تحلیل فقهی حقوقی «انتقام خواهی»

به گزارش خبرنگار سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، انتقام در اسلام، برخلاف شبهات اخیر و برداشت‌های سطحی رسانه ای که آن را واکنشی احساسی و شخصی می‌دانند، مفهومی الهی، عدالت‌محور و بازدارنده است. در نظام معرفتی فقه امامیه، میان «انتقام شخصی» و «خونخواهی مشروع» تمایزی ماهوی وجود دارد؛ آنچه شریعت نفی کرده، انتقام‌جویی خارج از ضابطه و مبتنی بر احساسات فردی است، اما آنچه تشریع نموده، استیفای حق در چارچوب عدالت، حاکمیت قانون و اقتدار حکومت اسلامی است.

از این منظر، خونخواهی در فقه شیعه نه استمرار چرخه خشونت، بلکه پایان دادن به آن از طریق اجرای عدالت، احیای حقوق قربانی، جلوگیری از تکرار جنایت و تثبیت امنیت عمومی است.

مبانی فقهی و قرآنی خونخواهی

الف) اصل عدالت به عنوان غایت تشریع

قرآن کریم عدالت را هدف نهایی تشریع معرفی می‌کند: ﴿إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ﴾ (نحل/۹۰).

ب) آیات قصاص

مهم‌ترین مستند قرآنی در این حوزه، آیات قصاص است: ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصَاصُ فِی الْقَتْلَى....﴾ (بقره/۱۷۸). فلسفه این حکم در آیه بعد تبیین شده: ﴿وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاهٌ﴾ (بقره/۱۷۹).

علامه طباطبایی ذیل این آیه تصریح می‌کند که مقصود از «حیات»، صرف بقای نام مقتول یا اولیای دم نیست، بلکه بقای امنیت جامعه، جلوگیری از توسعه قتل و پایان دادن به انتقام‌های زنجیره‌ای است؛ زیرا اجرای قصاص موجب بازدارندگی و استقرار امنیت عمومی می‌شود.

ج) قصاص؛ جلوه‌ای از رحمت الهی

رحمت در منظومه اسلامی تنها به گذشت و مدارا محدود نمی‌شود؛ قصاص نیز در جایگاه خود از مظاهر رحمت الهی است؛ زیرا قرآن کریم آن را مایه حیات جامعه معرفی می‌کند. از این منظر، انتقام زمانی مشروع و معنادار است که در خدمت عدالت، حفظ حیات اجتماعی و جلوگیری از تکرار ظلم باشد.

انتقام در اندیشه امام خمینی رضوان الله تعالی علیه

حضرت امام خمینی(ره) در پیام تاریخی خود درباره نویسنده کتاب «آیات شیطانی» فرمودند: «از مسلمانان غیور می‌خواهم تا در هر نقطه که آنان را یافتند، سریعاً آنان را اعدام نمایند تا دیگر کسی جرأت نکند به مقدسات مسلمین توهین کند. هر کس در این راه کشته شود، انشاءالله شهید است».

این موضع‌گیری نشان می‌دهد که انتقام در اندیشه امام خمینی، صرفاً واکنشی به یک فرد یا جنایت نیست، بلکه گفتمانی تمدنی است که هدف آن، مقابله با ساختارهای ظلم، ایجاد همبستگی میان آزادگان جهان و تبدیل مطالبه عدالت به یک سرمایه اجتماعی فراگیر است.

انتقام در اندیشه رهبر شهید انقلاب رضوان الله علیه

رهبر معظم انقلاب در پیام خود به مناسبت تشییع پیکرمطهر رهبر شهید، فرمودند: «عهد می‌بندیم که انتقام خون پاک شما و همه شهدای این جنگ را از قاتلان جنایتکار و بی‌آبرو بگیریم. این انتقام، خواست ملت ماست و به طور حتمی باید صورت بگیرد. این جنایتکاران که فهرستی از صدر تا ذیل آنان موجود است، آرزوی مرگی آرام و در بستر را با خود به گور خواهند برد. آنان باید بدانند که این امر متوقف بر وجود شخص من یا سایر مسئولان نیست؛ ما باشیم یا نباشیم، این وعده تحقق خواهد یافت».

این بیانیه نشان می‌دهد که انتقام در اندیشه رهبری جدید هم، یک وعده الهی و فراگیر است که فراتر از اشخاص و مسئولان، به اراده الهی و خواست ملت گره خورده است.

انتقام از منظر حقوق کیفری بین‌الملل؛ نگاه فقه امامیه به خونخواهی، از جهات متعدد با فلسفه معاصر حقوق کیفری و حتی حقوق کیفری بین‌المللی همگرایی دارد؛ زیرا هر دو نظام حقوقی، هدف نهایی خود را جلوگیری از بی‌کیفری، حمایت از قربانیان و بازگرداندن نظم عمومی می‌دانند، هرچند مبانی معرفت‌شناختی و منابع مشروعیت آنها متفاوت است.

در حقوق بین‌الملل، تعقیب عاملان جنایت‌های بین‌المللی، از جمله ترور شخصیت‌های سیاسی و مذهبی، به عنوان یک اصل بنیادین در جهت تأمین عدالت و جلوگیری از تکرار جنایت شناخته می‌شود که با مفهوم «خونخواهی مشروع» در فقه امامیه هم‌پوشانی دارد.

انتقام به عنوان مطالبه عمومی و عرفی

مردم در مراسم حماسی وداع با امام شهید، عهدی تاریخی بستند که تا آخرین قطره خون پای انقلاب و ولایت فقیه ایستاده‌اند. شعار «خونخواهی و انتقام» در فضای وداع پیچید و ملت مطالبه‌گر، انتقام امامش را خواستار شد.

شعارهایی همچون «خونخواه رهبریم»، «پیام ما والسلام انتقام انتقام»، «از حق انتقام محال است بگذریم»، «میکشیم میکشیم آنکه اماممان کشت» بخشی از مطالبات و تأکیدات مردم در این مراسم و در میدان ها می باشد.

خون امام شهید، مسئله‌ای نیست که بتوان در آن مسامحه و کوتاهی به خرج داد و هر شخص یا طیفی بخواهد در این صدای واحد خدشه وارد کند، ضد وحدت ملی عمل کرده است.

اولویت انتقام در وظیفه مسئولان؛ با توجه به مطالبه عمومی برای پاسخ به عاملان جنایت ترور رهبر شهید انقلاب، مسئولان نباید از مطالبه انتقام غفلت کنند و هر مسئولی که خود را وفادار به امام شهید می‌داند، باید این مطالبه را در اولویت بداند.

نتیجه‌گیری؛ «انتقام خون شهیدان» در اندیشه اسلامی و انقلابی، مفهومی چندلایه و فراتر از یک واکنش احساسی است:

بُعد ماهیت و کارکرد

فقهی؛ استیفای حق در چارچوب عدالت، قصاص و بازدارندگی

قرآنی؛ اجرای عدالت الهی، حیات بخشی به جامعه

اندیشه امام خمینی؛ گفتمان تمدنی برای مقابله با ساختارهای ظلم

اندیشه رهبری جدید؛ وعده الهی و خواست ملت، فراتر از اشخاص

حقوق بین‌الملل؛ همگرایی با اصل مبارزه با بی‌کیفری و حمایت از قربانیان

عرف و مطالبه عمومی؛ عهد ملی و وحدت آفرین، مطالبه همگانی

انتقام خون رهبری و شهیدان، در منطق اسلام و انقلاب اسلامی، به معنای استیفای حق مظلوم از ظالم، در چارچوب عدالت، قانون، بازدارندگی و حفظ حیات جامعه است؛ که در چارچوب نظام جمهوری اسلامی ایران، به عنوان یک اصل راهبردی و تمدنی دنبال می‌شود.

حجت الاسلام علی اصغر مجتهدزاده