جنگ اخیر رنسانس انقلاب اسلامی را رقم زده است

اشاره: با توجه به تحولات اخیر و جنگ میان جبهه استکبار و جبهه مستضعفین عالم، بسیاری از تحلیلگران و نخبگان به ارزیابی ابعاد مختلف این رویداد پرداخته‌اند و دستاوردها و فرصت های این جنگ را برشمرده‌اند، به همین منظور،  خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، با حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمدحسین هاشمیان، مدیر گروه فرهنگی و اجتماعی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، گفت‌وگویی داشته است تا از منظر ایشان به تحلیل این موضوع پرداخته شود.

رسا ـ جنگ اخیر چه تأثیری بر جایگاه بین‌المللی و سرمایه رسانه‌ای ایران داشته است؟

جنگ آمریکای متجاوز و رژیم صهیونیستی، فرصتی بی‌نظیر برای بهبود چهره ایران و افزایش سرمایه رسانه‌ای کشورمان در سطح جهانی فراهم آورده است. اقدامات تبلیغاتی آمریکا علیه ایران، از آمریکای لاتین گرفته تا اروپا، آسیا و جهان اسلام، نتیجه‌ای معکوس داده و تصویر ایران به‌عنوان نماد مبارزه با استکبار جهانی تقویت شده است. هرچند کینه و خشم نسبت به آمریکا در میان ملت‌ها و دولت‌ها وجود داشت، اما جرأت و جسارت رویارویی با آن نبود. این ایستادگی و مقاومت شکوهمند ایران در برابر هیمنه آمریکا، سرمایه اجتماعی کشور را به‌طور چشمگیری افزایش داده است.

اکنون با تدوین یک راهبرد منسجم در حوزه دیپلماسی فرهنگی و بهره‌گیری فعالان و نهادهای فرهنگی بین‌المللی، می‌توان این سرمایه ارزشمند را به بهترین شکل حفظ و توسعه داد. این دقیقاً همان فرصتی است که در دوره پس از جنگ باید به‌عنوان یکی از سرمایه‌های اصلی مورد توجه قرار گیرد و نباید اجازه دهیم این سرمایه رسانه‌ای و اجتماعی بین‌المللی به هدر برود.

رسا ـ جنگ اخیر میان جبهه استکبار و جبهه مستضعفین عالم به نمایندگی ایران اسلامی، تحولات مهمی را رقم زده است. چگونه می‌توان به تحلیل این جنگ پرداخت؟

خداوند متعال در آیه‌ای شریفه می‌فرمایند که جهاد و قتال در راه خداوند برای شما واجب شده است؛ هرچند این امر بر شما گران و دشوار می‌آید و چه بسا چیزی باشد که از آن اکراه دارید، اما خداوند برای شما بهتر است. این آیه شریفه، چارچوب کلی تحلیل ما از جنگ اخیر را مشخص می‌کند. در واقع، ما باید با نگاهی مبتنی بر آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت علیهم‌السلام، به ارزیابی ابعاد مختلف این جنگ بپردازیم.

متأسفانه این جنگ حاوی نکاتی دردناک در تاریخ ایران اسلامی بوده است. از دست دادن رهبر عظیم‌الشأن انقلاب اسلامی، هرچند آن بزرگوار به آرزوی دیرینه خود رسیدند، برای جامعه ایران مصیبتی جان‌گداز و ظلمی بزرگ بود. علاوه بر این، از دست دادن سرداران عزیزمان، برخی از مسئولین، کودکان بی‌گناه و بسیاری از مردمی که واقعاً بی‌گناه به مسلخ کشیده شدند، از جمله این نقاط دردناک هستند که در بادی امر، جزو نکات تلخ این جنگ محسوب می‌شوند.

رسا ـ اما به نظر می‌رسد شما فرصت‌هایی را نیز در این جنگ می‌بینید. لطفاً توضیح دهید.

بله، دقیقاً همین‌طور است. فرصت‌هایی که در این جنگ ایجاد شده، باعث می‌شود که بتوانیم با تحلیل درست این فرصت‌ها، اولاً امیدآفرینی را در جامعه ایران تقویت کنیم و ثانیاً با مدیریت و سیاست‌گذاری صحیح، هم در حین جنگ و هم در دوره پس از جنگ، این فرصت‌ها را که بخشی از آن‌ها ظرفیت‌های بالقوه هستند، به فعلیت برسانیم.

بخشی از این فرصت‌ها، ظرفیت‌های بالقوه‌ای هستند که باید بالفعل شوند و بخش دیگر، فرصت‌هایی هستند که در دوره جنگ ایجاد شده‌اند و باید پاس داشته شوند تا این فرصت‌ها و ظرفیت‌ها و نقاط مثبت، تقویت و حفظ شوند.

رسا ـ کلیدواژه اصلی تحلیل شما چیست؟

کلیدواژه بحث بنده، «رنسانس» است. به نظر می‌رسد جنگ اخیر زمینه یک نوزایی بزرگ برای انقلاب اسلامی ایجاد کرده است. انقلاب اسلامی ایران در آستانه اتمام نیم قرن از حیات خود قرار دارد و ظرفیت‌های متعددی را با آزمون و خطا تجربه کرده، مسائل را حل کرده، دستاوردهایی داشته و در برخی نقاط نیز نقاط ضعفی وجود دارد که این نقاط ضعف باعث برخی مشکلات در عرصه‌های مختلف اعم از اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی شده است.

به نظر می‌رسد که این رنسانس انقلاب اسلامی که با جنگ اخیر رقم می‌خورد، فرصت‌های بی‌بدیلی برای ارائه الگوی حکمرانی انقلاب اسلامی برای جهان در سطح بالاتر ایجاد کرده است.

فرصت‌های نظامی

رسا ـ اولین فرصت‌هایی که به آن اشاره کردید، کدامند؟

اولین فرصت‌ها، فرصت‌های نظامی هستند. قدرت نظامی جمهوری اسلامی ایران، علی‌رغم نزدیک به نیم قرن تحریم محض از طرف تمامی دولت‌ها و ابرقدرت‌های دنیا، به جایگاهی رسیده که به اذعان تحلیلگران خود غربی، ایران را به‌عنوان یک ابرقدرت جهانی می‌شناسند. قبلاً ایران را به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای قبول داشتند، اما اینکه بتوان تراز یک ابرقدرت جهانی را معرفی کرد، مطلب بسیار مهمی است که امروز تحلیلگران غربی به آن اذعان می‌کنند.

این دستاورد نظامی، دستاورد مهمی است که امروز رقم خورده و توانسته این اقتدار نظامی را به‌عنوان موتور محرکی برای تأثیرگذاری در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی قرار دهد.

رسا ـ این قدرت نظامی از کجا نشأت گرفته است؟

ما تجربه جنگ دوازده روزه را هم داشتیم و همچنین تجربیات قبلی عملیات وعده صادق. چرا آن موقع محقق نشد؟ این خون مطهر امام شهید بود که به مثابه عامل اصلی باعث شد که نیروهای نظامی ما، توان، اخلاص و انگیزه خود را در صف مقابله با دشمن به کار گیرند.

نه تنها نیروهای نظامی ما، بلکه امت و توده مردم جامعه را نگاه می‌کنیم. از هر قشر و صنف و پوشش، می‌بینیم که آن‌ها به یک معنا، خودشان را مبعوث می‌دانند و خودشان را در یک رسالت تاریخی برای خودشان تعریف می‌کنند که امروز موظف به انجام آن هستند.

این برکت خون مطهر امام شهید ما بوده که این دستاوردها در مقطع فعلی رقم زده شده است. آنچه که مهم است، حفظ و پاسداشت این توان است که ان‌شاءالله رقم خواهد خورد.

تحولات اقتصادی

رسا ـ در حوزه اقتصادی چه تحولاتی رخ داده است؟

در حوزه اقتصادی، خیلی شگفت‌انگیز است. نگاه می‌کنیم مخصوصاً از خرداد ماه که جنگ دوازده روزه را داشتیم تا امروز که حدود هشت تا نه ماه گذشته، علی‌رغم توصیه‌های مکرر امام شهیدمان که این وضعیت نه جنگ نه صلح باید سریع‌تر تمام شود، جامعه در یک جنگ روانی و فشار روانی دشمن غدار نگه داشته شده بود.

بر همین اساس، نگاه می‌کنید می‌بینید که تورم، نرخ ارز و جنگ روانی که سرریز می‌شد، عدم تعادل‌ها و بحران‌های اقتصادی را رقم می‌زد. اما الان در جنگ اخیر، یک سکینه و آرامشی حاکم است.

رسا ـ منشأ این آرامش چیست؟

اصل این سکینه، سکینه الهی است که خداوند فرمود: «هُوَ الَّذِی أَنزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ المُؤْمِنِینَ». اما یکی از تجلیات اصلی آن در حوزه اقتصاد این است که نرخ ارز در سراشیبی قرار گرفته، بازار طلا و همه بازارها، آن هجومی که دشمن فکر می‌کرد رقم می‌خورد به کالاهای اساسی، نداشته است.

این نشان می‌دهد که در حوزه اقتصادی در این جنگ، خیلی از مسائلی که قبل از جنگ می‌ترسیدیم و در دوره جنگ نگران آن بودیم، مدیریت شده است.

روایت زیبایی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام وجود دارد که فرمودند: اگر از چیزی می‌ترسی، این ترس از خود آن چیز بدتر است. خودت را در آن موقعیت بینداز، چون ماندن در پشت آن موقعیت اگر نمی‌توانی از آن خارج شوی، بدتر است.

این جنگ اخیر نشان داد، مخصوصاً در عرصه اقتصادی که به هر حال تمام شد، خیلی از آن فشارهای روانی که روی جامعه ایران بود، گویا تخلیه شد.

فرصت استراتژیک تنگه هرمز

رسا ـ شما به فرصت استراتژیکی اشاره کردید. لطفاً توضیح دهید.

بله، فرصت استراتژیکی که این جنگ برای ما به‌عنوان یک موقعیت نظامی برتر در تنگه هرمز ایجاد کرد، این است که بتوانیم این سرمایه نظامی را نقد کنیم.

قبلاً خیلی از افرادی که در قامت دیپلماسی راهبری می‌کردند، از شکاف میان دستگاه دیپلماسی و میدان صحبت می‌کردند و امروز نشان داده شده که یکی از دلایل بی‌خبری دستگاه دیپلماسی از ظرفیت‌های میدان و ظرفیت‌های نظامی ما بوده است.

این ظرفیت‌های نظامی را اگر در همان مقطعی که سال نود و هشت قرار گرفتیم و صحبت رهبر شهید انقلاب در شهریور نود و هشت بود که فرمودند باید دستگاه محاسباتی دشمن را تغییر داد، دشمن در اندیشه‌های ما نفوذ می‌کند و دستگاه محاسباتی مسئولین ما را دستکاری می‌کند، اگر واقعاً از این ظرفیت نظامی استفاده کرده بودیم، قبل از شهادت سردار دل‌ها شهید سلیمانی، خیلی از هزینه‌ها را نمی‌دادیم.

اما الان خداوند مقدر کرده که این جنگ رقم بخورد و ما رسیدیم به اینکه این ظرفیت نظامی برای بستن تنگه هرمز وجود دارد. باید این را نقد کنیم و این ظرفیت نظامی باید با هوشمندی در دوره پس از جنگ برای ما سرمایه اقتصادی بیاورد.

رسا ـ در این رابطه، چه نکاتی باید مد نظر قرار گیرد؟

باید واقعاً این مطلب را درک کنیم که امنیت منطقه فقط برای کشورهای خلیج فارس نیست و اینکه ایران مرتب در فشار امنیتی باشد و این فشار امنیت نظامی و سیاسی، امنیت اقتصادی ایران را هم زیر سؤال ببرد، آن سمت می‌خواهد برای خودشان برنامه‌هایی در حوزه پیشرفت و توسعه تعریف کنند و این سمت ماهی مرتب در بحران‌های اقتصادی که از طرف خود آن‌ها حمایت می‌شود، قرار می‌گیرد.

این ظرفیت را باید با هوشمندی استفاده کنیم. بنابراین از فرصت‌های مهم این است که در عرصه اقتصادی بتوانیم از این توانی که قبلاً داشتیم اما از آن استفاده نکردیم، به تعبیر قرآن « وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ » برخی چیزها را شیطان باعث می‌شود آدم فراموش کند و از آن غفلت کند، استفاده کنیم.

روایت زیبایی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام است که فرمودند: «فِی تَقَلُّبِ الأَحْوَالِ عِلْمُ جَوَاهِرِ الرِّجَالِ» یعنی جوهر و گوهر مردان در دگرگونی‌ها و بحران‌ها شناخته می‌شود.

وقتی در چنین بحرانی قرار گرفتیم، فهمیدیم چه توانی و چه ظرفیتی داریم. چقدر جامعه‌شناسان ما با نگاه‌های سکولار تحلیل کرده بودند و از شکاف میان ملت و حاکمیت صحبت می‌کردند. نشان داد این تجمعات خیابانی و انگیزه‌ای که مردم برای خون‌خواهی از امام شهیدمون و کودکان مظلوممان در میناب و غیره دارند، نشان داد که این شکاف‌ها خیلی‌شان توهمات و ذهنیت‌هایی است که ما خودمان برای خودمان ساختیم.

در بزنگاهی که قرار می‌گیریم، این‌ها کف روی آب هستند و آن گوهر و جوهره اصلی همچنان ملت ایران با انقلاب اسلامی همراه است. علی‌رغم نقدهایی که داشتند و ناکارآمدی‌هایی که دیدند، آن جوهر و گوهر انقلاب اسلامی را پاسداری می‌کنند و بدیلی برای انقلاب اسلامی نمی‌بینند.

تحولات فرهنگی و نقش نسل جوان

رسا ـ در عرصه فرهنگی چه تحولاتی رخ داده است؟

فرصت‌های دیگری هم در عرصه‌های فرهنگی این جنگ برای ما رقم زده است. در عرصه فرهنگی، ما مرتب از بحران هویت نوجوان و جوان و بحران‌هایی که در حوزه خانواده و حوزه زنان و دختران با آن روبرو بودیم، صحبت می‌کردیم. چقدر دشمن در سال ۱۴۰۱ روی این بحث ایستاد و چقدر برای ما آشوب و اغتشاش درست کرد.

این جنگ اخیر نشان داد که اتفاقاً چقدر ظرفیت وجود دارد. کودکان و نوجوانانی که به هر حال آمارها نشان می‌داد که بخش زیادی از وقت نیروی جوان و نوجوان ما در قالب بازی سپری می‌شود، بازی‌های دیجیتال و رایانه‌ای. چقدر چهل درصد، چهل میلیون گیمر می‌گفتند داریم.

نگاه می‌کنید می‌بینید این ظرفیت به یکباره از این میدان توهم‌آلود می‌آید در یک میدان واقعی روبرو می‌شود. مثل آن نسلی که دهه شصت و جنگ هشت ساله را درک کردند، یک آب‌دیدگی خاصی پیدا می‌کنند.

رسا ـ برخی معتقدند کودکان و نوجوانان باید از این فضا دور نگه داشته شوند. نظر شما چیست؟

بعضی‌ها می‌گویند کودکان را ایزوله کنید، نوجوانان را ایزوله کنید از این فضا برای روحیاتشان بد است. خیر، ابداً اینگونه نیست. اتفاقاً متن تربیت اسلامی و دینی بچه‌ها امروز می‌تواند رقم بخورد. مواجهه با واقعیت‌ها، مواجهه با اینکه در دنیای استکبار با ظاهر بزک کرده واقعیت چه دارد می‌گذرد.

ما نگاه می‌کنیم می‌بینیم در این تجمعات، بچه‌های دهه نودی پیشگامند. همان دختران و پسرانی که به‌عنوان بچه‌های دهه هشتادی مورد نقد ما هستند، می‌آیند در قامت امدادگر، در قامت خون‌خواه امام شهیدشان قیام می‌کنند.

این نشان می‌دهد که خیلی از آموزه‌هایی که ما نمی‌توانستیم زبان نهادهای فرهنگی ما الکن بود برای پدیده انتقال این میراث فرهنگی، امروز این زبان کنار رفته است. این‌ها با واقعیت روبرو شدند و مستقیم خودشان از میدان این‌ها را درک می‌کنند و می‌گیرند.

این فرصت، فرصت بی‌نظیری است که برای نسل جدید ایران مهیا شده است. نسلی که قرار است ایران آینده را بسازد.

رسا ـ این تحولات چه تأثیری بر درک نسل جوان از حق و باطل دارد؟

در رابطه با این بحث خیلی می‌توانیم نکات بی‌شماری را ذکر کنیم. چه برکتی دارد حضور این کودکان و نوجوانان و جوانان ما در متن این وقایع. امروز جبهه حق تمام و کمال عرضه شده و جبهه باطل بدون روتوش دارد عرضه می‌شود.

فطرت نوجوان و جوان، فطرت آماده‌ای است که خیلی به سادگی درک می‌کند که حق چیست و ناحق چیست. بنابراین با آن فتنه‌های قبلی که این‌ها مرتب با ظاهر بزک کرده می‌آمدند و نوجوانان و جوانان ما را فریب می‌دادند، فضا فرق کرده است. فضا خیلی آشکار و شفاف شده است.

این هم یک بحث بسیار مهم است که انتقال تراث فرهنگی انقلاب اسلامی به نسل بعدی در این رنسانس انقلاب اسلامی دارد رقم می‌خورد. نسل جدیدی از نوجوانان و جوانان ما که پدران و مادران فردای ایران اسلامی هستند، مدیران فردای ایران اسلامی ما هستند، را داریم در خود همین متن میدان تربیت می‌کنیم.

چرا نتوانستند در فلسطین پیروز شوند؟ برای اینکه سینه به سینه در جنگ و جهاد منتقل نشد. این ظلمی که در ۱۹۴۸ به فلسطینی‌ها کردند، هر کاری هم می‌کنند هنوز حریف نمی‌شوند. این نسل جدید می‌خواهد فلسطین را در خودشان و فرهنگ باطل خودشان هضم کنند.

چرا؟ برای اینکه آن جهاد و آن جنگ خوی امپریالیستی و خوی وحشی‌گری آن‌ها را نشان می‌دهد. همه این‌ها به نظر من تدبیر الهی را نشان می‌دهد. اینکه پرونده اپستین ملعون و جزیره‌اش آشکار بشود و نشان داده بشود که در دنیای فعلی حکمرانانی که دارند اداره می‌کنند امور و مناسبات را چه ذات پلیدی دارند.

این‌ها برای نوجوان و جوان وقتی آشکار می‌شود، آن فطرت الهی زنده می‌آید و این‌ها را جذب می‌کند.

نقش زنان در تحولات اخیر

رسا ـ نقش زنان در این تحولات چگونه ارزیابی می‌شود؟

بنابراین در حوزه فرهنگ، یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌ها این است که به‌طور خاص زنان جامعه ایران یک حس رسالت تاریخی برای خودشان دارند. گو اینکه برانگیخته شدند برای اینکه این نقش را ایفا کنند.

این شب‌ها انسان وقتی که می‌رود در میادین و خیابان‌ها می‌بیند که زن‌ها حتی نه در قالب خانواده و با همسران، زن‌هایی را می‌بیند که فردی کنشگرند در فضای اجتماعی. این خیلی شگفت‌انگیز است.

حالا قبلاً ما زنان را داشتیم در قالب خانواده می‌آمدند. الان می‌بینیم به‌عنوان یک حس تکلیف شخصی، پرچم به دوش گرفته آمده. یا ظاهر افراد خانم‌هایی که می‌دیدیم، خب نوعاً خانم‌هایی بود که با ظاهر چادری می‌آمدند. ولی در وضعیت فعلی می‌بینیم باز پوشش‌های مختلف آمدند.

این یعنی می‌خواهم بگویم یک دستاورد عظیمی است. ما این را باید بتوانیم در دوره پس از جنگ حفظ کنیم. چون ما چالش‌های اجتماعی‌مان چالش‌های زنانه شده در این چند سال اخیر.

و این عرض کنم که خودآگاهی که زنان جامعه ایران پیدا کردند، یک موهبت بسیار بسیار مبارک بزرگی است که این جنگ اخیر برای ما مهیا کرده است.

فرصت‌های اجتماعی و وحدت ملی

رسا ـ در حوزه اجتماعی چه تحولاتی رخ داده است؟

نگاه می‌کنید می‌بینید همه این‌ بحث‌های قومیتی و گسل‌های قومیتی کنار رفته و یک همدلی که واقعاً گو اینکه دست الهی این وحدت و اتحاد را به برکت خون امام شهید ما رقم زده شده. «یدُاللَّهِ مَعَ الْجَمَاعَةِ» این محقق شده. یعنی شما نگاه می‌کنید می‌بینید در سطح جامعه همدلی و همراهی هست. اقشار مختلف، اصناف مختلف، قومیت‌های مختلف، همه با هم همدل و همراه هستند تا از این ظرفیت ایجاد شده از این میراث پاسداری کنند.

این چیز کمی نیست. سرمایه اجتماعی ما به هر حال خیلی مرتب با انواع مختلف سعی می‌کردند جامعه‌شناسان سکولار بگویند سرمایه اجتماعی جمهوری اسلامی تمام شده. الان نشان داده شد که خیر، اینگونه نیست.