سرعت بالای توسعه اجتماعی و تأخیر در توسعه اقتصادی علت کاهش زادو ولد است

مسئله جمعیت از موضوعات مهم و اساسی در هر کشور است که رابطه مستقیمی با توسعه و تمدن یک کشور دارد. یک جمعیت جوان و پویا نه‌تنها منبعی ارزشمند برای نیروی کار است، بلکه بستر مناسبی برای نوآوری، خلاقیت و رشد اقتصادی فراهم می‌آورد. این جمعیت می‌تواند تضمین‌کننده پایداری سیستم‌های تأمین اجتماعی و بازنشستگی نیز باشد و به همین سبب، یکی از ارکان نظام اقتصادی جامعه محسوب می‌شود.

متأسفانه در سالیان اخیر، مسئله کاهش نرخ باروری و جمعیت به یکی از چالش‌های اساسی جامعه ما تبدیل شده است که بی‌توجهی به آن می‌تواند خسارات و پیامدهای بسیار جدی را متوجه کشور کند. این چالش نتیجه یکسری اقدامات و عوامل است که از جمله آنها می‌توان به مشکلات معیشتی و اقتصادی، نگرش منفی بخشی از جامعه نسبت به مسئله فرزندآوری و همچنین سیاست‌های کنترل جمعیت در دهه‌های نخست انقلاب اسلامی اشاره کرد.

برای حل این چالش برخی اقدامات حمایتی از سوی دولت در حال انجام است و اقدامات تبیینی از سوی رسانه‌های دیداری و شنیداری در جریان است ولی با این وجود، هنوز کشور نتوانسته از وضعیت بحرانی جمعیت خارج شود و همین مسئله، ضرورت بازاندیشی در سیاست‌های جمعیتی را آشکار می‌سازد.

آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب نیز اخیرا در پاسخ جمعی از فعالان مردمی حوزه جمعیت، در پیامی مرقوم کردند «با پیگیری مجدّانه‌ سیاست صحیح و حتمی افزایش جمعیت، ملت بزرگ ایران قادر خواهد بود، در آینده نقش‌آفرینی‌های بزرگ و جهش‌هایی راهبردی را تجربه کرده، قدم‌های بلندی را در جهت خلق تمدن نوین ایران اسلامی بردارد».

برای روشن شدن ابعاد دیگر این مسئله با رسول صادقی، استاد جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران و رئیس موسسه تحقیقات جمعیت کشور گفتگو کردیم که حاصل آن را در ادامه می‌خوانید؛

*در ابتدا درباره اهمیت مسئله جمعیت توضیح بفرمایید و اینکه بی‌توجهی به این موضوع چه پیامدهایی به همراه خواهد داشت؟

فرصتها و چالشهای جمعیتی کشور همواره در حال تحول و «شدن» دائمی هستند. به همین جهت، تدوین سیاست‏ها و برنامه ‏های جمعیتی در هر دوره‏ای مستلزم شناخت و اولویت بندی ابعاد آسیب ‏زا و مسئله ‏آفرین روندهای جمعیتی از یکسو، و فرصتهای برآمده از تحولات جمعیتی، از سوی دیگر است. هرچند همه دوره‌ها و مراحل گذار جمعیتی مستلزم سیاستگذاری است، ولی شاید سیاست‌گذاری در هیچ دوره ای به اندازه سالهای اخیر، حساس، لازم و در صورت موفقیت، مؤثر نباشد.

در حال حاضر کشور، با چالش‌های متعدد جمعیتی نظیر باروری پایین، کاهش و تأخیر در ازدواج و شتاب سالخوردگی جمعیت مواجه است. متأسفانه سیاست‌های ما برای مواجهه با این مسائل با تأخیر و واکنشی بوده است تا پیشگیرانه و موثر.

بی‌توجهی و عدم اتخاذ و اجرای اقدامات و برنامه‌های اثربخش برای مواجهه با مسائل و چالش‌های جمعیتی، منجر به کاهش جمعیتی و سالمندی مسئله‌مند و تبعات آن در حوزه‌های اقتصادی، سیاسی و حتی قدرت ملی می‌شود. برای حل این مسائل و چالش‌ها زمان، زمان عمل است ولی متأسفانه در کشور بیشتر شاهد اعلام و هشدار از نظر مسئولین هستیم تا عمل و اقدام.

*چرا در سالیان اخیر، فرزندآوری در میان خانواده‌های ایرانی کاهش یافته است؟

ایران سریعترین کاهش باروری را در دنیا داشته است. باروری در ایران در چند دهه اخیر کاهش چشمگیری را تجربه کرده و حدود دو دهه است که به زیر سطح جانشینی رسیده است. میزان باروری ایرانیها در سال های اخیر به کمتر از یک و نیم فرزند به ازای هر زن کاهش یافته است.

باید توجه داشت باروری به عنوان یک رفتار اجتماعی در محیط و بستر اجتماعی- فرهنگی رُخ می‏ دهد و تنظیمات نهادی و روابط اجتماعی اعضای جامعه، ارزش‌ها و هنجارهای مرتبط با باروری را تنظیم می ‏کند. به همین دلیل، عوامل متعددی در کاهش باروری کشور اثرگذار بوده است که به برخی از عوامل اصلی و کلیدی آن اشاره می‌کنم.

مورد نخست، سرعت بالای توسعه اجتماعی و تأخیر در توسعه اقتصادی است. عامل بعدی، تحولات جامعه و بحرانهای اجتماعی است. همچنین بیکاری و عدم اطمینان اقتصادی، هزینه های سرسام آور مسکن و زندگی، تغییرات فرهنگی، سبک زندگی و فردگرایی، فرزندپروری افراطی، تأخیر در ازدواج و افزایش نسبتهای تجرد، سیاستهای کنترل جمعیت و تاکید بر بُعد خانواده (اندازه) باروری دو فرزندی، افزایش سقط جنین و در نهایت، نامتناسب بودن حمایت‌های دولت از خانواده از دیگر عوامل این مسئله است.

*از نظر شما، حل مسئله جمعیت چگونه امکان‌پذیر است و اقدامات حمایتی دولت درد این زمینه چه تأثیری داشته؟

به جمعیت باید نگاه سیستمی و پویا داشت. در واقع، به جمعیت نه به عنوان مقوله ای جدا و تک بُعدی، بلکه باید به عنوان زیرسیستمی از سیستم کل و در ارتباط متقابل با سایر زیرسیستمهای اقتصادی و اجتماعی نگاه کرد. اتخاذ سیاستهای جمعیتی با دید تک بُعدی، بدون توجه به پیچیدگیها و روابط حلقوی بین متغیرهای جمعیتی با بخشهای اقتصاد، فرهنگ و محیط زیست، و چشم پوشی از روابط متقابل بین عناصر پویایی جمعیت، نه تنها منجر به اتخاذ و اجرای سیاستهای اثربخش نخواهد شد، بلکه فرصتها را نیز از بین برده و موجب اتلاف سرمایه میشود. بنابراین، برای طراحی سیاستهای کارا و موفق در حوزه جمعیت باید نگاهی سیستمی و کل‌نگر به ابعاد مختلف مسئله جمعیت داشت.

باید رهاشدن از چالش‌های جمعیتی به ویژه باروری پایین، اولویت فوری و راهبردی باشد و این امر نیاز به مداخلات سیاستی مؤثر برای حمایت از ازدواج و فرزندآوری دارد. اقدامات انجام شده هرچند لازم بوده اما کافی نیست و این اقدامات و برنامه‌ها باید متناسب با شرایط و واقعیت‌های اجتماعی باشد. به همین خاطر، سیاست‌گذاری با ایجاد امید اجتماعی و اولویت‌دهی به سیاست‌های دوستدار خانواده و پرداختن به موانع ازدواج و والدین ‌شدن، می‌تواند زمینه ایجاد جامعه‌ای سالم‌تر و متعادل‌تر و آینده جمعیتی پایدار را فراهم کند.

افزایش میزان‌های باروری، امری پیچیده و سخت است و مستلزم اتخاذ و اجرای سیاستهای جامع جمعیتی در خصوص مداخله در نیروها و بسترهای مرتبط با امکان یا آمادگی برای فرزندآوری، مطلوبیت یا تمایل به داشتن فرزند، و دسترسی یا توانایی فرزندآوری است.

«امکان یا آمادگی» بیشتر به شرایط و بسترهای اقتصادی فرزندآوری اشاره می‏کند. «مطلوبیت یا تمایل فرزندآوری» بیشتر به میزان پذیرش اجتماعی و فرهنگی فرزندآوری می ‏پردازد؛ یعنی فرزندآوری باید به عنوان یک قالب فرهنگی قابل قبول دیده شود. در نهایت، «دسترسی یا توانایی فرزندآوری» بیشتر به امکان فرزندآوری در جامعه و شرایطی برای نگهداری فرزندان و امید به آینده آنها اشاره دارد.

*اخیرا پیامی از سوی رهبرانقلاب در ارتباط با مسئله جمعیت منتشر شد. اهمیت این پیام در چیست و چه نکاتی از آن قابل استفاده است؟

در ابتدا اشاره کنم رهبر شهید انقلاب بیش از همه دغدغه مسائل و چالش‌های جمعیتی کشور را داشتند و در این خصوص سیاست‌های کلی جمعیت را در تاریخ سی‌اُم اردیبهشت ۱۳۹۳ با هدف دستیابی به پویایی و جوانی جمعیت، قدرت ملی، بهبود و پیشرفت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ابلاغ فرمودند. در همین چارچوب و جهت، مقام معظم رهبری پیامی را ارسال نمودند که در آن بر نقش جمعیت و افزایش آن بر قدرت ملی تاکید داشتند. ایشان مسئله جمعیت را از مهم‌ترین مسائل راهبردی نظام قلمداد کردند و دستاوردهای دفاع مقدس سوم و استمرار آن را در نسبت مستقیمی با جمعیت مطرح فرمودند.

اهمیت این مسئله در این نکته نهفته است که جمعیت به عنوان موضوعی راهبردی مطرح است و ارتباط آن با پیشرفت در حوزه‌های مختلف، مسئله‌ای مهم و کلیدی است. در واقع، پویایی جمعیت محور و مرکز دگرگونیهای اجتماعی و سیاسی در جهان مدرن است. روند تحولات جمعیت‌شناختی کشور در سال‌های آینده نقش بسیار تعیین‌کننده‌ای در سیاست های داخلی و منطقه‌ای کشور و جایگاه آن در ساختار امنیت بین‌المللی ایفا خواهد کرد. جمعیت یک عنصر اساسی قدرت است، هرچند تنها عنصر قدرت نمی‌باشد. برای اینکه یک جمعیت قدرتمند باشد، بایستی مولد و کارآمد نیز باشد. به همین دلیل، جوانی جمعیت در کنار علم و فناوری، کارآمدی اقتصادی و ظرفیت نهادی بهره‌برداری از جمعیت، منجر به قدرت کشور خواهد شد و دستاوردهای عظیمی را به دنبال خواهد داشت.