مداحی نخ تسبیح اجتماعات مردمی است

به گزارش سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، نشست‌های تخصصی «آهات» از سال ۱۳۹۹ در فضای علمی دانشگاه امام صادق(ع) با هدف نقد و بررسی بین‌رشته‌ای هنر مداحی شکل گرفت. این مجموعه در تازه‌ترین دوره خود با عنوان «صدای میدان، صدای ایران»، میزهای گفت‌وگوی تخصصی را از سالن‌های همایش به میان تجمعات مردمی در خیابان‌ها برد تا تحولات نوحه و سرودهای حماسی را در بستر زنده جامعه ثبت و تحلیل کند. پنج نشست این دوره، از شماره ۳۸ تا ۴۲، به‌ترتیب در میدان‌های شهید طهرانی‌مقدم، ونک، تجریش، حضرت ولی‌عصر(عج) و میدان انقلاب تهران برگزار شد.

محمدمهدی سیار، شاعر و دبیر علمی مجموعه نشست‌های آهات، با اشاره به کارکرد مداحی در اجتماعات مردمی اخیر اظهار داشت: مداحی در این رویدادها از یک برنامه روتین فرهنگی فراتر رفت و به نخ تسبیح گردهمایی‌های مردم تبدیل شد؛ رویدادی که به باور او، از پیوند دوباره مضامین ملی و مذهبی و مشارکت فعال توده‌ها در تولید و اجرای نوحه حکایت دارد.

از سالن‌های دانشگاه تا بطن میدان

سیار با اشاره به پیشینه آهات و ضرورت انتقال این رویداد به فضای شهری گفت: سال‌هاست درباره ابعاد گوناگون مداحی از شعر، موسیقی، فرم و کارکرد اجتماعی تا نسبت آن با هویت جامعه ایرانی در محیط‌های دانشگاهی گفت‌وگو کرده‌ایم؛ اما گاهی یک نقطه عطف تاریخی، موضوع پژوهش را از روی میز پژوهشگر برمی‌دارد و به صحنه خیابان می‌آورد.

وی درباره چرایی این تصمیم توضیح داد: مداحی دیگر پدیده‌ای نبود که صرفاً در سالن دانشگاه تحلیل شود؛ بلکه خود به میدان آمده بود و در سازمان‌دهی اجتماعات، خلق زبان مشترک و هم‌افزایی عواطف عمومی نقشی محوری ایفا می‌کرد. وقتی موضوع پژوهش وارد میدان می‌شود، عقلانیت و تحلیل تخصصی آن نیز باید در همان میدان حاضر باشد.

کار پژوهشگر این است که اجازه ندهد بزرگی یک تحول، به دلیل نزدیکی بیش از حد و عادی‌انگاری، نادیده گرفته شود.

مداحی؛ ستون خیمه و نقطه اتصال دل‌ها در شرایط بحران

دبیر علمی آهات با تبیین نقش مداحی در همگرایی اجتماعی تصریح کرد: جامعه در مواجهه با حوادث سنگین، نیازمند زبانی مشترک است تا ترس، ابهام و اضطراب را پشت سر بگذارد و احساسات پراکنده را همگرا کند. از میان تمامی ظرفیت‌های هنری، این «مداحی و نوحه» بود که توانست نقش ستون خیمه و نخ تسبیح اجتماعات را ایفا کند. مردم شب‌ها نوحه‌ها را می‌شنیدند، با آن هم‌نوایی می‌کردند، پاسخ می‌دادند و با همین تجربه عاطفیِ مشترک کنار یکدیگر می‌ایستادند. این سرمایه عظیم فرهنگی طی دهه‌ها شکل گرفته بود و توانست در لحظه‌ای حیاتی، رسالتی فراتر از یک آیین مذهبی صِرف را به دوش بکشد.

پیوند دوباره نام ایران و فرهنگ عاشورا در نوحه

این شاعر برجسته با اشاره به درهم‌تنیدگی مفاهیم ملی و مذهبی افزود: تحولات ادبی و هنری معمولاً تدریجی است، اما شرایط حماسی و بحران، زمان را فشرده می‌کند. شاید سال‌ها پیش حضور پررنگ نام «ایران» و مضامین ملی در کنار نمادهای شیعی برای عده‌ای نامأنوس می‌نمود، اما امروز مردم با نام ایران سینه می‌زنند و این پدیده‌ای اصیل و ریشه‌دار است.

سیار ادامه داد: ورود نمادهایی چون رستم و آرش در کنار مفاخر دینی، تلفیق سنت زورخانه، حماسه ملی و فرهنگ عاشورا یک موج زودگذر نیست، بلکه ریشه در تاریخ ما دارد؛ چنان‌که قرن‌ها پیش نیز مولانا در شعری «شیر خدا» و «رستم دستان» را در یک بیت کنار هم نشانده بود. هنر دوران ما، بازآفرینی پرشور این هویتِ درهم‌تنیده است.

نوحه باید حامل هم‌زمان «معنا» و «عاطفه» باشد

وی درباره توازن عقل و احساس در دستگاه اهل‌بیت(ع) تأکید کرد: محفل حسینی دو بال لازم دارد: معنا و احساس. مداحی اگر صرفاً به هیجان تکیه کند و از بار فکری تهی باشد، به ورطه سطحی‌نگری می‌افتد. ارزش کار آنجاست که عاطفه، محمل پیام‌های عمیق معرفتی شود.

سیار با یادآوری تجربه اجرای قطعه «شمیم رحمان از یمن می‌آید» در هیأت میثاق با شهدای دانشگاه امام صادق(ع) گفت: بر اساس پیامی که در آن برهه از سوی رهبر معظم انقلاب به ما رسید، ایشان تصریح فرموده بودند که چنین اثر دقیق و منسجمی می‌تواند کار ده‌ها منبر را انجام دهد؛ این یعنی فرم و عاطفه نوحه توانسته عمق محتوا را بر دل‌ها بنشاند.

تبدیل مخاطب به خالق و مجری اثر

این پژوهشگر آیینی به تحول فرم اجرا اشاره کرد و گفت: اثر هنری پویا، شنونده منفعل تربیت نمی‌کند، بلکه به مردم نقش می‌دهد. گاهی با تکرار سربند، گاه با نوای پاسخ‌خوانی و گاهی به‌جای سینه‌زنی با مشت‌های گره‌کرده. حتی در آثاری نظیر «میدان با تو، خیابان با ما»، ماده اولیه شعر از شعارها و مضامین درون خیابان الهام گرفته شد؛ شاعر این نغمه‌ها را صیقل داد و به مردم بازگرداند تا هم‌زبانی شکل بگیرد.

وی متذکر شد: این نوآوری به معنای بریدن از ریشه‌ها نیست؛ بلکه کاربست نوینی از سنت‌های اصیل مثل «دودمه»، لحن ضرب زورخانه و همخوانی جمعی است. در برهه‌هایی که جامعه با شوک روانی روبه‌روست، اهالی هنر و منبر می‌توانند با میان‌داری فرهنگی، آرامش و انسجام عمومی را بازیابی کنند.

قدرت فرهنگی، هم‌سنگ پرتابگرهای موشکی

سیار با قیاس مولفه‌های اقتدار ملی خاطرنشان کرد: ما نباید قدرت ملی را صرفاً در بعد سخت‌افزاری و زیرساخت‌های دفاعی خلاصه کنیم. در کنار موشک و سلاح، شاعران، مداحان و هنرمندانی که نبض جامعه را می‌شناسند و در بزنگاه‌ها برای حفظ روحیه ملی اثر تولید می‌کنند، ارکان اقتدار کشورند. ارزش نوحه‌ای که روح مقاومت و امید را در جامعه زنده نگه می‌دارد، هرگز کمتر از پایگاه‌های موشکی نیست.

وی با مرور ساخت ترانه «مرگ بر آمریکا» در سال ۱۳۹۲ یادآور شد: در دیداری خصوصی به رهبر انقلاب عرض کردم در این مسیر فرهنگی گاه احساس تنهایی می‌کنیم؛ معظم‌له فرمودند: «تنها نیستی، خدا هست؛ و راه درست هم همین است.»

تجربه امروز، سند تاریخ فرداست؛ ضرورت بازگشت میدان به دانشگاه

دبیر علمی نشست‌های تخصصی آهات در پایان با تأکید بر ضرورت ثبت مستند این مقطع اظهار داشت: اگر امروز این وقایع، نغمه‌ها و تجربه‌ها را دقیق روایت و تدوین نکنیم، سال‌های بعد دیگران روایتی وارونه از این حماسه‌ها ارائه خواهند داد. ما نباید اجازه دهیم این ذخیره جمعی گم شود. آهات اگر به میدان آمد، اکنون باید با دستی پر از تجربه‌های انباشته میدانی به دانشگاه بازگردد تا این داده‌های زنده به مقاله‌ها، نظریه‌ها و حافظه مکتوب تاریخ بدل شوند.