اربعین نماد هویت رفتاری و سرمایه اجتماعی شیعه است
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، حجتالاسلام سیدمجتبی ایزدهی، استاد درس خارج حوزه علمیه قم در رادیو پاسخ با موضوع اربعین، هویتبخشی و سرمایه اجتماعی که به همت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم تهیه شد، با اشاره به روایت «عَلاماتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ» اظهار کرد: در این روایت پنج نشانه برای مؤمن بیان شده که یکی از آنها «زیارت اربعین» است و باید توجه داشت که مقصود از «علامت»، صرفاً یک ویژگی درونی نیست، بلکه نشانهای آشکار و قابل مشاهده است که هویت فرد را در جامعه نشان میدهد.
وی افزود: در این روایت، مراد از «مؤمن» صرفاً فردی که ایمان به خدا دارد نیست، بلکه در ادبیات روایی، مؤمن به معنای شیعه اهلبیت(ع) به کار رفته است؛ بنابراین این پنج ویژگی، نشانههایی هستند که در زمان خود موجب تمایز شیعیان از دیگران میشدهاند.
حجتالاسلام ایزدهی با بیان اینکه انگشتر به دست راست، سجده، نمازهای ۵۱ رکعتی و جهر به «بسمالله الرحمن الرحیم» از جمله نشانههای ظاهری جامعه مؤمنان بوده است، ادامه داد: اگر زیارت اربعین را در کنار این نشانهها قرار دهیم، به نظر میرسد مراد از آن صرفاً خواندن متن زیارت اربعین در یک روز مشخص نیست، بلکه یک رفتار اجتماعی و آشکار است که هویت شیعی را نمایان میکند.
وی حج را یکی از مهمترین نمادهای رفتاری مسلمانان دانست و گفت: حج، نماد اسلام و وحدت مسلمانان است؛ زیرا مسلمانان از هر زبان، قوم، کشور و مذهب در یک زمان و مکان مشخص گرد هم میآیند و مناسکی واحد را انجام میدهند. در مقابل، اگر بخواهیم یک نماد رفتاری برای هویت شیعه معرفی کنیم، اربعین از برجستهترین مصادیق آن است.
این استاد درس خارج حوزه علمیه قم تصریح کرد: زیارت امام حسین(ع) اختصاص به اربعین ندارد و اصل زیارت نیز تنها به شیعه اختصاص پیدا نمیکند، اما اربعین ویژگی دیگری دارد؛ در اربعین، شیعیان از نقاط مختلف جهان در یک زمان گرد هم میآیند و حرکتی جمعی را آغاز میکنند و به مقصدی واحد، یعنی کربلا، میرسند.
وی با اشاره به اینکه «دال مرکزی» اربعین امام حسین(ع) است، بیان کرد: اگر در حج، کعبه نماد توحید و وحدت مسلمانان است، در اربعین امام حسین(ع) محور حرکت و اجتماع شیعیان است. این حرکت، نماد قیام، ظلمستیزی، عدالتخواهی، عبادت، اخلاق و ارزشهای اجتماعی و معنوی مکتب امام حسین(ع) است. هویت شیعه با امام حسین(ع) پیوند خورده است و اربعین فرصتی است که این هویت در سطحی گسترده و جهانی ظهور و بروز پیدا میکند. در این اجتماع، هویتهای ملی و قومی در مرتبه دوم قرار میگیرند و هویت مشترک شیعی در محور قرار میگیرد.
وی با اشاره به پیوند میان عاشورا و مهدویت اظهار کرد: اگر بخواهیم هویت شیعه را در دو دال مرکزی خلاصه کنیم، یکی قیام امام حسین(ع) و دیگری مهدویت است؛ مسیر ما باید حسینی و مقصد ما مهدوی باشد. اربعین نیز میتواند نمادی از حرکت در این مسیر باشد؛ حرکتی که انسان را به سمت عدالت، معنویت و جامعه مطلوب هدایت میکند.
استاد حوزه علمیه قم، تعاون و تکافل اجتماعی را از مهمترین جلوههای اربعین دانست و گفت: یکی از شگفتانگیزترین صحنههای اربعین، کمکرسانی مردم به یکدیگر است. زائران بدون آنکه طلبی از یکدیگر داشته باشند، با اصرار از دیگران میخواهند از غذای آنها استفاده کنند، در موکبهایشان استراحت کنند و از امکانات آنها بهره ببرند.
وی افزود: در اربعین، مردم برای مردم کار میکنند و منطق محاسبات مادی در بسیاری از موارد کنار گذاشته میشود. این همان الگوی تعاون و تکافلی است که میتواند تصویری از جامعه مهدوی ارائه دهد؛ جامعهای که افراد در آن برای رساندن یکدیگر به مقصد، از امکانات و توان خود استفاده میکنند.
حجتالاسلام ایزدهی با تأکید بر اینکه اربعین نباید صرفاً به یک مناسک ظاهری محدود شود، اظهار کرد: نمادها دارای یک پوسته و یک باطن هستند. همانگونه که نماز صرفاً به رکوع و سجود محدود نمیشود و باید انسان را به یاد خدا و دوری از فحشا و منکر برساند، اربعین نیز نباید صرفاً به پیادهروی و حضور در یک اجتماع بزرگ خلاصه شود. اگر کسی در اربعین شرکت کند و پس از بازگشت، عدالتورزی، انصاف، تعاون، مهربانی، ایثار و تحمل سختی در مسیر رسیدن به هدف را نیاموخته باشد، هنوز به حقیقت اربعین نرسیده است. پوسته و نماد لازم است، اما نباید از محتوای آن غافل شد.
استاد حوزه علمیه قم اربعین را یکی از مهمترین مظاهر سرمایه اجتماعی شیعه دانست و گفت: اربعین هم محتوا دارد و هم ساختار؛ هم امام حسین(ع) و ارزشهای مرتبط با ایشان در آن حضور دارد و هم مهدویت و چشمانداز جامعه مطلوب. از سوی دیگر، مردم با اتکا به سرمایه اجتماعی خود، بخش عظیمی از نیازهای این اجتماع را تأمین میکنند.
وی افزود: میلیونها نفر در مسیرهای طولانی حرکت میکنند و بخش عمدهای از خدمات مربوط به غذا، اسکان، بهداشت و پذیرایی توسط مردم انجام میشود. این ظرفیت مردمی، نمونهای کمنظیر از سرمایه اجتماعی است که باید مورد توجه قرار گیرد. مسئله اصلی این است که اربعین در یک بازه زمانی مشخص باقی نماند، بلکه منطق اربعین به یک امتداد اجتماعی تبدیل شود. اگر تعاون، عدالت، ایثار، ظلمستیزی، معنویت و نوعدوستی که در اربعین مشاهده میکنیم، به زندگی روزمره مردم منتقل شود، اربعین از یک نماد به یک واقعیت اجتماعی و تمدنی تبدیل خواهد شد.
حجت الاسلام ایزدهی با بیان اینکه اربعین میتواند الگویی برای تمدن نوین مبتنی بر ایمان باشد، گفت: اگر منطق اربعین توسعه پیدا کند، مناسبات اجتماعی نیز میتواند بر پایه عدالت، ارزشها، ایثار و وحدت شکل بگیرد؛ در چنین جامعهای به جای غلبه سرمایهداری، عدالت محور قرار میگیرد و به جای پذیرش ظلم، ظلمستیزی و عدالتخواهی به ارزش اجتماعی تبدیل میشود.
استاد حوزه علمیه قم در ادامه با اشاره به نقش حضرت زینب(س) در انتقال پیام عاشورا خاطرنشان کرد: همانگونه که حضرت زینب(س) پیام کربلا را به نقاط مختلف رساند، امروز نیز برای توسعه منطق اربعین، به «زینبها» و جریانهایی نیاز داریم که بتوانند این فرهنگ را از یک محدوده زمانی و مکانی فراتر ببرند. این توسعه میتواند در قالب نظریهپردازی در حوزه عدالت، ایجاد سبک زندگی مؤمنانه، تبیین معارف امام حسین(ع) و آمادهسازی جامعه برای مقوله مهدویت دنبال شود.
حجتالاسلام ایزدهی در پایان با تأکید بر ظرفیت جهانی پیام امام حسین(ع) اظهار کرد: امروز در بسیاری از کشورها این پرسش مطرح میشود که «حسین کیست» و بهتدریج نام و پیام امام حسین(ع) در حال شناخته شدن است. اگر بتوانیم ماهیت و پیام قیام امام حسین(ع) را بهدرستی معرفی کنیم، میتوانیم هویت و سبک زندگی مؤمنانه را نیز در سطحی فراتر از جامعه شیعی گسترش دهیم.