کرد و با آیه قرآن حساب می‌کرد که چون هر حسنه ده برابر پاداش دارد، در نهایت سود کرده است؛ در حالی که ثواب انفاق، تنها از مال حلال است، نه مال سرقت‌شده. برخی اختلاسگران نیز با کمک به مسجد یا امور خیریه، تلاش می‌کنند گناه بزرگ خود را بپوشانند.

 

 

حجت‌الاسلام والمسلمین رفیعی در بخش دیگری از سخنان خود به «توجیه اقتصادی» پرداخت و گفت: گاهی فقط نام گناه عوض می‌شود؛ ربا را با عنوان‌های جدید معرفی می‌کنند و رشوه را «هدیه» می‌نامند. پیامبر اکرم(ص) به امیرالمؤمنین(ع) هشدار دادند که زمانی خواهد آمد که مردم نام رشوه را هدیه می‌گذارند.

 

وی با اشاره به آیه «لَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ» افزود: قتل فرزند در گذشته به بهانه فقر انجام می‌شد و امروز نیز سقط جنین با توجیه اقتصادی رواج یافته است. سالانه پنصد هزار مورد سقط جنین تطبق اعلام رسمی در کشور رخ می‌دهد؛ در حالی که همزمان از کاهش جمعیت ابراز نگرانی می‌شود. فرار از ازدواج نیز اغلب با بهانه‌های اقتصادی توجیه می‌شود، در حالی که پیامبر(ص) به جوان فقیر فرمودند ازدواج کن و به وعده الهی اعتماد داشته باش.

 

استاد حوزه و دانشگاه همچنین به «توجیه نظامی» اشاره کرد و گفت: امیرالمؤمنین(ع) در خطبه ۲۷ نهج‌البلاغه با اندوه می‌فرمایند که هر زمان مردم را به جهاد دعوت می‌کردم، بهانه گرما یا سرما می‌آوردند. این‌ها نمونه‌ای از توجیه برای فرار از تکلیف است.

 

 

حجت‌الاسلام والمسلمین رفیعی در پایان سخنان خود با اشاره به واقعه عاشورا گفت: در کربلا، بالاترین سطح توجیه رخ داد؛ امام حسین(ع) را به بهانه خروج از دین به شهادت رساندند، خاندان او را اسیر کردند و اموالشان را غارت نمودند؛ رفتاری که حتی با کافران نیز سابقه نداشت. امام سجاد(ع) فرمودند پدرم را «قربتاً الی‌الله» کشتند.

 

وی با یادآوری جنایات پس از شهادت امام حسین(ع)، از جمله لگدمال کردن پیکر مطهر ایشان و آتش زدن خیمه‌ها، گفت: این فجایع با هیچ معیار انسانی سازگار نیست.

 

استاد رفیعی در پایان با تأکید بر اینکه گناه بد است، اما بدتر از گناه، توجیه گناه است، خاطرنشان کرد: شیطان گناه خود را توجیه کرد و تقصیر را به گردن خدا انداخت؛ اما حضرت آدم(ع) گفت «رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا» و به خطای خود اعتراف کرد. خداوند توبه را می‌پذیرد، اما توجیه را نه.