بصیرت؛ برون‌دادِ حافظه‌ی تاریخی

به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، به‌درستی گفته‌اند: ملتی که تاریخ ندارد، هیچ ندارد؛ و اگر تاریخ ملتی بر حافظه‌اش ننشیند یا حافظه‌ی تاریخی آن دستخوش تحریف و اختلال شود، دچار آشفتگی هویتی و خودفراموشی شده و در برابر تهاجم بیگانگان تاب مقاومت نخواهد داشت و سایر تلاش‌ها و سرمایه‌های ملی نیز سترون خواهد بود.

لذا حافظه‌ی تاریخی سرمایه‌ای ارزشمند برای شناخت خود، فهم تحولات گذشته و درس‌آموزی برای درک تحولات آینده و توانمندی در برابر هجمه‌هاست؛ زیرا آگاهی تاریخی عبرت‌آموز است، چنان‌که امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند: «وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْقُرُونِ السَّالِفَةِ لَعِبْرَةً» (۱)

حافظه‌ی تاریخی، تجلی گذشته‌ی مشترکی است که گروه اجتماعی یا جماعتی را به هم پیوند می‌دهد. در هر تمدن و جامعه‌ای فضاهای جمعی واجد نظم زمانی‌اند؛ به همین دلیل در ادبیات قرآنی از ظرف زمانی رخدادهای مهم به «ایام‌الله» یاد می‌شود که «ایام‌الله روزهای جلوه‌ی ویژه‌ی خدای متعال است؛ گاهی نیّت مردم، همّت مردم، اراده‌ی مردم، یک چنین روزی را می‌آفریند» (۲).

این فضای معنادار، هم محصول ساختارهای فیزیکی و ادراکات ذهنی مخاطبان و هم محصول اعمال و رفتار و کنش‌های بهره‌برداران در آن فضاست و هم به جهت بستر وقوع واقعه‌ای مهم و معنادار است. به سبب اهمیت آن است که رهبر شهید فرمود: «حوادث نباید کهنه بشود؛ حافظه‌ی تاریخی یک ملت نباید ضعیف بشود.» (۳)

تاریخ شناسنامه‌ی یک ملت است و ضعف تاریخی سبب خودفراموشی و بی‌هویتی جمعی خواهد شد؛ چنان‌که فرمود: «ما باید شناسنامه‌ی خودمان را فراموش نکنیم. یکی از اهداف شیاطین عالم، خودفراموشی ما است؛ نباید بگذاریم.» (۴)

از دیدگاه آن عالم بصیر، روشن‌بینی و بصیرت بدون کسب آگاهی‌های تاریخی ممکن نخواهد بود و فهم تاریخی از موضوعات و پدیده‌ها امری بنیادین است: «ما درباره‌ی هر پدیده‌ای که سخن می‌گوییم و قضاوت می‌کنیم، باید به تاریخ آن پدیده نگاه کنیم.» (۵)

این امر هنگامی اهمیت می‌یابد که بدانیم در نگاه امام شهید، تاریخ از یک کلیت و قاعده‌ی عام پیروی می‌کند و بر رفتارهای جمعی جامعه و ملت‌ها حاکم است. از این‌رو حافظه‌ی تاریخی، قرار گرفتن یک تجربه، رفتار، سنت یا اعتقاد در مسیر خودآگاهی جمعی و تبدیل شدن آن به هویت اجتماعی است؛ و هیچ رخدادی کاملاً استثنایی نیست.

«عده‌ای سعی می‌کنند حوادث روزگار ما را یک حوادث استثنایی ـ که به هیچ وجه از تاریخ قابل استفاده نیست ـ وانمود کنند. این غلط است. رنگ‌های زندگی عوض می‌شود، روش‌های زندگی عوض می‌شود؛ اما پایه‌های اصلی زندگی بشر و جبهه‌بندی‌های اصلی بشر تغییری پیدا نمی‌کند.» (۶)

از این نگاه، تجربه و حافظه‌ی تاریخی علاوه بر نقش بنیادین در شناخت خود و تکوین هویت جمعی (تمدنی، ملی و مذهبی)، مبنای فهم امروز و راهنمای آینده است. این نگاه برگرفته از آموزه‌ی علوی است که فرمودند: «كَفَى مُخْبِرًا عَمَّا بَقِيَ مِنَ الدُّنْيَا مَا مَضَى مِنْهَا» (۷)

بر این مبنا، رهبر شهید فرمود: «می‌خواهیم از راه شناختن تاریخ خود، گذشته‌ی خود و برجستگان این تاریخ، خود را درست بشناسیم؛ امروزمان را درست بفهمیم و راه فردایمان را تشخیص بدهیم و باز کنیم... گذشته برای ما یک وسیله و آینه است؛ مایه‌ی عبرت است تا راه آینده‌مان را هموار کنیم.» (۸)

این همان چیزی است که از آن به بصیرت یاد می‌شود. این بینش تاریخی آن امام شهید را به معلمی شفیق و آگاه برای جامعه و جوانان حقیقت‌جو بدل ساخته و مشفقانه توصیه می‌فرماید: «اگر جوان‌های ما در سرتاسر کشور این حوادث را ندانند، تحلیل نکنند و عمق‌یابی نکنند، در شناخت کشورشان و در شناخت آینده دچار اشتباه خواهند شد.» (۹)

چنان‌که گفته شد، بصیرت ژرف‌بینی رخدادها و حوادث است که بدون آگاهی به هویت و تاریخ خود حاصل نخواهد شد؛ چنان‌که فرمود:
«اگر بصیرت نبود، همان ایمان ممکن است انسان را به بیراهه بکشد... کسی که علم ندارد و بصیرت درست ندارد، گاهی راه را عوضی طی می‌کند.» (۱۰)

(۱) نهج‌البلاغه، حکمت ۲۹۷.
(۲) بیانات در تاریخ ۱۳۹۷/۱۱/۲۹.
(۳) همان، ۱۳۹۴/۶/۱۸.
(۴) همان، ۱۳۷۵/۲/۷.
(۵) همان، ۱۳۷۹/۲/۱.
(۶) همان، ۱۳۸۵/۳/۲۰.
(۷) غررالحکم، ۷۰۵۷.
(۸) بیانات در تاریخ ۱۳۸۷/۲/۱۹.
(۹) همان، ۱۳۹۴/۶/۱۸.
(۱۰) همان، ۱۳۹۲/۱۱/۱۹.

حجت الاسلام حمید احمدی