مردم نقش بیبدیلی در تحقق حکمرانی معنوی دارند
حجتالاسلام محمدجواد رودگر، عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در گفتوگویی با اشاره به پرسشی درباره اولویت خودسازی، جامعهسازی یا تمدنسازی اظهار داشت: رهبر شهید در بیانات خود، از «بازسازی معنوی» و «نوسازی معنوی» ذیل مفهوم خودسازی یاد کرده و این فرآیند را در چارچوب «جهاد اکبر» تبیین کردهاند. از این منظر، خودسازی صرفاً یک سلوک فردی نیست، بلکه مقدمه اصلاح جامعه و شکلگیری تمدن اسلامی به شمار میرود.
وی افزود: در نگاه رهبر شهید، جهاد اکبر تنها به مبارزه با هوای نفس محدود نمیشود، بلکه سبک زندگی، شیوه مدیریت، نحوه تعامل با مردم و حتی نوع بهرهمندی از امکانات دنیوی را نیز دربرمیگیرد. ایشان با نقد رفتارهای مبتنی بر روحیه طاغوتی، نشان میدهند که خودسازی باید آثار خود را در عرصه اجتماعی و مدیریتی نیز آشکار کند.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با بیان اینکه خودسازی، جامعهسازی و تمدنسازی نباید بهصورت سه مرحله جدا از هم دیده شوند، تصریح کرد: اگرچه از نظر آموزشی گفته میشود ابتدا خودسازی، سپس جامعهسازی و در نهایت تمدنسازی، اما در تفکر منظومهای رهبر شهید، این سه ساحت بهصورت همزمان و درهمتنیده عمل میکنند؛ به گونهای که خودسازی، ناظر به جامعهسازی است و جامعهسازی نیز همواره افق تمدنسازی را دنبال میکند.
حجتالاسلام رودگر ادامه داد: معنویت مورد نظر رهبر شهید، معنویتی فردگرایانه و منزوی نیست، بلکه باید از سطح فرد فراتر رفته و در متن جامعه، فرهنگ و ساختارهای اجتماعی حضور پیدا کند؛ ازاینرو، معنویت زمانی به کمال میرسد که واجد سویه تمدنی باشد.
وی در ادامه، «تقوای اجتماعی» را یکی از مفاهیم کلیدی در منظومه فکری رهبر شهید دانست و گفت: ایشان همواره میان تقوای فردی و تقوای اجتماعی تفکیک قائل بودند و معتقد بودند بسیاری از افراد ممکن است از تقوای فردی برخوردار باشند، اما در عرصه اجتماعی، سیاسی و رسانهای الزامات تقوا را رعایت نکنند. به همین دلیل، رهبر شهید در مقاطع مختلف، بهویژه در فضای انتخابات و نیز در مواجهه با اختلافات اجتماعی، بر رعایت حقوق مردم، پرهیز از ظلم و حفظ آبروی افراد تأکید ویژه داشتند.
حجتالاسلام رودگر با اشاره به سوالی درباره نقش مردم در تبدیل معنویت از یک گفتمان به مدل حکمرانی، اظهار داشت: در اندیشه رهبر شهید، مردم جایگاهی حاشیهای یا تشریفاتی ندارند، بلکه رکن اساسی تحقق حکمرانی اسلامی محسوب میشوند. جمهوریت از نگاه ایشان امری عارض بر اسلامیت نیست، بلکه از متن اسلام و آموزههای دینی برمیخیزد.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی افزود: رهبر شهید حتی در مواردی که نتیجه برخی سازوکارهای مردمی مطابق نظر ایشان نبود، همچنان بر حفظ نقش مردم و حمایت از فرآیندهای قانونی تأکید میکردند؛ زیرا معتقد بودند نظام اسلامی بدون مشارکت و اعتماد عمومی نمیتواند به حکمرانی مطلوب دست یابد.
حجتالاسلام رودگر با تبیین مفهوم حکمرانی خاطرنشان کرد: حکمرانی صرفاً به معنای حکومت یا حاکمیت نیست، بلکه مجموعهای از قانون، نهادها، کارگزاران، ساختارهای مدیریتی و مشارکت مردم را دربرمیگیرد؛ بنابراین نقش مردم در این منظومه، نقشی بنیادین و بیبدیل است.
وی با اشاره به امتداد این اندیشه در مکتب امام خمینی(ره) گفت: رهبر شهید ادامهدهنده همان نگاه امام راحل بودند که مشروعیت و کارآمدی نظام اسلامی را در پیوند با حضور مردم میدانست. نمونه روشن این رویکرد نیز تأکید امام خمینی(ره) بر مراجعه به آرای عمومی، برگزاری همهپرسی جمهوری اسلامی و تدوین قانون اساسی در نخستین ماههای پس از پیروزی انقلاب اسلامی است.
حجتالاسلام رودگر در بخش دیگری از این گفتوگو درباره نسبت معنویت تمدنی با عرصههای اجتماعی و سیاسی اظهار داشت: در اسلام، دیانت و سیاست از یکدیگر جدا نیستند؛ ازاینرو معنویت تمدنی نیز صرفاً به عبادات یا مسائل فردی محدود نمیشود، بلکه دارای مبانی، مؤلفهها، شاخصها و کارکردهای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و مدیریتی است و همین ویژگی، آن را به یکی از ارکان تمدنسازی اسلامی تبدیل میکند.
وی همچنین درباره جایگاه حوزههای علمیه در تحقق معنویت تمدنی گفت: رهبر شهید در سند «حوزه پیشرو» بر امتداد اجتماعی فقه، فلسفه، عرفان، اخلاق و دیگر علوم اسلامی تأکید کردهاند و حوزههای علمیه را مهمترین تولیدکنندگان نرمافزار تمدن اسلامی میدانند. هرچند حوزهها در این مسیر اقدامات ارزشمندی انجام دادهاند، اما تا رسیدن به تراز مطلوب تمدنی، نیازمند تحول، روزآمدسازی و تقویت نگاه جهانی هستند.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با مقایسه معنویت تمدنی اسلام با الگوهای رایج معنویت در غرب اظهار داشت: نقطه تمایز معنویت اسلامی، جامعنگری آن به انسان است. این معنویت، نیازهای مادی، معنوی، فردی، اجتماعی، دنیوی و اخروی انسان را توأمان مورد توجه قرار میدهد؛ در حالی که بسیاری از جریانهای معنویتگرای غربی، رویکردی فردگرایانه و منفک از عدالت، مسئولیت اجتماعی، مبارزه با ظلم و اداره جامعه دارند.
وی در پایان با تبیین نسبت معنویت، عقلانیت و سیاست در اندیشه رهبر شهید در تبیین مکتب امام خمینی تأکید کرد: در این منظومه، میان این سه عنصر هیچگونه تعارضی وجود ندارد، بلکه معنویت، عقلانیت و سیاست سه ضلع یک منظومه واحد هستند. معنویت اسلامی، معنویتی عقلانی، اعتدالمحور و مسئولیتآفرین است که ضمن تربیت فرد، او را به حضور فعال در عرصههای اجتماعی، خدمت به مردم، جهاد، پیشرفت علمی و تحقق تمدن نوین اسلامی فرا میخواند.