منظومه فکری امام راحل و امام شهید باید مبتنی بر توحید تبیین شود

به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام میثم قاسمی، پژوهشگر نظام اندیشه اسلامی، در نشست علمی نقد و بررسی کتاب «مکتب امام راحل و شهید» با عنوان «مکتب امام راحل و شهید؛ کشف منظومه فکری یا تحمیل الگوی تحلیلی؟» که در مدرسه علمیه دارالشفاء، سالن کنفرانس امیرالمؤمنین علیه‌السلام برگزار شد، با قدردانی از تلاش‌های علمی مؤلف و مجموعه دست‌اندرکاران این اثر، هدف از نقد علمی را ارتقای کیفیت پژوهش و تکمیل ابعاد نظری آن دانست.

وی با اشاره به تلاش‌های صورت‌گرفته برای تدوین کتاب اظهار داشت: این اثر، کاری ارزشمند و قابل‌تقدیر است و به‌روشنی می‌توان زحمات فراوان صورت‌گرفته در تدوین آن را مشاهده کرد. همچنین روایت روان کتاب و مقایسه‌هایی که میان اندیشه امام راحل و امام شهید با اندیشه مدرن و غرب انجام شده، از جمله نقاط قابل‌توجه آن است.

پژوهشگر نظام اندیشه اسلامی با بیان اینکه این اثر را می‌توان در زمره کارهای تأسیسی دانست، افزود: نقدهای مطرح‌شده با هدف نفی یا خارج‌کردن اثر از دایره انتفاع نیست، بلکه برای ارتقای آن و تبیین دقیق‌تر مبانی نظری و روش‌شناختی آن مطرح می‌شود.

ضرورت تبیین دقیق مفهوم مکتب

حجت‌الاسلام قاسمی در ادامه، یکی از ابهام‌های اساسی کتاب را روشن‌نبودن تعریف مکتب دانست و گفت: اگر قرار است اثری به تبیین منظومه فکری امام راحل و امام شهید بپردازد، باید ابتدا مشخص شود که مقصود از مکتب چیست و چه نسبتی میان مکتب و منظومه فکری وجود دارد.

وی با اشاره به مباحث شهید مطهری در کتاب «علل گرایش به مادی‌گری» بیان کرد: در بحث از مکتب باید ابعاد مختلف آن، از جمله دستگاه فکری، دستگاه عملی و ابعاد انگیزشی، مورد توجه قرار گیرد. همچنین مکتب صرفاً مجموعه‌ای از گزاره‌های نظری نیست و هنر و حماسه نیز در شکل‌گیری و تحقق آن نقش دارند.

این پژوهشگر افزود: باید روشن شود که آیا مکتب و منظومه فکری دو مفهوم یکسان‌اند یا اینکه مکتب از دل منظومه فکری استخراج می‌شود. منظومه فکری، مجموعه‌ای از آثار و گزاره‌های منسجم، هماهنگ، مرتبط و مستدل است که می‌تواند زیرساخت شکل‌گیری مکتب را فراهم کند؛ درحالی‌که مکتب، اصول کلی، کلان و معنا‌بخش را دربرمی‌گیرد و هم در ساحت نظری و هم در امتدادهای عملی و انگیزشی ظهور می‌یابد.

تفاوت منظومه پسینی با منظومه طبیعی

حجت‌الاسلام قاسمی با تأکید بر ضرورت توجه به روش منظومه‌نگری اظهار داشت: در تبیین منظومه‌های فکری می‌توان دو رویکرد را از یکدیگر تفکیک کرد؛ رویکرد نخست، منظومه را به‌مثابه یک سیستم می‌بیند که در آن، مجموعه‌ای از گزاره‌ها و ظرفیت‌ها با توجه به هدفی مشخص، در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و روابط میان آن‌ها تنظیم می‌شود.

وی افزود: در این رویکرد، پژوهشگر با مجموعه‌ای از معارف مواجه است و می‌کوشد با توجه به مسئله یا هدفی معین، میان آن‌ها ارتباط برقرار کند و از این طریق، یک نظام فکری یا عملیاتی بسازد. این نوع منظومه‌نگری را می‌توان منظومه پسینی نامید؛ زیرا نظم موردنظر بر اساس هدفی که از پیش تعیین شده، میان اجزا برقرار می‌شود.

پژوهشگر نظام اندیشه اسلامی در مقابل، از رویکرد دیگری با عنوان «منظومه ارگانیک» یاد کرد و گفت: در این رویکرد، اجزا و روابط منظومه از یک نقطه مرکزی و کانونی شکل می‌گیرند و تناسب آن‌ها با همان نقطه آغاز قابل‌تبیین است. در چنین منظومه‌ای، ارتباط میان اجزا صرفاً حاصل چینش بیرونی و انتزاعی نیست، بلکه ریشه در منشأ شکل‌گیری و منطق درونی آن دارد.

وی با اشاره به کتاب «مکتب امام راحل و شهید» تصریح کرد: به نظر می‌رسد تلاش مؤلف و همکاران ایشان معطوف به کشف و تبیین منظومه ارگانیک اندیشه امام است، نه ساختن یک منظومه برساختی و پسینی. بااین‌حال، اگر قرار است چنین منظومه‌ای تبیین شود، باید نشان داد که لایه‌ها و ابعاد مختلف آن چگونه از نقطه مرکزی اندیشه امام سرچشمه می‌گیرند و چه ارتباط واقعی و درونی با یکدیگر دارند.

توحید؛ نقطه مرکزی منظومه فکری امام

حجت‌الاسلام قاسمی با تأکید بر لزوم تبیین پیوند میان مبانی و راهبردها خاطرنشان کرد: اگر منظومه فکری امام راحل و امام شهید را منظومه‌ای ارگانیک بدانیم، باید نسبت هر مفهوم و مؤلفه را با نقطه مرکزی این منظومه مشخص کنیم. به اعتقاد من، نقطه مرکزی اندیشه امام و امام شهید، توحید است.

وی ادامه داد: هر مفهومی که در این منظومه مطرح می‌شود، باید از حیث نسبت آن با توحید، چگونگی برآمدن از این مبنا و دلالت‌های التزامی آن بررسی شود. تنها در این صورت است که می‌توان مفاهیم مختلف را در ارتباطی واقعی و درونی با یکدیگر تبیین کرد و به منظومه‌ای منسجم دست یافت.

این پژوهشگر نظام اندیشه اسلامی با اشاره به جایگاه حرکت و پویایی در اندیشه امام راحل و امام شهید و نیز اندیشه شهید بهشتی گفت: در بخش جهان‌بینی کتاب، توحید مورد توجه قرار گرفته است؛ اما به نظر می‌رسد موضوع حرکت و پویایی هستی، به‌عنوان یکی از اصول مهم این اندیشه، به‌اندازه کافی تبیین نشده است. این مسئله در بخش‌های دیگر نیز بر نحوه ارتباط میان مبانی و نتایج عملی تأثیر می‌گذارد.

ضرورت تبیین پیوند میان مبانی نظری و راهبردهای عملی

حجت‌الاسلام قاسمی با انتقاد از چگونگی ارتباط میان بخش‌های مختلف کتاب اظهار داشت: در بخش ایدئولوژی، مطالبی درباره مردم‌سالاری مطرح شده، اما نقش مردم و حرکت عمومی در تقابل‌های فرهنگی و ایدئولوژیک با غرب، به‌روشنی و به‌اندازه کافی برجسته نشده است. در مقابل، در فصل راهبردها به موضوعاتی مانند قیام لله، مردم‌سالاری دینی و بسیج عمومی پرداخته شده است؛ بااین‌حال، ارتباط این مباحث با مبانی نظری پیشین، برای خواننده به‌صورت روشن تبیین نمی‌شود.

وی افزود: مخاطب باید بتواند دریابد که یک مبنای نظری چگونه به یک اصل راهنما تبدیل می‌شود و سپس چه نسبتی با راهبردها و اقدامات عملی پیدا می‌کند. اگر این پیوند به‌درستی نشان داده نشود، ممکن است خواننده با مجموعه‌ای از موضوعات مواجه شود که هرکدام به‌صورت جداگانه مطرح شده‌اند، اما ارتباط ارگانیک آن‌ها با یکدیگر روشن نیست.

این پژوهشگر با تأکید بر اینکه این مسئله از ضعف‌های قابل‌توجه اثر است، گفت: در یک منظومه فکری، صرف طرح مبانی در یک بخش و راهبردها در بخشی دیگر کافی نیست؛ بلکه باید نشان داد که راهبردها چگونه از مبانی برخاسته‌اند و چه نسبتی با نقطه مرکزی منظومه دارند.

نقد صورت‌بندی سه‌گانه جهان‌بینی، ایدئولوژی و استراتژی

حجت‌الاسلام قاسمی در بخش دیگری از سخنان خود، به نقد نحوه استفاده از سه‌گانه جهان‌بینی، ایدئولوژی و استراتژی پرداخت و تصریح کرد: مسئله من انکار وجود اندیشه راهنما در اسلام نیست؛ اسلام قطعاً دارای اندیشه راهنماست. بحث بر سر این است که آیا صورت‌بندی اندیشه امام در قالب این سه‌گانه، می‌تواند روابط واقعی و درونی اجزای آن را به‌درستی نشان دهد یا خیر.

وی افزود: ایدئولوژی در ادبیات مکاتب مختلف، معانی و کارکردهای مشخصی دارد. هنگامی که اسلام در برابر مارکسیسم یا لیبرالیسم تبیین می‌شود، باید نسبت مفاهیم مورد استفاده با مبانی هستی‌شناختی و اصول عملی آن‌ها روشن باشد. نمی‌توان بدون توجه به این تفاوت‌ها، مفاهیم را صرفاً در قالب یک الگوی تحلیلی از پیش تعیین‌شده قرار داد.

پژوهشگر نظام اندیشه اسلامی با اشاره به تفاوت میان مبانی نظری، اصول راهنما و راهبردهای عملی اظهار داشت: ایدئولوژی را می‌توان در معنایی، مجموعه‌ای از اصول و قواعد اندیشه راهنما دانست؛ اما به‌روز بودن یک اندیشه، به‌خودی‌خود دلیل کافی برای قرارگرفتن آن در چارچوب ایدئولوژی نیست. به‌روز بودن بیشتر ناظر به مواجهه با مسائل و مشکلات روز است، درحالی‌که راهبرد به نحوه تحقق عملی اهداف و اصول مربوط می‌شود.

وی با اشاره به کاربرد واژه ایدئولوژی در آثار و بیانات امام شهید گفت: بررسی مجموعه آثار و بیانات ایشان نشان می‌دهد که این واژه در موارد متعددی به کار رفته و بیش از نیمی از کاربردهای مورد بررسی، جنبه تدافعی داشته است؛ یعنی در چارچوب مواجهه با کاربردهای رقیب این مفهوم و دفاع از اصول موردنظر ایشان مطرح شده است.

حجت‌الاسلام قاسمی خاطرنشان کرد: در برخی موارد نیز امام شهید در مقام تبیین منظومه و نظام فکری امام راحل، از مفهوم مکتب استفاده کرده‌اند. ازاین‌رو، برای تعیین نسبت میان این مفاهیم، باید کاربردهای آن‌ها در آثار و بیانات ایشان به‌دقت بررسی شود و نمی‌توان همه موارد را بدون توجه به زمینه و مقصود گوینده، در یک چارچوب واحد قرار داد.

وی در پایان تأکید کرد: تبیین دقیق منظومه فکری امام راحل و امام شهید مستلزم آن است که مفاهیم از ریشه‌ها و مبانی خود جدا نشوند و ارتباط واقعی میان جهان‌بینی، اصول راهنما و راهبردهای عملی به‌روشنی نشان داده شود. در غیر این صورت، ممکن است صورت‌بندی تحلیلی به‌جای کشف روابط درونی اندیشه، به جداسازی مفاهیم از مبانی و خاستگاه اصلی آن‌ها بینجامد.