تبیین جایگاه تمثیل در منطق اسلامی و علوم شناختی
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، دکتر حسن عبدی، استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در تبیین جایگاه تمثیل در منطق اسلامی و علوم شناختی، به بررسی رابطه میان واقعیت، ذهن، معرفت و زبان پرداخت و اظهار داشت: شناخت واقعیت از مسیرهای مختلفی مانند قیاس، استقرا و تمثیل دنبال می‌شود، اما این روش‌ها از نظر میزان اعتبار و توانایی در دستیابی به معرفت، در یک سطح قرار ندارند.
وی با اشاره به جایگاه قیاس برهانی در منطق افزود: قیاس برهانی در صورت رعایت شرایط اعتبار، نتیجه‌ای ضروری از مقدمات به دست می‌دهد؛ درحالی‌که تمثیل بر شباهت میان دو مورد استوار است و نمی‌توان صرفاً بر اساس این شباهت، به صحت قطعی حکم انتقال‌یافته اطمینان پیدا کرد.
تمایز واقعیت از ذهن و زبان
عبدی با بیان اینکه واقعیت خارجی مستقل از شناخت انسان وجود دارد، خاطرنشان کرد: چه انسان درباره واقعیت بیندیشد و چه نیندیشد، اصل واقعیت برقرار است؛ اما هنگامی که فاعل شناسا شکل می‌گیرد، اندیشه‌ای درباره واقعیت پدید می‌آید که برای دستیابی به شناخت صحیح باید از قواعد معینی پیروی کند.
وی ادامه داد: اگر قواعد شناخت به‌درستی رعایت نشود، احتمال مغالطه، سوءفهم و خطا وجود دارد و رابطه میان معرفت و واقعیت ممکن است مخدوش شود. ازاین‌رو، رعایت قواعد منطقی در فرایند شناخت اهمیت دارد.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) همچنین با اشاره به نقش زبان در انتقال معرفت بیان کرد: زبان امری اجتماعی است که زمینه تفاهم میان انسان‌ها را فراهم می‌کند. انسان‌ها برای انتقال اندیشه‌های خود از الفاظ و نشانه‌ها استفاده می‌کنند تا امکان فهم متقابل فراهم شود؛ بااین‌حال، واقعیت خارجی وابسته به الفاظ و نشانه‌ها نیست.
تمثیل؛ انتقال حکم بر اساس شباهت
عبدی با اشاره به تعریف تمثیل در آثار ابن‌سینا تصریح کرد: در تمثیل، حکمی که درباره یک مورد جزئی وجود دارد، بر اساس شباهت به مورد جزئی دیگری منتقل می‌شود. مسئله اصلی این است که آیا وجه شباهت میان دو مورد، اعتبار لازم برای انتقال حکم را دارد یا خیر.
وی با بیان اینکه تمثیل در علوم شناختی نیز برای توضیح سازوکار تصمیم‌گیری انسان بررسی می‌شود، گفت: انسان در مواجهه با موقعیت جدید، از حافظه و تجربه‌های قبلی خود استفاده می‌کند و با مقایسه موقعیت فعلی با موقعیت گذشته، می‌کوشد درباره رفتار یا تصمیم مناسب داوری کند.
این استاد دانشگاه، فرایند تفکر تمثیلی را در چهار مرحله مواجهه با موقعیت هدف، یادآوری موقعیت مبدأ، شناسایی وجه شباهت و انتقال حکم یا اقتباس از تجربه قبلی توضیح داد و افزود: در این فرایند، فرد ابتدا با مسئله‌ای جدید مواجه می‌شود، سپس تجربه‌ای مشابه را به یاد می‌آورد، وجه شباهت دو موقعیت را بررسی می‌کند و در نهایت، از تجربه پیشین برای تعیین تکلیف در موقعیت جدید بهره می‌گیرد.
ضرورت احراز وجه شبه در اعتبار تمثیل
عبدی با تأکید بر اهمیت وجه شبه در اعتبار استدلال تمثیلی اظهار داشت: هر شباهتی نمی‌تواند مبنای انتقال حکم قرار گیرد. اگر وجه شبه صرفاً یک ویژگی ظاهری باشد، ممکن است نتواند نتیجه‌ای معتبر به دست دهد؛ اما اگر رابطه وجه شبه با حکم احراز شود، استدلال از پشتوانه معرفتی قوی‌تری برخوردار خواهد بود.
وی در تبیین مراتب تمثیل از منظر منطق اسلامی افزود: تمثیل مبتنی بر وجه شبه عدمی، در تقریر مورد بحث، از اعتبار کمتری برخوردار است؛ زیرا استناد به یک امر عدمی، به‌تنهایی، نمی‌تواند انتقال حکم را توجیه کند. همچنین اگر وجه شبه امری وجودی باشد، اما علت بودن آن برای حکم احراز نشده باشد، همچنان نمی‌توان با اطمینان، حکم را به مورد دیگر تعمیم داد.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) خاطرنشان کرد: هنگامی که وجه شبه، علت حکم باشد و این رابطه علی احراز شود، تمثیل از اعتبار بیشتری برخوردار خواهد بود؛ زیرا در این حالت، انتقال حکم صرفاً بر اساس شباهت ظاهری انجام نمی‌شود، بلکه رابطه‌ای عمیق‌تر میان وجه شبه و حکم مورد توجه قرار می‌گیرد.
از شباهت ظاهری تا شباهت ساختاری
عبدی با اشاره به بررسی تمثیل در علوم شناختی، شباهت‌های مورد استفاده در تفکر تمثیلی را در سه سطح ظاهری، مفهومی و ساختاری توضیح داد و گفت: در شباهت ظاهری، دو پدیده از نظر ویژگی‌های آشکار به یکدیگر شبیه‌اند؛ اما این شباهت لزوماً به معنای یکسان بودن ویژگی‌های درونی یا رفتاری آن‌ها نیست.
وی افزود: در شباهت مفهومی، فرد از تجربه قبلی خود برای شناخت کارکرد یا سازمان‌دهی یک پدیده جدید استفاده می‌کند؛ مانند فردی که با یک سامانه آموزشی جدید مواجه می‌شود و بر اساس شباهت آن با سامانه‌ای که پیش‌تر تجربه کرده است، نحوه استفاده از آن را تشخیص می‌دهد.
این استاد دانشگاه با اشاره به شباهت ساختاری بیان کرد: در این سطح، ممکن است دو موقعیت از نظر ظاهری تفاوت داشته باشند، اما روابط درونی و سازوکارهای اثرگذار بر آن‌ها مشابه باشد. در چنین شرایطی، فرد به‌جای تمرکز بر ویژگی‌های آشکار، روابط میان عناصر و عوامل مؤثر بر تصمیم‌گیری را شناسایی می‌کند.
عبدی با بیان اینکه تمثیل‌های نیرومندتر می‌توانند بر شناسایی روابط ساختاری استوار باشند، تأکید کرد: صرف شباهت میان دو موقعیت برای صحت نتیجه کافی نیست؛ بلکه باید بررسی شود که روابط شناسایی‌شده واقعاً در هر دو موقعیت برقرار است و تفاوت‌های مهم میان آن‌ها نادیده گرفته نشده است.
وی در پایان، مسئله اساسی در بررسی تمثیل را شناسایی نوع شباهت، ارزیابی اعتبار آن و تعیین میزان توانایی آن برای انتقال حکم از یک موقعیت به موقعیت دیگر دانست.