الهیات هوش مصنوعی؛ بررسی مبانی و پیامدهای یک فناوری نوین است

به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام قاسم ترخان نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی»، امروز در مراسم رونمایی از محصولات فناورانه علوم اسلامی مؤسسه علم، تمدن و عرفان، با تشریح ابعاد این کتاب اظهار کرد: «الهیات هوش مصنوعی» با هدف بررسی نسبت میان الهیات و پدیده هوش مصنوعی تدوین شده و تلاش دارد مبانی، پیامدها، آسیب‌ها و ظرفیت‌های این فناوری را از منظر کلام اسلامی و به‌ویژه کلام شیعه مورد بررسی قرار دهد.

وی با اشاره به مفهوم «الهیات پدیده‌ها» افزود: الهیات در معنای جدید خود تنها به تبیین و دفاع از اعتقادات دینی محدود نمی‌شود، بلکه یکی از عرصه‌های مهم آن، تحلیل و تبیین نسبت پدیده‌های جدید با دین است؛ از همین رو در سال‌های اخیر از مفاهیمی همچون الهیات فناوری، الهیات سایبر و اکنون الهیات هوش مصنوعی سخن گفته می‌شود.

الهیات هوش مصنوعی؛ بررسی مبانی و پیامدهای یک فناوری نوین

عضو هئیت علمی پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی ادامه داد: در این نگاه، «الهیات هوش مصنوعی» دو محور اساسی دارد؛ محور نخست به زیرساخت‌ها و مبانی هوش مصنوعی می‌پردازد و بررسی می‌کند این فناوری بر چه مبانی فلسفی و معرفتی استوار شده و چه پرسش‌هایی را ایجاد می‌کند.

وی افزود: محور دوم نیز پیامدها، آسیب‌ها و ظرفیت‌های هوش مصنوعی است؛ یعنی باید بررسی کنیم این فناوری چه فواید و ظرفیت‌هایی برای انسان دارد، چه آسیب‌هایی ممکن است ایجاد کند و آیا این آسیب‌ها قابل کنترل و برطرف کردن هستند یا خیر.

نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» با تأکید بر رویکرد ایجابی این اثر گفت: رویکرد ما در این درسنامه صرفاً سلبی و معطوف به بیان چالش‌های هوش مصنوعی نبوده است؛ بلکه تلاش کرده‌ایم مفاهیم و مبانی کلام شیعه را برای مهندسان، متخصصان فناوری و کسانی که در این عرصه فعالیت می‌کنند، تبیین کنیم.

وی ادامه داد: بر همین اساس، هر جا هوش مصنوعی بر مبنایی استوار است که از منظر کلام اسلامی نیازمند نقد است، آن مبنا را نقد کرده‌ایم و در مورد پیامدهای این فناوری نیز بررسی کرده‌ایم که آیا می‌توان از بروز یک آسیب جلوگیری کرد و آیا اساساً امکان حل آن مشکل وجود دارد یا خیر.

حجت‌الاسلام ترخان با اشاره به مباحث مطرح‌شده درباره آینده هوش مصنوعی و هوش مصنوعی عمومی اظهار کرد: در حوزه آینده‌پژوهی، سناریوهای مختلفی درباره آینده هوش مصنوعی مطرح شده است؛ برخی معتقدند جهان به سمت دوره‌ای حرکت می‌کند که هوش مصنوعی از انسان پیشی خواهد گرفت و در نهایت به مرحله «تکینگی» خواهیم رسید.

نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» با اشاره به بررسی این موضوع در بخش جهان‌شناسی کتاب گفت: در برابر چنین سناریوهایی، باید از منظر معارف دینی و سنت‌های الهی به مسئله نگاه کرد. برای نمونه، سنت الهی «استخلاف صالحانه» در الهیات اسلامی مورد توجه است و بر اساس آن، بشر با وجود فراز و فرودها و آسیب‌هایی که ممکن است در مسیر با آنها مواجه شود، در نهایت مسیر تحقق این سنت الهی را طی خواهد کرد.

حجت‌الاسلام ترخان تصریح کرد: بر اساس این نگاه، فناوری نمی‌تواند سنت‌های الهی را متوقف کند؛ هرچند انسان و جوامع بشری می‌توانند بر کمیت و کیفیت پیامدهای این تحولات تأثیر بگذارند.

وی با تأکید بر اینکه چالش‌های هوش مصنوعی به مسائل اخلاقی و اجتماعی محدود نمی‌شود، گفت: امروز در جهان غرب مباحث اعتقادی مختلفی درباره هوش مصنوعی مطرح شده است؛ از جمله ایده «خدای دیجیتال» و حتی شکل‌گیری کلیساها و اجتماعات دینی در فضای مجازی.

حجت‌الاسلام ترخان افزود: این مسائل تنها به حوزه خداشناسی محدود نیست و مباحث جهان‌شناسی و معاد را نیز تحت تأثیر قرار داده است؛ برای مثال، موضوع «آپلود ذهن» مطرح شده که بر اساس آن تلاش می‌شود ذهن انسان به‌صورت کامل بارگذاری و سپس به شکل دیگری شبیه‌سازی شود.

وی ادامه داد: اگر بشر به مرحله‌ای برسد که بتواند ذهن انسان را بارگذاری یا شبیه‌سازی کند، پرسش‌های مهمی درباره مرگ، جاودانگی، معاد جسمانی و حقیقت انسان ایجاد خواهد شد.

نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» خاطرنشان کرد: در این کتاب به گونه‌های مختلف آپلود ذهن پرداخته شده و بررسی شده است که چنین دیدگاه‌هایی چه چالش‌هایی برای اعتقادات اسلامی، به‌ویژه مسئله معاد جسمانی ایجاد