تأکید بر علم نافع و اخلاق در علم، رویکرد ارزشی امام شهید

به گزارش خبرنگار سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، در نگاه جامع امام شهید به مقوله علم و فناوری، جنبه‌های ارزشی و اخلاقی جایگاهی بنیادین دارد. ایشان همواره بر این نکته تأکید داشتند که علم، زمانی می‌تواند موجب سعادت بشر و پیشرفت جامعه گردد که در مسیر نافع قرار گیرد و با اصول اخلاقی و معنوی عجین شود. 

در این یادداشت مختصر به بررسی ابعاد «علم نافع» و «اخلاق در علم» از منظر قائد شهید می‌پردازیم.

1. علم نافع؛ اولویت راهبردی

رهبر شهید به کرات بر مفهوم «علم نافع» صحه گذاشته و آن را از علم «غیرنافع» یا «ضرر» متمایز ساخته‌اند. از دیدگاه ایشان، علم زمانی «نافع» است که بتواند گرهی از مشکلات جامعه بگشاید، به پیشرفت مادی و معنوی انسان کمک کند، اقتدار ملی را افزایش دهد و در نهایت به صلاح دین و دنیا باشد.

ایشان علم را ابزاری قدرتمند می‌دانستند که باید در جهت خدمت به بشریت و اعتلای ارزش‌های انسانی به کار گرفته شود. امام شهید در این باره فرمودند: «آن علمی که بتواند به حال مردم، به حال ملت، به حال جامعه مفید باشد، این علم نافع است.» (دیدار با نخبگان علمی، ۱۳۹۳). این اولویت‌بخشی به علم نافع، پژوهش‌ها را از حالت انتزاعی خارج کرده و به سمت حل مسائل واقعی سوق می‌دهد.

2. اخلاق در علم؛ ضرورتی انکارناپذیر

قائد شهید همواره بر ضرورت پایبندی جامعه علمی به اصول اخلاقی تأکید کردند. از نظر ایشان، علم بدون اخلاق، همانند شمشیر بُرنده در دست طفل نادان است که می‌تواند پیامدهای ویرانگری داشته باشد.

این تأکید شامل ابعاد مختلفی است:

مسئولیت‌پذیری دانشمندان

دانشمندان باید نسبت به پیامدهای علمی که تولید می‌کنند، احساس مسئولیت نمایند و از به‌کارگیری دانش در جهت تخریب، ظلم و آسیب رساندن به جامعه انسانی پرهیز کنند.

پرهیز از انحراف در پژوهش

امام شهید هشدار دادند که نباید پژوهش‌ها در جهت اهداف نادرست، سلطه‌گرانه یا ضد ارزشی هدایت شوند. علم باید در خدمت حق و حقیقت باشد.

توجه به ابعاد معنوی علم

رهبر معظم انقلاب اسلامی علم را با ایمان و معنویت پیوند می‌زدنند و معتقد بودند که اوج علم، درک عظمت خداوند و خدمت به خلق اوست. دانشمند مؤمن، باید علم خود را در مسیر رضایت الهی به کار ‌گیرد.

رعایت حقوق در پژوهش ها

رعایت حقوق در پژوهش ها از جمله تاکیدات رهبر معظم انقلاب اسلامی است که همیشه مورد تاکید ایشان بود؛ از جمله رعایت حقوق مالکیت فکری، صداقت در ارائه نتایج و پرهیز از سرقت علمی.

3. نسبت علم و دین

امام شهید بارها به این شبهه که علم با دین در تضاد است، پاسخ داده و بر سازگاری و هم‌افزایی علم و دین تأکید کردند. ایشان معتقد بودند که دین، جهت‌دهنده و هدایت‌کننده علم به سمت مصالح واقعی بشریت است و علم نیز می‌تواند درک عمیق‌تری از عظمت آفرینش و نشانه‌های خداوند به انسان بدهد.

ایشان در دیدار با اساتید دانشگاه‌ها، (۱۳۹۲) می‌فرمایند: «علم و دین دو بال پرواز بشریت به سوی سعادت هستند.» بنابراین، پژوهش‌ها باید به گونه‌ای هدایت شوند که هم از نظر علمی پیشرو باشند و هم با مبانی دینی و اخلاقی جامعه در تضاد نباشند.

4. خودباوری علمی و پرهیز از تقلید کورکورانه

امام شهید با تأکید بر «علم نافع» و «اخلاق در علم» دانشمندان را به خودباوری و پرهیز از تقلید کورکورانه از دستاوردهای علمی غرب فرا می‌خواندند. ایشان معتقد بودند که علم باید بومی‌سازی شود و با توجه به نیازها و هویت ملی-دینی کشور، مورد پژوهش و توسعه قرار گیرد. این رویکرد، مانع از آن می‌شود که دستاوردهای علمی صرفاً در خدمت منافع بیگانگان قرار گیرد.

نگاه رهبر شهید به علم، نگاهی متعالی و ارزشی است. ایشان علم را ابزاری قدرتمند در جهت پیشرفت و اقتدار کشور می‌دانستند؛ اما تأکید داشتند که این ابزار باید در مسیر «نافع» قرار گیرد و با «اخلاق» آمیخته شود. این رویکرد، تضمین‌کننده آن است که دستاوردهای علمی نه تنها موجب پیشرفت مادی؛ بلکه مایه سعادت معنوی و اعتلای جامعه نیز خواهد شد.

سعید چراغی