بررسی نقاط قوت و ضعف رسانه ملی در جنگ تحمیلی سوم

دکتر سید مرتضی اسماعیلی‌طبا، مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب، در گفت‌وگو با خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، به ارزیابی عملکرد رسانه ملی در جریان جنگ تحمیلی سوم پرداخت و ضمن برشمردن برخی نقاط قوت این رسانه در عرصه اطلاع‌رسانی و پوشش تحولات جنگ، بر ضرورت اصلاح برخی رویه‌ها و بهره‌گیری بیشتر از ظرفیت‌های موجود برای افزایش اعتماد عمومی و ارتقای مرجعیت رسانه‌ای تأکید کرد.

وی در ابتدای این گفت‌وگو با قدردانی از خبرگزاری رسا به دلیل پرداختن به موضوع عملکرد رسانه ملی در شرایط جنگی اظهار داشت: پیش از ورود به نقد و بررسی عملکرد رسانه ملی در جنگ تحمیلی سوم، لازم است به جایگاه و ویژگی‌های خاص سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران توجه شود؛ زیرا ارزیابی عملکرد این مجموعه بدون در نظر گرفتن ظرفیت‌ها، مأموریت‌ها و مسئولیت‌های آن، ارزیابی دقیقی نخواهد بود.

مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب افزود: صداوسیما بزرگ‌ترین مجموعه رسانه‌ای کشور به شمار می‌رود که از لحاظ گستره پوشش، تعداد شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی، امکانات فنی، نیروی انسانی و زیرساخت‌های رسانه‌ای در جایگاهی ممتاز قرار دارد. از سوی دیگر این سازمان به عنوان رسانه رسمی و صدای حاکمیت شناخته می‌شود و به همین دلیل در شرایط حساس و بحرانی از جمله جنگ، نقش آن در مدیریت افکار عمومی و اطلاع‌رسانی صحیح اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند.

عملکرد رسانه ملی نسبت به برخی مقاطع گذشته بهبود یافته است

دکتر اسماعیلی‌طبا با اشاره به برخی نقاط قوت رسانه ملی در جریان جنگ تحمیلی سوم خاطرنشان کرد: به اعتقاد من عملکرد خبری و اطلاع‌رسانی رسانه ملی در این جنگ نسبت به برخی تجربه‌های گذشته، به ویژه جنگ دوازده‌روزه، بهبود محسوسی داشته است. در این دوره برنامه‌های متعددی تولید شد که توانست تا حدی پاسخگوی نیازهای خبری و تحلیلی جامعه باشد.

وی با اشاره به برنامه «به وقت ایران» گفت: یکی از نمونه‌های موفق در این زمینه برنامه «به وقت ایران» بود که توانست مخاطبان فراوانی را جذب کند. این برنامه با بهره‌گیری از کارشناسان مختلف، ارائه همزمان خبر و تحلیل، دسترسی مناسب به منابع خبری و اجرای حرفه‌ای، توانست در میان برنامه‌های رسانه ملی جایگاه قابل توجهی پیدا کند.

مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب افزود: استمرار پخش، پرداختن به مسائل روز، توجه به تحولات لحظه‌ای و تلاش برای پاسخگویی به نیازهای مخاطبان از جمله عواملی بود که موجب شد این برنامه در شرایط جنگی مورد استقبال قرار گیرد.

وی همچنین تلاش رسانه ملی برای پوشش تجمعات مردمی و انعکاس جلوه‌های همبستگی اجتماعی را از دیگر نقاط قوت این سازمان برشمرد و تصریح کرد: رسانه ملی در بسیاری از موارد توانست فضای عمومی جامعه، حضور مردم در صحنه و روحیه همدلی و انسجام اجتماعی را به تصویر بکشد. تولید گزارش‌ها و کلیپ‌های احساسی و انعکاس حضور گسترده مردم در اجتماعات و برنامه‌های مختلف از جمله اقداماتی بود که به تقویت روحیه عمومی کمک کرد.

ضرورت عبور از الگوی تک‌کارشناسی در برنامه‌های تحلیلی

دکتر اسماعیلی‌طبا در ادامه به بیان برخی نقاط ضعف رسانه ملی پرداخت و گفت: نقدهایی که مطرح می‌شود با هدف کمک به ارتقای عملکرد رسانه ملی است و نباید آن را به معنای نادیده گرفتن تلاش‌های انجام‌شده تلقی کرد.

وی یکی از مهم‌ترین ضعف‌های رسانه ملی را غلبه الگوی تک‌کارشناسی در برنامه‌های تحلیلی دانست و اظهار داشت: در بسیاری از برنامه‌های شبکه خبر و بخش‌های تحلیلی شاهد حضور یک مجری و یک کارشناس هستیم. این شیوه اگرچه در برخی موضوعات قابل استفاده است، اما در موضوعات پیچیده و چندوجهی نمی‌تواند جذابیت و کارآمدی لازم را برای مخاطب ایجاد کند.

مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب افزود: بهتر است در چنین برنامه‌هایی از چند کارشناس با دیدگاه‌های متفاوت استفاده شود تا ابعاد مختلف یک مسئله مورد بررسی قرار گیرد. همچنین وجود گفت‌وگوهای چالشی و تضارب آرا می‌تواند بر جذابیت برنامه‌ها بیفزاید و زمینه فهم دقیق‌تر مسائل را برای مخاطبان فراهم کند.

وی تأکید کرد: تکرار مداوم چهره‌های مشابه و شنیدن تحلیل‌های نزدیک به هم، به مرور موجب خستگی مخاطب می‌شود و نمی‌تواند پاسخگوی نیاز جامعه‌ای باشد که با انبوهی از اطلاعات و دیدگاه‌های مختلف مواجه است.

رسانه ملی باید تکثر دیدگاه‌ها را بیشتر مورد توجه قرار دهد

دکتر اسماعیلی‌طبا در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ترکیب کارشناسان حاضر در رسانه ملی گفت: یکی از مسائل قابل توجه آن است که بخش عمده کارشناسان دعوت‌شده به رسانه ملی از یک طیف فکری خاص هستند و حتی تنوع دیدگاه‌های موجود در همان جریان سیاسی نیز کمتر دیده می‌شود.

وی افزود: رعایت تکثر رسانه‌ای یکی از الزامات رسانه حرفه‌ای است. مخاطب علاقه دارد دیدگاه‌های متنوع را بشنود و خود درباره مسائل قضاوت کند. هنگامی که یک رسانه صرفاً بازتاب‌دهنده نظرات یک طیف محدود باشد، بخشی از جامعه احساس می‌کند صدای او شنیده نمی‌شود و همین مسئله می‌تواند به کاهش اعتماد عمومی منجر شود.

مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب تصریح کرد: منظور از تکثر رسانه‌ای الزاماً حضور افراد خارج از چارچوب نظام نیست؛ بلکه حتی در میان نیروهای معتقد به انقلاب و نظام نیز دیدگاه‌ها و تحلیل‌های متنوعی وجود دارد که می‌توان از آن‌ها بهره برد.

در شرایط بحران، اولویت نخست مردم دریافت خبر است

وی در ادامه با اشاره به نحوه پوشش اخبار جنگ گفت: یکی از نکاتی که در این دوره مشاهده می‌شد، غلبه تحلیل بر خبر در برخی مقاطع حساس بود. در روزهای آغازین جنگ و هنگام وقوع رویدادهای مهم، جامعه بیش از هر چیز نیازمند دریافت اطلاعات دقیق و سریع بود.

دکتر اسماعیلی‌طبا اظهار داشت: مردم در شرایط بحران عطش فراوانی برای کسب اخبار دارند و طبیعی است که انتظار داشته باشند رسانه ملی به عنوان مرجع رسمی اطلاع‌رسانی، این نیاز را پاسخ دهد. اما در برخی موارد مشاهده می‌شد که به جای ارائه اخبار تکمیلی و اطلاعات جدید، زمان قابل توجهی به تحلیل اختصاص می‌یابد.

وی افزود: تحلیل بدون تردید اهمیت دارد، اما در شرایط بحرانی اولویت نخست مخاطب دریافت خبر است. زمانی که اطلاعات کافی در اختیار مردم قرار گیرد، تحلیل نیز می‌تواند جایگاه واقعی خود را پیدا کند.

بی‌توجهی به برخی ارزش‌های خبری از عوامل کاهش مرجعیت رسانه‌ای است

مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب با اشاره به اهمیت ارزش‌های خبری در جذب مخاطب گفت: در علم ارتباطات، معیارهایی همچون اهمیت، مجاورت، دربرگیری، شهرت، شگفتی و تأثیرگذاری از جمله ارزش‌های خبری شناخته می‌شوند و هر رسانه‌ای که بتواند این ارزش‌ها را بهتر رعایت کند، موفق‌تر خواهد بود.

وی افزود: در برخی موارد به نظر می‌رسد رسانه ملی بیش از آنکه به نیازهای واقعی مخاطبان توجه کند، به اولویت‌هایی می‌پردازد که از نگاه مدیران رسانه مهم تلقی می‌شود. این مسئله می‌تواند موجب فاصله گرفتن مخاطب از رسانه و مراجعه او به منابع دیگر شود.

دکتر اسماعیلی‌طبا تأکید کرد: اگر رسانه ملی می‌خواهد مرجعیت خبری خود را تقویت کند، باید نیازهای اطلاعاتی جامعه را با دقت بیشتری شناسایی کرده و در اولویت قرار دهد.

حفظ سرمایه اجتماعی وظیفه‌ای مهم برای رسانه ملی است

وی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به موضوع سرمایه اجتماعی و انسجام ملی اشاره کرد و گفت: یکی از مهم‌ترین دستاوردهای جنگ تحمیلی سوم، شکل‌گیری سطح قابل توجهی از همدلی و انسجام اجتماعی در کشور بود. شهادت رهبری معظم انقلاب ، فرماندهان، مسئولان و جمعی از مردم عزیز کشور موجب شد احساس همبستگی و وحدت ملی در جامعه تقویت شود.

مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب افزود: این سرمایه اجتماعی بسیار ارزشمند است و رسانه ملی باید در حفظ و تقویت آن نقش‌آفرینی کند. یکی از مهم‌ترین تهدیدها در این زمینه، دوقطبی‌سازی جامعه و برجسته کردن اختلافات جناحی است.

وی تصریح کرد: رسانه ملی باید بر عناصر وحدت‌آفرین همچون دین، انقلاب، رهبری، هویت ملی و منافع مشترک مردم تأکید کند و از هرگونه رویکردی که به شکاف‌های اجتماعی و سیاسی دامن می‌زند فاصله بگیرد.

اقناع افکار عمومی؛ معیار موفقیت رسانه‌ها

دکتر اسماعیلی‌طبا در ادامه با اشاره به اهمیت اقناع افکار عمومی در فعالیت رسانه‌ای اظهار داشت: یکی از معیارهای اصلی موفقیت هر رسانه، میزان توانایی آن در اقناع مخاطبان است. در علوم ارتباطات، اقناع به معنای پذیرش درونی و قلبی پیام از سوی مخاطب تلقی می‌شود و بالاترین سطح تأثیرگذاری رسانه‌ای به شمار می‌رود.

وی افزود: رسانه‌ها برای تحقق این هدف از تکنیک‌های مختلف ارتباطی و خبری بهره می‌گیرند. به نظر می‌رسد رسانه ملی همچنان ظرفیت‌های فراوانی برای استفاده بهتر از این تکنیک‌ها در اختیار دارد.

مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب خاطرنشان کرد: واقعیت این است که در سال‌های گذشته، رسانه ملی در برخی حوزه‌ها با کاهش قدرت اقناع مواجه شده بود و بخشی از جامعه اعتماد سابق را نسبت به این رسانه نداشت. اما شرایط جنگی اخیر فرصتی فراهم کرد تا بخشی از این اعتماد دوباره احیا شود.

وی ادامه داد: اکنون ضروری است رسانه ملی با همدلی بیشتر با مردم، توجه به مطالبات آنان و استفاده علمی از اصول ارتباطات و اقناع، این سرمایه ارزشمند را حفظ و تقویت کند.

حفظ روایت اول از مهم‌ترین الزامات رسانه‌ای است

دکتر اسماعیلی‌طبا در بخش دیگری از سخنان خود به اهمیت حفظ روایت اول اشاره کرد و گفت: در فضای رسانه‌ای امروز، نخستین روایتی که درباره یک رویداد منتشر می‌شود، معمولاً بیشترین تأثیر را بر ذهن مخاطب می‌گذارد. از این رو حفظ روایت اول اهمیت فراوانی دارد.

وی افزود: هرچند رسانه ملی در بسیاری از موارد توانست روایت اولیه برخی تحولات را در اختیار افکار عمومی قرار دهد، اما در مواردی نیز شاهد بودیم که نخستین اخبار از طریق رسانه‌های خارجی یا منابع غیررسمی منتشر شد.

مدیر گروه مدیریت دانشگاه ادیان و مذاهب تصریح کرد: هر اندازه سرعت، دقت و حرفه‌ای‌گری رسانه ملی در انتشار اخبار افزایش یابد، امکان تأثیرگذاری آن بر افکار عمومی نیز بیشتر خواهد شد.

استفاده بهینه از ظرفیت‌های گسترده رسانه ملی ضروری است

وی در پایان با اشاره به ظرفیت‌های کم‌نظیر سازمان صداوسیما اظهار داشت: رسانه ملی از امکانات و زیرساخت‌هایی برخوردار است که کمتر رسانه‌ای در منطقه از آن بهره‌مند است. شبکه‌های متعدد داخلی و برون‌مرزی، استودیوهای مجهز، نیروی انسانی گسترده، حمایت ساختاری حاکمیت و سابقه طولانی فعالیت رسانه‌ای از جمله این ظرفیت‌هاست.

دکتر اسماعیلی‌طبا افزود: با وجود این امکانات، هنوز بخشی از ظرفیت‌های موجود به شکل مطلوب مورد استفاده قرار نگرفته است. اگر رسانه ملی بتواند با تکیه بر اصول علمی رسانه، توجه به تنوع دیدگاه‌ها، افزایش سرعت اطلاع‌رسانی، تقویت قدرت اقناع و حفظ انسجام اجتماعی از این ظرفیت‌ها بهره بیشتری ببرد، بی‌تردید موفقیت‌های بیشتری به دست خواهد آورد.

وی در پایان تأکید کرد: یکی از مهم‌ترین راهکارهای افزایش اعتماد عمومی، فاصله گرفتن از انحصارگرایی سیاسی و فراهم کردن زمینه حضور دیدگاه‌های متنوع در چارچوب نظام و انقلاب است. چنین رویکردی می‌تواند هم به تقویت مرجعیت رسانه ملی کمک کند و هم سرمایه اجتماعی ارزشمند شکل‌گرفته در جامعه را حفظ و ارتقا بخشد.