سرقت خودرو چگونه کاهشی شد؟ از کنترل سارقان تا ایمنسازی خودروها
سرقت خودرو سالها یکی از جرائم پرتکرار و دغدغههای جدی شهروندان بوده است؛ جرمی که آثار آن تنها به از دست رفتن یک وسیله نقلیه محدود نمیشود و در بسیاری از موارد، نگرانی از امکان سرقت، احساس ناامنی را نیز در میان مالکان خودرو افزایش میدهد. از سوی دیگر، خودرو سرقتشده معمولاً پایان ماجرا نیست و ممکن است پس از سرقت، وارد زنجیرهای از انتقال، تغییر اصالت، قطعهقطعه شدن و فروش در بازار شود.
با این حال، آمارهای اعلامشده از سوی فرمانده فراجا از تغییر قابل توجه این روند حکایت دارد؛ تغییری که این سؤال را مطرح میکند که چه مجموعه اقداماتی باعث شده سرقت خودرو کاهش پیدا کند و آیا میتوان این کاهش را تنها به افزایش حضور و گشتهای پلیسی نسبت داد؟
سردار احمدرضا رادان، فرمانده کل انتظامی کشور، در تشریح بخشی از اقدامات انجامشده در حوزه مقابله با سرقت خودرو، از افزایش قابل توجه میزان کشف خودروهای مسروقه خبر داده و گفته است میزان کشف به وقوع خودرو در کشور اکنون به حدود 99 درصد رسیده است؛ آماری که نشان میدهد فاصله میان خودروهای سرقتشده و خودروهای کشفشده به شکل محسوسی کاهش یافته است.
رادان همچنین اعلام کرده است بیش از یکهزار و 100 مورد کشف خودرو توسط گشتهای پلیس آگاهی انجام شده است؛ موضوعی که نشان میدهد گشتهای تخصصی و هدفمند پلیس در شناسایی و کشف خودروهای سرقتی نقش داشتهاند.
اما بخش دیگری از صحبتهای فرمانده فراجا، به موضوعی فراتر از اقدامات انتظامی مربوط میشود؛ یعنی پیشگیری از سرقت از مبدأ و نقش خودروسازان در افزایش ایمنی خودروها. رادان با اشاره به همکاری پلیس و خودروسازان در حوزه پیشگیری از سرقت اظهار کرده است: اقدام بسیار خوبی نیز با تولیدکنندگان خودرو انجام دادیم و برای بیشتر قطعات خودرو، شمارهگذاری و شناسه مشخص در نظر گرفته شد.
فرمانده کل انتظامی کشور همچنین به روند کاهش سرقت خودرو در سالهای اخیر اشاره کرده و گفته است در سال 1398 تعداد خودروهای سرقتشده در همان سال بالغ بر 4 هزار دستگاه بوده، اما با اقداماتی که خودروسازان در حوزه ایمنی و استاندارد انجام دادهاند، در شش ماه نخست سال 1405 تعداد سرقت خودرو به کمتر از 100 دستگاه رسیده است.
به گفته رادان، اگر این روند در شش ماه دوم سال نیز ادامه پیدا کند، ممکن است مجموع سرقت خودرو در سال به حدود 200 دستگاه برسد.
او با تأکید بر نقش خودروسازان در این روند گفته است: این موضوع نشان میدهد وقتی خودروساز نیز در حوزه ایمنی و استاندارد دقیق و درست وارد عمل میشود، میتوان این بخش از سرقت را نیز به میزان قابل توجهی کاهش داد.
این اظهارات، یک نکته مهم را درباره کاهش سرقت خودرو روشن میکند؛ اینکه مقابله با این جرم صرفاً در خیابان و پس از وقوع سرقت انجام نمیشود، بلکه بخشی از مبارزه با سرقت باید پیش از وقوع جرم و در مرحله طراحی و تولید خودرو آغاز شود.
با این حال، کاهش سرقت خودرو را نمیتوان صرفاً با تغییر در ساختار و تجهیزات خودروها توضیح داد. سرقت نیز مانند بسیاری از جرائم، تابع مجموعهای از عوامل است؛ از فرصت وقوع جرم و ویژگیهای خودرو گرفته تا وضعیت سارق، نحوه انتقال خودرو، امکان فروش خودرو یا قطعات آن و فعالیت مالخران.
در واقع اگر خودرو برای سارق دشوارتر سرقت شود، اما امکان فروش آن یا قطعاتش در بازار همچنان آسان باشد، بخشی از انگیزه و چرخه اقتصادی جرم باقی خواهد ماند. به همین دلیل، برای بررسی دقیقتر دلایل کاهش سرقت خودرو باید مجموعه اقدامات انجامشده در سالهای اخیر را در کنار یکدیگر دید.
سرهنگ اصغر خدایی، رئیس پلیس آگاهی تهران، نیز در گفتوگو با خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم با اشاره به همین موضوع تأکید میکند که کاهش سرقت خودرو نتیجه یک اقدام منفرد نیست و مجموعهای از اقدامات انتظامی، اطلاعاتی، قضایی، پیشگیرانه و فنی در شکلگیری این روند نقش داشتهاند.
خدایی میگوید: در موضوع کاهش سرقت خودرو باید مجموعهای از اقدامات را در کنار یکدیگر دید و نمیتوان این کاهش را صرفاً به افزایش گشتهای پلیسی نسبت داد.
وی میافزاید: یکی از اقدامات مهم پلیس در سالهای اخیر، کنترل هدفمند سارقان حرفهای و سابقهدار، افزایش گشتهای تخصصی پلیس آگاهی در نقاط جرمخیز، استفاده از ظرفیتهای اطلاعاتی و هوشمندسازی و همچنین برخورد با مالخران و شبکههای مرتبط با سرقت بوده است.
رئیس پلیس آگاهی تهران ادامه میدهد: این اقدامات در کنار همکاری دستگاه قضایی و سایر بخشهای انتظامی باعث شده روند سرقت در کشور و بهویژه در حوزه سرقت خودرو، نزولی شود.
گشت پلیس وقتی مؤثر است که هدفمند باشد
یکی از محورهای مهم در توضیحات رئیس پلیس آگاهی تهران، تغییر رویکرد در گشتهای پلیسی است؛ به این معنا که حضور پلیس در سطح شهر صرفاً به افزایش تعداد نیروها و خودروهای گشت محدود نباشد، بلکه بر اساس اطلاعات مربوط به محل و زمان وقوع جرم و همچنین سابقه مجرمان، هدفگذاری شود.
خدایی درباره اقدامات انجامشده در تهران میگوید: یکی از موضوعات مهم، شناسایی نقاط جرمخیز و تمرکز گشتها و اقدامات اطلاعاتی در این مناطق بوده است.
وی میافزاید: حضور پلیس زمانی بیشترین اثر را دارد که بر اساس الگوی وقوع جرم و سابقه مجرمان انجام شود و صرفاً به حضور عمومی در سطح شهر محدود نباشد.
این رویکرد به این معناست که پلیس تلاش میکند به جای توزیع یکسان ظرفیتهای خود در تمام نقاط، منابع و نیروهای تخصصی را در مناطقی متمرکز کند که احتمال وقوع جرم در آنها بیشتر است. شناسایی نقاط جرمخیز و شناخت الگوی فعالیت مجرمان، در چنین شرایطی به پلیس اجازه میدهد پیش از وقوع یا بلافاصله پس از وقوع جرم، واکنش مؤثرتری داشته باشد.
از سوی دیگر، کنترل سارقان حرفهای و سابقهدار نیز یکی از محورهای مهمی است که خدایی از آن بهعنوان یکی از اقدامات مؤثر در کاهش سرقت نام میبرد. در واقع بخشی از سرقتهای خودرو میتواند توسط مجرمانی انجام شود که سابقه فعالیت در این حوزه را دارند و با شیوههای مختلف سرقت، انتقال و فروش خودرو یا قطعات آن آشنا هستند؛ بنابراین کنترل این افراد میتواند از تکرار جرم و شکلگیری چرخه مجدد سرقت جلوگیری کند.
پیشگیری از سرقت، قبل از اینکه خودرو وارد خیابان شود
اما شاید یکی از مهمترین بخشهای این معادله، جایی باشد که پلیس اصلاً با سارق مواجه نیست؛ یعنی مرحله تولید خودرو.
در سالهای گذشته، بخشی از خودروها به دلیل ضعفهای فنی و امنیتی، برای سارقان دسترسیپذیرتر بودند. در چنین شرایطی، حتی افزایش گشتهای پلیسی نیز نمیتوانست به تنهایی مسئله را حل کند؛ چراکه اگر خودرو به سادگی باز یا روشن شود، فرصت ارتکاب جرم برای سارق همچنان وجود دارد.
رئیس پلیس آگاهی تهران با تأکید بر همین موضوع میگوید: یکی از موضوعاتی که اهمیت زیادی دارد، پیشگیری از سرقت از خود خودرو است.
وی میافزاید: پلیس آگاهی در سالهای اخیر با خودروسازان وارد تعامل شده و موضوع ارتقای تجهیزات و استانداردهای ایمنی خودروها را دنبال کرده است؛ چراکه اگر خودرو به لحاظ سیستمهای امنیتی به شکلی طراحی شود که باز کردن، روشن کردن و جابهجایی آن برای سارق دشوارتر باشد، اساساً فرصت ارتکاب جرم کاهش پیدا میکند.
خدایی تصریح میکند: تجربه سالهای اخیر نشان داده است خودروهای جدیدتر که با الزامات امنیتی بیشتری تولید میشوند، به مراتب کمتر مورد سرقت قرار میگیرند.
وی ادامه میدهد: بنابراین میتوان گفت ایمنسازی خودروها یکی از عوامل مؤثر در کاهش سرقت خودرو بوده است؛ البته این موضوع در کنار اقدامات انتظامی، قضایی، اطلاعاتی و پیشگیرانه اثرگذار است.
این بخش از توضیحات رئیس پلیس آگاهی با اظهارات سردار رادان درباره نقش خودروسازان همخوانی دارد. به این ترتیب، بخشی از کاهش سرقت نه در مرحله برخورد با سارق، بلکه پیش از آن و در طراحی و تولید خودرو اتفاق افتاده است.
خودروهای قدیمی؛ حلقه آسیبپذیرتر
با وجود افزایش ایمنی خودروهای جدید، همچنان تعداد قابل توجهی خودروهای قدیمی در کشور تردد میکنند که از فناوریها و تجهیزات امنیتی خودروهای نسل جدید برخوردار نیستند. همین موضوع باعث شده این دسته از خودروها همچنان در برابر سرقت آسیبپذیرتر باشند.
خدایی با اشاره به همین مسئله میگوید: بخشی از خودروهای موجود در کشور متعلق به نسلهای قدیمیتر هستند و طبیعتاً سطح ایمنی آنها با خودروهای جدید قابل مقایسه نیست.
وی میافزاید: بنابراین در کنار ارتقای امنیت خودروهای جدید، باید برای کاهش آسیبپذیری خودروهای قدیمی نیز راهکارهای پیشگیرانه و فنی مورد توجه قرار گیرد.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که حتی اگر تولید خودروهای جدید با استانداردهای امنیتی بالاتر باعث کاهش بخشی از سرقتها شود، خودروهای قدیمی همچنان میتوانند هدف سارقان قرار بگیرند. بنابراین کاهش پایدار سرقت خودرو نیازمند توجه همزمان به وضعیت خودروهای جدید و قدیمی است.
وقتی قطعه مسروقه دیگر بازار نداشته باشد
سرقت خودرو تنها با ربودن خودرو به پایان نمیرسد. یکی از بخشهای مهم این جرم، بازار پس از سرقت است؛ جایی که خودرو یا قطعات آن باید به پول تبدیل شود.
اگر سارق نتواند خودرو را به راحتی بفروشد یا قطعات آن را وارد بازار کند، بخش مهمی از انگیزه اقتصادی جرم از بین میرود. از همین منظر، مقابله با مالخران و کنترل بازار قطعات خودرو اهمیت پیدا میکند.
رئیس پلیس آگاهی تهران درباره شناسهدار شدن قطعات یدکی و مصرفی خودرو میگوید: برای این موضوع سازوکارهای قانونی و اجرایی ایجاد شده و شناسهها امکان شناسایی کالا، بررسی اصالت و رهگیری آن در زنجیره تأمین را فراهم میکنند.
وی ادامه میدهد: این موضوع از منظر مبارزه با سرقت اهمیت دارد؛ زیرا یکی از حلقههای اصلی چرخه سرقت، مرحله فروش و تبدیل مال مسروقه به پول است. هرچه امکان شناسایی منشأ قطعه و کنترل بازار بیشتر شود، فعالیت مالخران و فروشندگان کالای مسروقه دشوارتر خواهد شد.
خدایی تأکید میکند: البته شناسه رهگیری قطعات بهتنهایی راهکار کاملی برای مبارزه با سرقت نیست و برای اثرگذاری بیشتر باید اطلاعات آن با فرایندهای نظارتی، بازرسی از بازار، شناسایی مالخران و سامانههای اطلاعاتی پلیس ارتباط مؤثر داشته باشد.
در واقع، شناسهدار شدن قطعات زمانی میتواند اثر واقعی خود را نشان دهد که از یک کد یا شماره صرف فراتر رود و به یک ابزار عملیاتی برای شناسایی مسیر قطعه تبدیل شود؛ مسیری که از تولیدکننده و توزیعکننده تا فروشنده و مصرفکننده ادامه دارد.
هدف فقط گرفتن سارق نیست؛ باید کل زنجیره جرم از کار بیفتد
نگاه پلیس آگاهی به سرقت خودرو نشان میدهد این جرم یک اتفاق منفرد نیست؛ بلکه زنجیرهای از اقدامات است که از انتخاب خودرو توسط سارق آغاز میشود و تا تبدیل مال مسروقه به پول ادامه پیدا میکند.
خدایی در تشریح این زنجیره میگوید: هدف نهایی این است که برای سارق و مالخر، هم "سرقت کردن" دشوار شود و هم "فروختن مال سرقتی".
وی با بیان اینکه سرقت خودرو یک زنجیره است، ادامه میدهد: این زنجیره از مرحله انتخاب خودرو توسط سارق تا نحوه سرقت، انتقال خودرو، تغییر اصالت، قطعهقطعه کردن، فروش خودرو یا قطعات و در نهایت تبدیل مال مسروقه به وجه نقد ادامه دارد. اگر بخواهیم سرقت را به شکل پایدار کاهش دهیم، باید تمام این زنجیره را هدف قرار دهیم.
این نگاه در واقع توضیح میدهد چرا کاهش سرقت خودرو را نمیتوان تنها با افزایش گشتهای انتظامی توضیح داد. گشت پلیس میتواند فرصت ارتکاب جرم را کاهش دهد، کنترل سارقان حرفهای میتواند از تکرار جرم جلوگیری کند، اقدامات اطلاعاتی میتواند شبکههای مرتبط را شناسایی کند، برخورد با مالخران میتواند بازار جرم را محدود کند و افزایش ایمنی خودرو نیز اساساً فرصت سرقت را کاهش دهد.
رئیس پلیس آگاهی تهران نیز بر همین مجموعه اقدامات تأکید دارد و تصریح میکند: کاهش سرقت خودرو حاصل یک اقدام منفرد نیست؛ کنترل سارقان حرفهای، گشتهای هدفمند، اقدامات اطلاعاتی، برخورد با مالخران، استفاده از فناوری، همکاری دستگاه قضایی و مهمتر از همه افزایش ایمنی خودروها، مجموعه اقداماتی هستند که در کنار هم میتوانند میزان وقوع سرقت را کاهش دهند.
از کشف خودرو تا جلوگیری از سرقت بعدی
آمار اعلامشده از سوی رادان درباره رسیدن میزان کشف به وقوع خودرو به حدود 99 درصد، ضلع دیگری از این ماجرا را نشان میدهد؛ یعنی حتی در مواردی که سرقت رخ میدهد، احتمال بازگشت خودرو به چرخه مالکیت افزایش یافته است.
در کنار آن، اعلام کشف بیش از یکهزار و 100 خودرو توسط گشتهای پلیس آگاهی نشان میدهد ظرفیتهای تخصصی پلیس برای شناسایی خودروهای سرقتی نیز فعال بوده است.
اما اهمیت واقعی کاهش سرقت زمانی بیشتر مشخص میشود که میان «کشف پس از وقوع جرم» و «پیشگیری از وقوع جرم» تفاوت قائل شویم. کشف خودرو پس از سرقت برای بازگرداندن مال مردم اهمیت زیادی دارد، اما نقطه مطلوبتر آن است که اساساً خودرو به سرقت نرود.
اظهارات سردار رادان درباره کاهش تعداد سرقتها از بیش از 4 هزار دستگاه در سال 1398 به کمتر از 100 دستگاه در ششماهه نخست سال 1405، در کنار توضیحات رئیس پلیس آگاهی تهران درباره ارتقای ایمنی خودروها، کنترل سارقان، گشتهای هدفمند و مقابله با مالخران، تصویری از همین تغییر رویکرد ارائه میدهد؛ رویکردی که در آن مقابله با سرقت از لحظه وقوع جرم آغاز نمیشود، بلکه پیشگیری از جرم، کنترل مجرم، کشف سریع و از بین بردن بازار مال مسروقه را همزمان دنبال میکند.
مردم همچنان بخشی از معادله پیشگیری هستند
با وجود همه اقدامات پلیسی و فنی، بخشی از پیشگیری از سرقت همچنان به رفتار مالکان خودرو وابسته است. حتی خودروهای ایمنتر نیز در صورت ایجاد فرصت مناسب ممکن است هدف سرقت یا سرقت قطعات قرار بگیرند.
خدایی با تأکید بر نقش مردم در پیشگیری از سرقت میگوید: پارک خودرو در محلهای مناسب و روشن، اطمینان از قفل بودن خودرو، استفاده از تجهیزات ایمنی استاندارد و خودداری از ایجاد فرصت برای سارق میتواند احتمال سرقت را کاهش دهد.
وی میافزاید: تجربه نشان داده است هرجا بتوانیم "فرصت ارتکاب جرم" را از سارق بگیریم؛ چه با حضور پلیس، چه با افزایش ایمنی خودرو و چه با دشوار کردن فروش مال مسروقه، در نهایت شاهد کاهش سرقت خواهیم بود.
به این ترتیب، کاهش سرقت خودرو را باید حاصل مجموعهای از حلقههای بههمپیوسته دانست؛ از خودرویی که سرقت آن دشوارتر شده تا پلیسی که گشت خود را بر اساس جغرافیای جرم و سابقه مجرمان هدفمند میکند، از کنترل سارقان حرفهای تا برخورد با مالخران و از رهگیری قطعات تا استفاده از ظرفیتهای اطلاعاتی و هوشمندسازی.
اگر آمار اعلامشده از سوی فرمانده فراجا درباره ادامه روند کاهشی سرقت خودرو محقق شود، نتیجه آن را نمیتوان صرفاً در افزایش تعداد گشتها جستوجو کرد. آنچه در توضیحات رئیس پلیس آگاهی تهران نیز برجسته است، تغییر نگاه از «مقابله با سارق پس از وقوع سرقت» به «از بین بردن فرصت و صرفه اقتصادی جرم» است؛ رویکردی که در یک سوی آن ایمنتر شدن خودرو قرار دارد و در سوی دیگر، کنترل سارق، کشف سریع، شناسایی مالخر و محدود کردن بازار مال مسروقه.
در نهایت، اگر قرار باشد این روند در سالهای آینده نیز ادامه پیدا کند، حفظ ایمنی خودروهای جدید، کاهش آسیبپذیری خودروهای قدیمی، تکمیل سامانههای رهگیری قطعات، برخورد مستمر با مالخران و شبکههای مرتبط با سرقت و تداوم گشتهای هدفمند و اقدامات اطلاعاتی، حلقههایی هستند که باید همزمان فعال بمانند؛ چراکه همانطور که رئیس پلیس آگاهی تهران تأکید کرده است، برای کاهش پایدار سرقت، باید تمام زنجیره جرم را هدف قرار داد.