«ثارالله» ناظر به مسئولیت امت در قبال خون امام شهید است
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجتالاسلام علیاصغر اسلامیتنها، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در نخستین نشست «روایت و گفتمان خونخواهی امام شهید در بستر بازدارندگی رسانهای» از سلسله نشستهای« مطالبه خونخواهی امام شهید» که با حضور جمعی از استادان حوزه و دانشگاه و فعالان رسانه در خبرگزاری رسا برگزار شد، با اشاره به پیام اخیر رهبر معظم انقلاب، بر اهمیت بازخوانی مفهوم «ثارالله» و جایگاه انتقام در منظومه معارف اسلامی تأکید کرد.
وی نخستین نکته مهم را توجه به آغاز پیام اخیر رهبر معظم انقلاب با تعبیر «السلام علیک یا ثارالله» دانست و اظهار داشت: این تعبیر، حامل مفهومی عمیق در ادبیات دینی و روایی ماست. «ثارالله» از مفاهیم مهمی است که در روایات اسلامی بهصراحت درباره حضرت سیدالشهدا(ع) و نیز در مواردی درباره امیرالمؤمنین(ع) به کار رفته و ناظر به جایگاه ویژه خون الهی و خونخواهی در منظومه معارف اسلامی است.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) افزود: هرچند این تعبیر به همین صورت در قرآن کریم نیامده است، اما مجموعه مباحثی که ذیل مفهوم «ثارالله» در ادبیات روایی و شیعی شکل گرفته، نشاندهنده جایگاه برجسته این مفهوم در تبیین نسبت میان شهادت اولیای الهی و مسئولیت امت اسلامی است.
حجت الاسلام اسلامیتنها در ادامه به جایگاه مفهوم انتقام در قرآن کریم پرداخت و تصریح کرد: برخلاف تصور برخی، انتقام از مفاهیمی است که به صراحت در قرآن کریم آمده و خداوند متعال خود را «منتقم» معرفی کرده است. همچنین در آیات متعدد، نمونههایی از انتقام الهی نسبت به اقوام ستمگر و طغیانگر بیان شده است؛ ازاینرو، انتقام در منطق قرآن، مفهومی پذیرفتهشده و دارای مبانی روشن الهی به شمار میرود.
وی با اشاره به معنای لغوی انتقام گفت: از منظر لغوی، انتقام به معنای بروز و ظهور عملی حالتی درونی است که با کراهت شدید نسبت به ظلم و فساد همراه است. گویی در وجود فاعل انتقام، انباشتی از نفرت نسبت به ظلم یا انحراف شکل گرفته و انتقام، تجلی بیرونی و تحقق عملی همان حالت درونی است؛ بنابراین، انتقام صرفاً یک احساس نیست، بلکه ظهور خارجی و عینی آن خشم مقدس نسبت به ظلم است.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) خاطرنشان کرد: البته هنگامی که این مفهوم درباره خداوند متعال به کار میرود، باید آن را در چارچوب الهیات اسلامی فهمید؛ زیرا انتقام الهی هرگز به معنای هیجان یا احساسات انسانی نیست، بلکه جلوهای از عدالت الهی و تحقق اراده خداوند در برابر ظلم و فساد است.
وی با تبیین نگاه الهیات اجتماعی به مفهوم انتقام اظهار داشت: از این منظر، انتقام واکنش جامعه ایمانی و نظم الهی نسبت به ظلمی است که متوجه نظام توحیدی شده است. در این نگاه، انتقام صرفاً واکنشی به یک جنایت فردی نیست، بلکه پاسداری از نظم الهی و صیانت از بنیانهای جامعه دینی به شمار میآید؛ بهویژه هنگامی که موضوع، شهادت امام یا ولیّ خدا باشد که در این صورت، انتقام ابعاد گستردهتر و کارکردهای عمیقتری پیدا میکند.
حجت الاسلام اسلامیتنها نخستین کارکرد انتقام را بازدارندگی اجتماعی دانست و گفت: انتقام این پیام را به جامعه منتقل میکند که نظام الهی دارای حدود و مرزهایی است که تجاوز به آنها بیپاسخ نخواهد ماند. اگر این مرزها شکسته شود و هیچ واکنشی در برابر آن صورت نگیرد، امنیت و نظم اجتماعی به تدریج از میان خواهد رفت. ازاینرو، انتقام الهی نوعی ایجاد بازدارندگی در برابر تجاوز به حدود الهی است و جامعه را از تکرار چنین جنایتهایی بازمیدارد.
وی ادامه داد: وجود انتقام، نوعی «ترس سازنده» در جامعه ایجاد میکند؛ ترسی که مانع از عادی شدن ظلم و تجاوز میشود. اگر چنین سازوکاری وجود نداشته باشد، مرزهای الهی پیوسته شکسته خواهد شد و جامعه در برابر ستمگران آسیبپذیر میشود. بنابراین، یکی از مهمترین آثار انتقام، تثبیت نظم اجتماعی مبتنی بر ارزشهای الهی و جلوگیری از تکرار ظلم است.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به شیوه تحقق انتقام الهی اظهار داشت: انتقام الهی همواره به معنای دخالت مستقیم خداوند نیست، بلکه سنت الهی بر این قرار گرفته است که در بسیاری از موارد، این انتقام به دست اولیای الهی تحقق پیدا کند. خداوند متعال اراده خود را از طریق بندگان برگزیده و اولیای خویش در عرصه اجتماع جاری میسازد و بدین وسیله عدالت را در جامعه برقرار میکند.
وی کارکرد دوم انتقام را پالایش جامعه از عناصر فسادآفرین برشمرد و گفت: انتقام صرفاً مجازات یک فرد یا گروه نیست، بلکه به منزله گسستن پیوندهای فاسدی است که در جامعه شکل گرفته است. هنگامی که جریانهای فساد و ظلم از میان برداشته میشوند، جامعه امکان بازسازی و حرکت در مسیر صلاح و عدالت را پیدا میکند و از این جهت، انتقام نوعی پالایش اجتماعی محسوب میشود که زمینه استمرار حیات سالم جامعه را فراهم میآورد.
حجت الاسلام اسلامیتنها، خاطرنشان کرد: انتقام الهی میتواند حیات دوبارهای به عرصه عمومی جامعه ببخشد؛ زیرا اگر جامعه در برابر جنایتهایی که ارزشهای الهی را هدف قرار میدهد سکوت کند، به تدریج وجدان عمومی دچار رخوت و بیتفاوتی خواهد شد. اما هنگامی که انتقام در چارچوب ضوابط الهی تحقق پیدا میکند، وجدان عمومی دوباره بیدار میشود و جامعه نسبت به ارزشهای دینی و الهی حساسیت خود را بازمییابد.
وی در ادامه، هویتبخشی به جامعه مؤمنان را از دیگر کارکردهای انتقام الهی برشمرد و اظهار داشت: هنگامی که جامعه مشاهده میکند ظلم و جنایت بیپاسخ نمیماند، امید و اطمینان به نصرت الهی در میان مؤمنان تقویت میشود. اگر چنین باوری در جامعه وجود نداشته باشد و مرزهای الهی به آسانی شکسته شود، احساس بیپناهی و ناامیدی جایگزین اعتماد به وعدههای الهی خواهد شد؛ در حالی که انتقام الهی نشان میدهد خداوند پاسدار حدود و ارزشهای الهی است و اجازه نمیدهد ظلم، سرنوشت نهایی جامعه باشد.