گزارش اختصاصی رسا؛
تاکید صاحب نظران حوزه و دانشگاه فارس بر تدوین نقشه راه جامع فرهنگی با محوریت حجاب
شیراز- نشست هماندیشی پیرامون مسائل فرهنگی جامعه با محوریت موضوع حجاب، با حضور جمعی از اساتید حوزه علمیه، دانشگاهیان، صاحبنظران حوزههای فرهنگی، اجتماعی، روانشناسی و علوم تربیتی به میزبانی مدیریت حوزه علمیه فارس برگزار شد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در فارس، نشست هماندیشی پیرامون مسائل فرهنگی جامعه با محوریت موضوع عفاف و حجاب، با حضور جمعی از مدیران و اساتید حوزه علمیه، دانشگاهیان، صاحبنظران حوزههای فرهنگی، اجتماعی، روانشناسی و علوم تربیتی و مسئولان دستگاههای مرتبط، به میزبانی مدیریت حوزه علمیه فارس برگزار شد.
در این نشست که با هدف بررسی ابعاد مختلف مسئله عفاف و حجاب و دستیابی به راهکارهای علمی، فرهنگی، اجتماعی و اجرایی برگزار شد، شرکتکنندگان بر ضرورت عبور از اقدامات پراکنده و مقطعی و حرکت به سمت یک طرح جامع، مرحلهبندیشده و مبتنی بر شناخت دقیق تحولات اجتماعی تأکید کردند.
حجج اسلام والمسلمین محمودی مدیر حوزه علمیه فارس، علیاکبر کلانتری رئیس جامعه اساتید حوزه علمیه فارس، ابراهیم کلانتری تولیت حرم مطهر حضرت شاهچراغ(ع) و استاد دانشگاه، دکتر پیروزمند و جمعی دیگر از اساتید، کارشناسان و مسئولان در این نشست حضور داشتند.
حوزه علمیه باید در مسئله عفاف و حجاب نقش راهبری ایفا کند
در ابتدای این نشست، حجتالاسلام والمسلمین محمودی، مدیر حوزه علمیه فارس، با تأکید بر جایگاه حوزههای علمیه در مسائل فرهنگی و اجتماعی جامعه، بر ضرورت ایفای نقش فعالتر و راهبردی حوزه در موضوع عفاف و حجاب تأکید کرد.
وی با اشاره به اینکه حوزه علمیه صرفاً یک نهاد آموزشی و پژوهشی نیست، بلکه از دیرباز یکی از مراجع فکری، دینی و اجتماعی جامعه به شمار میرود، اظهار داشت که در مواجهه با مسائل فرهنگی جدید باید از ظرفیت علمی و اجتماعی حوزه به شکل هدفمند استفاده شود.
مدیر حوزه علمیه فارس بر ضرورت حضور عالمانه و اقناعی حوزه در عرصه فرهنگ عمومی تأکید کرد و افزود که مسئله عفاف و حجاب را نمیتوان صرفاً در چارچوب یک موضوع انتظامی یا نظارتی تعریف کرد، بلکه این مسئله دارای ابعاد اعتقادی، اخلاقی، تربیتی، خانوادگی، اجتماعی و حتی اقتصادی است و طبیعتاً مواجهه با آن نیز باید چندلایه و متناسب با این ابعاد باشد.
وی همچنین بهرهگیری از ظرفیت تشکلهای مردمی را یکی از الزامات موفقیت برنامههای فرهنگی دانست و بر ضرورت تقویت ارتباط میان حوزه علمیه، نهادهای فرهنگی و گروههای مردمی تأکید کرد.
به گفته وی، تجربه فعالیتهای فرهنگی نشان داده است که هرجا مردم، گروههای مرجع و مجموعههای اجتماعی در فرآیند حل مسئله مشارکت داشتهاند، امکان ماندگاری و اثرگذاری اقدامات افزایش یافته است؛ ازاینرو باید زمینهای فراهم شود که جریانهای مردمی و فرهنگی بتوانند در چارچوب یک برنامه مشخص، نقش مؤثری در این عرصه ایفا کنند.
ضرورت تدوین نقشه راه واحد برای جلوگیری از موازیکاری
آیتالله علیاکبر کلانتری، رئیس جامعه اساتید حوزه علمیه فارس، نیز در این نشست با تأکید بر ضرورت ایجاد انسجام در اقدامات فرهنگی، تدوین یک نقشه راه روشن، منسجم و کارشناسیشده را از مهمترین نیازهای موجود در استان دانست.
وی با اشاره به تعدد دستگاهها و مجموعههای فعال در عرصه فرهنگی اظهار داشت که اگر ظرفیتهای موجود بدون تقسیم کار مشخص و بدون برخورداری از یک راهبرد مشترک وارد میدان شوند، احتمال موازیکاری، پراکندگی منابع و حتی خنثی شدن بخشی از اقدامات افزایش خواهد یافت.
رئیس جامعه اساتید حوزه علمیه فارس بر ضرورت تعریف دقیق اهداف، مخاطبان، اولویتها، مسئولیت دستگاهها و شاخصهای ارزیابی تأکید کرد و گفت که نقشه راه عفاف و حجاب باید به گونهای طراحی شود که هر دستگاه و مجموعه بداند چه مأموریتی بر عهده دارد و نتیجه اقدامات چگونه سنجیده خواهد شد.
وی همچنین بر ضرورت استفاده از ظرفیت علمی حوزه و دانشگاه در تدوین چنین نقشهای تأکید کرد و افزود که سیاستگذاری فرهنگی بدون پشتوانه کارشناسی و بدون شناخت دقیق وضعیت اجتماعی، نمیتواند پاسخگوی پیچیدگیهای جامعه امروز باشد.
فوریت مسئله نباید به شتابزدگی در تصمیمگیری منجر شود
حجتالاسلام والمسلمین ابراهیم کلانتری، تولیت حرم مطهر حضرت شاهچراغ(ع) و استاد دانشگاه، نیز با تأکید بر ضرورت و فوریت توجه به مسئله عفاف و حجاب، بر پرهیز از تصمیمگیریهای شتابزده تأکید کرد.
وی خاطرنشان کرد که اهمیت موضوع، ضرورت اقدام را دوچندان میکند، اما این ضرورت نباید به معنای کنار گذاشتن مطالعات کارشناسی و شناخت واقعیات اجتماعی باشد؛ بلکه هرچه مسئله پیچیدهتر و حساستر باشد، نیاز به تحلیل دقیقتر و تصمیمگیری سنجیدهتر افزایش مییابد.
تولیت حرم مطهر حضرت شاهچراغ(ع) استفاده از دیدگاه متخصصان حوزههای مختلف را ضروری دانست و تصریح کرد که برای رسیدن به یک طرح قابل اجرا باید از ظرفیت متخصصان علوم اجتماعی، روانشناسی، علوم تربیتی، ارتباطات، فرهنگ و همچنین کارشناسان حوزه و دانشگاه بهره گرفت.
وی همچنین بر اهمیت شناخت تفاوتهای اجتماعی و فرهنگی مناطق مختلف استان فارس تأکید کرد و افزود که نمیتوان بدون توجه به شرایط میدانی و تفاوتهای موجود میان شیراز و شهرستانها، یک نسخه واحد برای همه مناطق ارائه کرد.
به گفته وی، طرح نهایی باید مبتنی بر شناخت دقیق وضعیت موجود، تحولات نسلی، تغییر سبک زندگی و واقعیتهای اجتماعی استان تدوین شود تا فاصله میان سیاستگذاری و میدان اجرا به حداقل برسد.
تفکیک «مرتکبین»، «مروجان» و «اقامهکنندگان» در مواجهه با مسئله
در ادامه نشست، دکتر پیروزمند با ارائه تحلیلی از سطوح مختلف مواجهه با مسئله عفاف و حجاب، بر ضرورت تفکیک میان «مرتکبین»، «مروجان» و «اقامهکنندگان» تأکید کرد.
وی با بیان اینکه همه کنشگران حاضر در این عرصه از یک جنس نیستند و نمیتوان با همه آنان به یک شیوه مواجه شد، بر ضرورت طراحی بستههای اقدام متناسب با هر سطح تأکید کرد.
پیروزمند همچنین اولویتبندی مخاطبان را از الزامات تدوین یک برنامه مؤثر دانست و پیشنهاد کرد در طراحی طرح نهایی، علاوه بر تعیین گروههای هدف، مراکز و مجموعههای اثرگذار، مناطق جغرافیایی و شیوههای مداخله نیز بهصورت دقیق مشخص شود.
وی بر این نکته تأکید کرد که سیاست فرهنگی زمانی میتواند به نتیجه برسد که از حالت کلیگویی خارج شده و به مجموعهای از اقدامات مشخص، قابل اجرا و قابل ارزیابی تبدیل شود.
بر اساس این نگاه، مواجهه با مسئله عفاف و حجاب نیازمند یک نظام اولویتبندی است؛ به این معنا که ابتدا باید مسائل و گروههای دارای اهمیت بیشتر شناسایی و سپس برای هرکدام، متناسب با ویژگیها و اقتضائات آن، روش مداخله انتخاب شود.
رسانه و تبلیغات شهری؛ از ابزار اطلاعرسانی تا جریانسازی فرهنگی
در بخش دیگری از نشست، شرکتکنندگان به نقش رسانهها و تبلیغات شهری در شکلدهی به فرهنگ عمومی پرداختند.
حاضران بر ضرورت استفاده هدفمند از ظرفیت تبلیغات محیطی، رسانههای رسمی، رسانههای محلی و فضای مجازی تأکید کردند و خواستار آن شدند که پیامهای فرهنگی از قالبهای کلیشهای فاصله گرفته و با زبان قابل فهم برای گروههای مختلف اجتماعی ارائه شود.
برخی از صاحبنظران نیز بر ضرورت پاسخگویی مستدل به شبهات موجود در زمینه حجاب و عفاف تأکید کردند و اظهار داشتند که بخشی از مواجهه فرهنگی امروز باید در عرصه گفتوگو، تبیین و اقناع صورت گیرد.
از این منظر، پاسخ به پرسشها و شبهات نسل جوان باید به صورت مستمر و با بهرهگیری از زبان و قالبهای متناسب با فضای رسانهای جدید انجام شود و نمیتوان انتظار داشت پیامهای سنتی بدون بازطراحی محتوایی و رسانهای، همان میزان اثرگذاری گذشته را داشته باشند.
حمایت از تولید و عرضه پوشاک متناسب؛ حلقه اقتصادی مسئله
موضوع پوشاک و دسترسی به محصولات متناسب با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی نیز از دیگر محورهای مورد توجه شرکتکنندگان بود.
در این بخش بر ضرورت حمایت از تولیدکنندگان و طراحانی که در زمینه پوشاک متناسب با نیازهای جامعه فعالیت میکنند تأکید شد و حاضران توجه به زنجیره تولید، توزیع و عرضه پوشاک را ضروری دانستند.
از نگاه کارشناسان حاضر، سیاست فرهنگی در موضوع پوشش زمانی میتواند موفق باشد که در کنار توصیه و مطالبه فرهنگی، به نیازهای واقعی بازار نیز توجه شود؛ چراکه فراهم کردن انتخابهای مناسب و جذاب برای خانوادهها و جوانان، بخشی از فرآیند سیاستگذاری فرهنگی به شمار میرود.
خانواده، مدرسه و فضای مجازی؛ سه ضلع مهم تربیت فرهنگی
در ادامه نشست، نقش خانواده، آموزش و پرورش و فضای مجازی در شکلگیری نگرش نسل جدید نسبت به عفاف و حجاب مورد بررسی قرار گرفت.
شرکتکنندگان تأکید کردند که برنامهریزی در این زمینه باید با توجه به تحولات نسلی و تغییر سبک زندگی صورت گیرد و نمیتوان بدون شناخت دغدغهها و پرسشهای نوجوانان و جوانان، انتظار موفقیت برنامههای تربیتی را داشت.
توجه به ظرفیت آموزش و پرورش و توانمندسازی معلمان، از دیگر موضوعات مطرحشده بود. حاضران بر این باور بودند که مدرسه میتواند در کنار خانواده، نقش مهمی در شکلگیری نگرش و هویت فرهنگی دانشآموزان داشته باشد و ازاینرو آموزش و توانمندسازی معلمان و مربیان باید بخشی از طرح جامع عفاف و حجاب باشد.
همچنین بر ضرورت ایجاد ظرفیتهای مشاورهای و تربیتی برای نوجوانان و خانوادهها تأکید شد تا در کنار اقدامات فرهنگی عمومی، امکان دریافت راهنمایی تخصصی برای مسائل و چالشهای فردی و خانوادگی نیز فراهم شود.
نسخه واحد برای شیراز و شهرستانها کارآمد نیست
یکی از محورهای مهم نشست، ضرورت برخورداری از دادههای دقیق و تحلیل صحیح اجتماعی پیش از طراحی مداخلات بود.
برخی از صاحبنظران با اشاره به تفاوت شرایط اجتماعی و فرهنگی مناطق مختلف استان فارس تأکید کردند که وضعیت یک کلانشهر مانند شیراز را نمیتوان با شهرستانها و مناطق دیگر استان یکسان در نظر گرفت.
از این منظر، تدوین طرح جامع عفاف و حجاب در فارس باید بر پایه دادههای میدانی و شناخت منطقهای انجام شود و ویژگیهای جمعیتی، فرهنگی، اقتصادی، سبک زندگی و ظرفیتهای اجتماعی هر منطقه مورد توجه قرار گیرد.
همچنین تحولات نسلی، نقش فزاینده فضای مجازی، تغییر الگوهای ارتباطی جوانان و نوجوانان و تحولات خانواده از جمله مؤلفههایی عنوان شد که باید در تحلیل وضعیت موجود لحاظ شود.
حرکت از اقدامات مقطعی به برنامهای سهمرحلهای
در بخش دیگری از جلسه پیشنهاد شد اقدامات مربوط به عفاف و حجاب در سه سطح کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت طراحی شود.
بر اساس این پیشنهاد، اقدامات کوتاهمدت میتواند بر پاسخ به مسائل فوری و ساماندهی ظرفیتهای موجود متمرکز باشد، در سطح میانمدت توسعه برنامههای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی دنبال شود و در افق بلندمدت نیز اصلاح و تقویت فرآیندهای تربیتی، فرهنگی و اجتماعی مورد توجه قرار گیرد.
شرکتکنندگان همچنین تأکید کردند که برنامه جامع نباید صرفاً بر اقدامات نظارتی استوار باشد، بلکه باید مجموعهای متوازن از اقدامات ایجابی، فرهنگی، آموزشی، تربیتی و اجتماعی را در کنار اقدامات قانونی و نظارتی دربرگیرد.
مساجد، حوزه، دانشگاه و گروههای مرجع؛ ظرفیتهایی که باید به میدان بیایند
تقویت نقش مساجد، حوزههای علمیه، دانشگاهها، اصناف و گروههای مرجع اجتماعی نیز از دیگر موضوعات مطرحشده در این نشست بود.
حاضران تأکید کردند که برای حل مسائل فرهنگی نمیتوان تنها به ظرفیت دستگاههای رسمی تکیه کرد و لازم است شبکهای از مجموعههای اجتماعی و مردمی در فرآیند اجرای برنامه مشارکت داشته باشند.
در این میان، مساجد میتوانند به عنوان پایگاه اجتماعی محلهها، حوزههای علمیه به عنوان مراکز تولید و تبیین اندیشه دینی، دانشگاهها به عنوان مراکز تحلیل و تولید دانش و گروههای مرجع به عنوان واسطههای اثرگذار اجتماعی، هرکدام نقش مشخصی در طرح جامع ایفا کنند.
ارزیابی؛ مسئله حجاب بیش از آنکه یک پروژه باشد، یک فرآیند فرهنگی است
آنچه از مجموع مباحث مطرحشده در این نشست به دست میآید، نشاندهنده تغییر رویکرد از نگاه تکبعدی به مسئله عفاف و حجاب به سمت یک نگاه چندلایه و مسئلهمحور است.
نکته قابل توجه در این نشست، تأکید همزمان بر ضرورت اقدام و ضرورت پرهیز از شتابزدگی بود. این دو گزاره در ظاهر ممکن است متعارض به نظر برسند، اما در واقع مکمل یکدیگرند؛ زیرا بیتوجهی به مسئله میتواند پیامدهای فرهنگی و اجتماعی آن را تشدید کند و اقدام بدون مطالعه نیز ممکن است به کاهش اثربخشی سیاستها منجر شود.
از سوی دیگر، تأکید بر دادههای اجتماعی و تفاوتهای منطقهای، میتواند یکی از نقاط قوت مسیر جدید باشد. تجربه سیاستگذاری فرهنگی نشان میدهد که نسخههای واحد برای گروههای اجتماعی متنوع، معمولاً با محدودیت در اثربخشی مواجه میشوند. بنابراین اگر طرح فارس قرار است الگویی عملیاتی باشد، باید از سطح کلیگویی عبور کرده و برای گروههای سنی، مناطق جغرافیایی و موقعیتهای اجتماعی مختلف، اقدامات مشخص و قابل ارزیابی تعریف کند.
همچنین توجه به تولید و عرضه پوشاک، رسانه، آموزش و پرورش، خانواده، مشاوره، مساجد و گروههای مرجع نشان میدهد که مسئله عفاف و حجاب باید در منظومه گستردهتری از سیاستهای فرهنگی دیده شود.
با این حال، نقطه تعیینکننده در موفقیت چنین رویکردی، تبدیل ایدهها و پیشنهادهای کارشناسی به تقسیم کار روشن، زمانبندی مشخص، بودجه و شاخصهای قابل سنجش خواهد بود. در غیر این صورت، حتی یک نقشه راه جامع نیز ممکن است در مرحله اجرا با همان مشکل پراکندگی و موازیکاری مواجه شود که در این نشست مورد انتقاد قرار گرفت.
تدوین پیشنویس طرح جامع عفاف و حجاب فارس
در پایان نشست مقرر شد دیدگاهها، پیشنهادها و مکتوبات صاحبنظران جمعآوری و بر اساس مجموعه مباحث مطرحشده، پیشنویس اولیه طرح تهیه شود.
همچنین مقرر شد پیشنویس مذکور پیش از برگزاری نشست بعدی در اختیار اعضا قرار گیرد تا صاحبنظران فرصت بررسی، نقد و ارائه پیشنهادهای تکمیلی را داشته باشند.
بر این اساس، فرایند تدوین طرح جامع و عملیاتی عفاف و حجاب در استان فارس قرار است با تکیه بر ظرفیت حوزههای علمیه، دانشگاهها، دستگاههای اجرایی، کارشناسان اجتماعی و فرهنگی و تشکلهای مردمی ادامه پیدا کند؛ طرحی که موفقیت آن بیش از هر چیز به میزان انسجام میان نهادهای مسئول، واقعبینی در شناخت میدان اجتماعی و توانایی تبدیل سیاستهای کلان به برنامههای عملیاتی وابسته خواهد بود.
ارسال نظرات