حکمرانی هوشمند جمعیت، مسیر تقویت امنیت و پایداری جامعه است
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، دکتر احمد بیگلری، عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه اراک، در بیستوسومین پیشنشست تخصصی همایش بینالمللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده» که با موضوع «امنیت جمعیتی و نقش خانواده در حکمرانی پایدار جوامع آینده» به صورت مجازی برگزار شد، در سخنرانی خود با عنوان «حکمرانی جمعیت و ضرورت بازاندیشی در ماهیت امنیت جمعیتی» به بررسی نسبت میان جمعیت و امنیت پرداخت.
وی با طرح این پرسش که «آیا افزایش جمعیت به افزایش امنیت منجر میشود؟» اظهار داشت: لزوماً چنین رابطه مستقیمی وجود ندارد و باید این موضوع را از یک منظر مفهومی و راهبردی مورد بررسی قرار داد.
عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه اراک با اشاره به سابقه تاریخی پیوند میان جمعیت و قدرت افزود: در اندیشههای افلاطون و ارسطو نیز درباره جمعیت مطلوب دولتشهرها بحث شده و در دوره جدید نیز مرکانتالیستها معتقد بودند که جمعیت بیشتر موجب افزایش ثروت، قدرت سیاسی و قدرت نظامی میشود.
وی ادامه داد: این دیدگاه در فاصله قرن پانزدهم تا هجدهم، یکی از پارادایمهای غالب اقتصادی در غرب بود، اما در مقابل، مالتوس بر این باور بود که افزایش جمعیت، در صورت عدم تناسب با منابع، میتواند به کمبود، فقر و حتی جنگ منجر شود.
بیگلری همچنین با اشاره به دیدگاه گونار میردال درباره نسبت جمعیت، دموکراسی و امنیت گفت: میردال بر کیفیت جمعیت برای تحقق دموکراسی تأکید داشت و در نقد رژیمهای اقتدارگرای کمونیستی، بر اهمیت کیفیت جمعیت در برابر تأکید صرف بر کمیت آن توجه میکرد.
وی با اشاره به مطالعات انجامشده درباره «امنیتیسازی جمعیت» در کشورهای مختلف تصریح کرد: در کشورهای متعددی، بهویژه در اروپای شرقی و بخشهایی از آسیا، جمعیت از منظر امنیتی مورد مطالعه قرار گرفته و برخی کشورها نیز بر اساس مفهوم «امنیت جمعیتی»، قوانین، سیاستها و برنامههایی را برای مدیریت تحولات جمعیتی به اجرا گذاشتهاند.
جمعیت یکی از مؤلفههای امنیت ملی است
عضو هیئت علمی دانشگاه اراک با بیان اینکه جمعیت یکی از مؤلفههای مهم امنیت ملی محسوب میشود، گفت: کاهش جمعیت میتواند به کاهش امنیت منجر شود، اما بحث اصلی درباره افزایش جمعیت است و اینکه آیا افزایش جمعیت الزاماً امنیت را افزایش میدهد یا خیر.
وی نیروی کار، درآمد و قدرت اقتصادی را از جمله آثار عینی جمعیت دانست و اظهار داشت: تجربه چین نشان میدهد که جمعیت زیاد یکی از مؤلفههایی بوده که با فراهم کردن نیروی کار و ظرفیتهای مختلف، در تبدیل این کشور به یک قدرت بزرگ جهانی نقش داشته است.
بیگلری با تأکید بر اهمیت ساختار جمعیت افزود: در کنار تعداد جمعیت، ساختار سنی، ترکیب جنسیتی، نرخ موالید، مهاجرت، پراکندگی جمعیت، ترکیب دینی، مذهبی، قومی و زبانی و همچنین سطح تحصیلات نیز اهمیت دارد و نمیتوان آنها را در تحلیل رابطه جمعیت و امنیت نادیده گرفت.
وی مهاجرت را یکی دیگر از مؤلفههای مهم جمعیتی مؤثر بر امنیت دانست و گفت: ایران در دهههای گذشته با مهاجرتهای خارجی، بهویژه مهاجران افغانستانی، و همچنین مهاجرتهای داخلی از مناطق جنگزده به مناطق مرکزی و دیگر مناطق کشور مواجه بوده است.
عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه اراک اضافه کرد: توسعه حاشیهنشینی نیز تا حدی محصول مجموعهای از سیاستهای اقتصادی و اجتماعی و تحولات جمعیتی بوده و این مسائل را میتوان در قالب مقولات جمعیتی مؤثر بر امنیت ملی و برخی تهدیدات جمعیتی مورد بررسی قرار داد.
هر مفهوم، شبکهای از مفاهیم و راهبردهای تحلیلی با خود دارد
بیگلری با بیان اینکه نقطه اصلی بحث وی، ضرورت بازاندیشی در مفهوم امنیت جمعیتی است، خاطرنشان کرد: هر مفهومی که در علوم اجتماعی صورتبندی میشود، دارای تاریخ و خاستگاه است و وقتی وارد یک فضای علمی و فکری جدید میشود، شبکهای از مفاهیم را نیز با خود به همراه میآورد.
وی افزود: این مفاهیم، استراتژیهای تحلیلی خاصی در اختیار پژوهشگران قرار میدهند و بر حکمرانی، سیاستگذاری و تصمیمسازی اثر میگذارند؛ بنابراین باید نسبت میان مفهوم و واقعیت اجتماعی را با دقت مورد توجه قرار داد.
عضو هیئت علمی دانشگاه اراک با اشاره به مفهوم «جامعه شبکهای» مانوئل کاستلز اظهار داشت: چنین مفاهیمی ابزارهای تحلیلی جدیدی در اختیار پژوهشگران و تصمیمسازان قرار میدهند، اما همواره این احتمال وجود دارد که فاصله میان واقعیت و مفهومی که برای تحلیل آن به کار میگیریم، افزایش پیدا کند.
وی ادامه داد: در علوم اجتماعی، بسیاری از مفاهیم ابتدا در بسترهای فکری و علمی دیگر شکل گرفته و سپس وارد فضای علمی کشور ما شدهاند؛ این انتقال فینفسه اشکالی ندارد، اما باید توجه کنیم که هر مفهوم، در بستر جدید الزاماً همان پیامدها و کارکردهای اولیه خود را ندارد.
دو رویکرد ابزارگرایانه و ارزشگرایانه به جمعیت
بیگلری با اشاره به رویکردهای مختلف به امنیت جمعیتی گفت: یک رویکرد، فرآیندهای جمعیتی و اساساً مقوله جمعیت را از منظر ابزارگرایانه مورد مطالعه قرار میدهد؛ در این رویکرد، خود جمعیت موضوعیت اصلی ندارد، بلکه تأثیرات و پیامدهای جمعیت بر زندگی اجتماعی، محیط داخلی، منطقهای و بینالمللی مورد توجه است.
وی مهاجرت و پناهندگان را نمونهای از این رویکرد دانست و افزود: برای بازیگرانی مانند اتحادیه اروپا، آمریکا و بریتانیا، جمعیتهای مهاجر و پناهنده میتوانند از منظر امنیتی اهمیت پیدا کنند و تحولات جمعیتی ناشی از مهاجرت، در سالهای اخیر به یکی از موضوعات مهم امنیتی تبدیل شده است.
عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه اراک در مقابل، از نگاه ارزشگرایانه دولتهای ملی به جمعیت یاد کرد و گفت: دولتها نسبت به جمعیت خود، نگاه مبتنی بر اصل جمعیت دارند و کمیت و کیفیت جمعیت را برای خود مهم میدانند؛ بنابراین باید بررسی کرد که جمعیت برای فرد، جامعه و دولت چه منافعی ایجاد میکند و چگونه میتواند امنیت را تأمین یا از میزان ناامنی بکاهد.
امنیت جمعیتی فقط به تعداد جمعیت محدود نمیشود
بیگلری با اشاره به برخی تعاریف از امنیت جمعیتی اظهار داشت: در برخی تعاریف، امنیت جمعیتی به وضعیت حفاظت از مجموعه ژنی مردم، فرآیندهای تولیدمثل و شکلگیری ساختارهای جمعیتی، از جمله ساختارهای سنی، جنسیتی و قومی، در برابر تهدیدات واقعی و بالقوه و در راستای تقویت امنیت ملی اطلاق میشود.
وی افزود: بر اساس چنین تعریفی، پیری جمعیت، کاهش تمایلات باروری، کاهش ذخایر ژنی و برخی الگوهای مهاجرتی میتوانند بهعنوان تهدید تعریف شوند و در مقابل، سیاستهای تشویقی ازدواج و فرزندآوری در زمره راهکارهای مقابله با این تهدیدها قرار گیرند.
عضو هیئت علمی دانشگاه اراک با اشاره به نمونههایی از امنیتیسازی جمعیت در برخی کشورها تصریح کرد: در برخی جریانهای راست افراطی و راستگرایان یهودی در سرزمینهای اشغالی نیز نگرانی درباره از دست رفتن اکثریت جمعیتی یهودیان به یک مسئله امنیتی تبدیل شده و برخی سیاستها را میتوان در این چارچوب تحلیل کرد.
رابطه فرد، جامعه و دولت در حکمرانی جمعیت
وی با تأکید بر ضرورت توجه به سه ضلع فرد، جامعه و دولت در حکمرانی جمعیت گفت: رابطه میان فرد، دولت و جامعه و نحوه تعامل پیچیده آنها با محیط، نگاه ما به امنیت جمعیتی را تحت تأثیر قرار میدهد.
بیگلری سپس به ابعاد ذهنی و معنایی امنیت پرداخت و اظهار داشت: اگر از این زاویه به مسئله نگاه کنیم، افزایش جمعیت لزوماً به افزایش امنیت منجر نمیشود؛ زیرا آنچه رفتار و کنش فرد را شکل میدهد، تنها شرایط عینی نیست، بلکه معنایی است که فرد از کنش خود دریافت میکند و نظام ارزشی و معناییای است که در آن قرار دارد.
وی با اشاره به مفهوم شهروندی گفت: امروز شهروندی بیشتر یک رابطه سیاسی و حقوقی است تا یک رابطه فرهنگی. دولتها تابعیت و شهروندی را به افراد اعطا میکنند و این امر آثار سیاسی و حقوقی خود را دارد، اما در فضای جهانیشده امروز، میان شهروندی سیاسی و حقوقی و هویت فرهنگی فاصلههایی ایجاد شده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه اراک افزود: ممکن است فرد از نظر حقوقی شهروند یک کشور باشد، اما از نظر فرهنگی و ارزشی تحت تأثیر یک نظام معنایی فراملی قرار داشته باشد. در چنین شرایطی، سیاستهای جمعیتی بهتنهایی نمیتوانند تضمینکننده تحقق اهداف مورد نظر باشند.
سیاستهای اقتصادی بهتنهایی برای تغییر رفتار جمعیتی کافی نیست
بیگلری با اشاره به سیاستهای حمایتی از خانواده در کشور گفت: حمایت اقتصادی از خانواده، پرداخت تسهیلات به زوجهای جوان و حمایت از مادران و خانوادهها اقدامات ضروری و تا حدی مؤثر هستند، اما عمدتاً مقطعیاند و بهتنهایی نمیتوانند مسئله جمعیت را حل کنند.
وی تأکید کرد: ممکن است تعداد جمعیت افزایش پیدا کند، اما شهروند از نظر فرهنگی تحت تأثیر ارزشهایی قرار داشته باشد که لزوماً با اهداف سیاست جمعیتی دولت همسو نیست. ازاینرو، برای فهم رفتار جمعیتی باید به ابعاد فرهنگی و معنایی نیز توجه کرد.
عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه اراک با اشاره به تجربه بلاروس اظهار داشت: این کشور در سال ۲۰۰۲ قانونی را در زمینه امنیت جمعیتی تصویب کرد و هدفهایی برای افزایش قابل توجه جمعیت خود در نظر گرفت. این سیاستها تحت تأثیر ملاحظات ژئوپلیتیکی، توسعه اقتصادی و ویژگیهای قومی و زبانی منطقه قرار داشت و برخی کشورهای دیگر نیز سیاستهای مشابهی را دنبال کردند.
وی ادامه داد: با این حال، نمیتوان نسخه واحدی برای همه کشورها ارائه کرد؛ جامعهای مانند ایران دارای تنوع فرهنگی و قومی قابل توجهی است و در عین حال، تحت تأثیر فرهنگ عمومی جهانی نیز قرار دارد. بنابراین، سیاست جمعیتی نمیتواند صرفاً بر یک متغیر کمی استوار باشد.
ضرورت پرهیز از سادهانگاری در مفهوم امنیت جمعیتی
بیگلری در جمعبندی سخنان خود بر ضرورت پرهیز از سادهانگاری مفهومی تأکید کرد و گفت: در کنار مفهوم امنیت جمعیتی، مفاهیمی مانند «امنیت انسانی» و «توسعه» نیز وجود دارند که هر یک دارای پیشینه، چارچوب نظری و پیامدهای سیاستی خاص خود هستند.
وی خاطرنشان کرد: سخن این نیست که مفهوم امنیت جمعیتی خوب یا بد است، بلکه باید به این نکته توجه کنیم که هر مفهومی که وارد فضای علمی و سیاستگذاری میشود، استراتژیهای تحلیلی و شبکهای از مفاهیم را با خود به همراه میآورد.
عضو هیئت علمی دانشگاه اراک تأکید کرد: بنابراین پیش از آنکه یک مفهوم را وارد ادبیات سیاستگذاری کنیم، باید به خاستگاه، پیشینه و شبکه مفاهیمی که با خود به همراه دارد توجه داشته باشیم و میان افزایش کمی جمعیت و افزایش واقعی امنیت تمایز قائل شویم؛ چراکه امنیت جمعیتی تنها به تعداد افراد یک جامعه وابسته نیست، بلکه کیفیت جمعیت، ساختار جمعیتی، نظام ارزشی و رابطه فرد، جامعه و دولت نیز در شکلگیری آن نقش دارد.