هویت تاریخی و فرهنگی قم؛ میراثی که باید به نسل‌های آینده منتقل شود
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام علی بنایی در این نشست که در سالن اندیشه دانشگاه قم و با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران و دانشجویان برگزار شد، ضمن خیرمقدم به حاضران و قدردانی از برگزارکنندگان برنامه، از تلاش‌های فاخر و ارزشمند قم‌پژوهان در زمینه پژوهش، شناسایی و انتشار آثار مرتبط با تاریخ و فرهنگ قم تقدیر کرد و حمایت‌های علمی و عملی ریاست محترم دانشگاه قم، حجت‌الاسلام شریفی، را شایسته قدردانی دانست.
وی با اشاره به تأسیس بنیاد قم‌پژوهی در سال ۱۳۸۹، پس از سفر رهبر معظم انقلاب اسلامی به شهر قم، اظهار کرد: این بنیاد با هدف معرفی ابعاد مختلف شهر قم به مراکز علمی و فرهنگی کشور و جهان شکل گرفت و تلاش کرده است ظرفیت‌های تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و علمی این شهر را در قالب نشست‌های تخصصی و آثار پژوهشی معرفی کند.
رئیس بنیاد قم‌پژوهی با بیان اینکه تاکنون ۶۱۵ نشست علمی و تخصصی در این بنیاد برگزار شده است، افزود: این جلسات به‌صورت منظم و هفتگی، در روزهای سه‌شنبه، برگزار شده و موضوعات متنوعی از تاریخ و معماری شهر تا صنایع، تحولات اجتماعی و مفاخر علمی قم را دربر گرفته است.
حجت الاسلام بنایی با تأکید بر اینکه قم را نباید صرفاً در محدوده جغرافیایی آن تعریف کرد، گفت: قم، اگرچه در نوشتار نامی دوحرفی است، اما از حیث تأثیرگذاری و نقش تاریخی در اسلام و تشیع، به‌ویژه در عصر مهدوی، شهری جهانی با مؤلفه‌های یک جهان‌شهر است. قم شهر علم، اجتهاد و تولید دانش و خاستگاه انتشار معارف اهل‌بیت(ع) به سراسر عالم است.
وی افزود: مردم این سرزمین به دلیل تدین، دینداری و وفاداری به خاندان عصمت و طهارت(ع)، بارها مورد ستایش و تمجید حضرات معصومین(ع) قرار گرفته‌اند و بر اساس روایات وارده، جایگاه ویژه‌ای دارند و حجت بر دیگران شمرده شده‌اند.
وی با اشاره به قداست و منزلت معنوی شهر قم اظهار کرد: در روایات از قداست این سرزمین یاد شده و از آن با عنوان «تُرْبَةُ قُم مُقَدَّسَةٌ» نام برده‌اند. بنابراین، اهمیت قم را نمی‌توان صرفاً در محدوده جغرافیایی، آب‌وخاک و مرزهای طبیعی آن خلاصه کرد؛ چراکه جایگاه حقیقی این شهر ریشه در تاریخ، فرهنگ اصیل اسلامی و پیوند عمیق آن با مکتب اهل‌بیت(ع) دارد و همواره مورد عنایت خاص ائمه اطهار(ع) بوده است.
رئیس بنیاد قم‌پژوهی تصریح کرد: تمام فعالیت‌هایی که در این بنیاد صورت می‌گیرد، در نهایت به تبیین و بازشناسی هویت شیعی و تمدنی قم بازمی‌گردد. اگر بتوانیم بخشی از هویت ارزشمند، شکوه تاریخی و عظمت فرهنگی این شهر را برای جوانان شیعه در اقصی نقاط جهان بازخوانی کنیم، بی‌تردید در غنای فکری و تعمیق باورهای اعتقادی آنان گام مؤثری برداشته‌ایم و زمینه مصونیت فکری و اعتقادی آنان را در برابر امواج فتنه‌ها و طوفان شبهات فراهم کرده‌ایم.
حجت الاسلام بنایی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به اهمیت پژوهش‌های مرتبط با تاریخ آب و نظام آبیاری قم، اظهار کرد: تاریخ این شهر، تنها روایتگر تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نیست، بلکه بازتاب‌دهنده رنج‌ها و دشواری‌های مستمر مردمانی است که در طول قرون گذشته، با وجود مشکلات ناشی از کمبود آب شرب و کشاورزی، همواره برای دسترسی به این نعمت حیاتی تلاش کرده‌اند.
وی با اشاره به اهمیت اثر «تمدن کاریزی قم؛ جستارهایی در تاریخ، تکوین شهر و نظام آبیاری» افزود: این اثر گوشه‌ای از تاریخ پرفرازونشیب قم را بازگو می‌کند و نشان می‌دهد که مسئله تأمین آب، همواره یکی از دغدغه‌های اساسی مردم و مسئولان این شهر بوده است.
رئیس بنیاد قم‌پژوهی ادامه داد: هرچند با احداث سد پانزده خرداد در دوران امام راحل(ره)، بخشی از مشکلات تأمین آب شرب و کشاورزی قم مرتفع شد، اما افزایش جمعیت و مهاجرت گسترده به این شهر، بار دیگر مسئله کمبود آب و نگرانی درباره آینده منابع آبی قم را به یکی از دغدغه‌های جدی تبدیل کرد
وی خاطرنشان کرد: در همین راستا، فقهای محترم شورای نگهبان که عمدتاً ساکن قم بودند، با احساس مسئولیت و تعلق خاطر نسبت به این شهر و بنا به پیشنهاد مرحوم آیت‌الله حاج شیخ محمد مؤمن قمی(ره)، طی نامه‌ای به امام شهید، حضرت آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای (ره)، درخواست انتقال آب از سرشاخه‌ها را مطرح کردند که با دستور ایشان، پیگیری این موضوع مورد توجه قرار گرفت.
حجت الاسلام بنایی همچنین با اشاره به پیگیری‌های شهید علی لاریجانی در زمینه تأمین آب قم گفت: شایسته است از تلاش‌های جدی، مستمر و اثرگذار این بنده خوب خدا یاد کنیم که در جریان سفر استانی هیئت دولت به قم، به‌عنوان نماینده مردم شریف این شهر، پیگیری‌های گسترده‌ای برای اخذ مصوبه هیئت دولت با هدف تأمین و پایدارسازی بودجه طرح انتقال آب قم از سرشاخه‌های دز انجام دادند. این اقدامات نقش مهمی در پیشبرد و حمایت از این طرح حیاتی داشت.
وی در ادامه به پیشینه تاریخی تلاش مردم قم برای حفظ حقوق آبی خود اشاره کرد و افزود: تلاش قمی‌ها برای حفظ حقابه حیاتی خویش، در مقاطعی به درگیری‌های فیزیکی با برخی شهرها و مناطق همجوار منجر شده است. یکی از نمونه‌های آن، درگیری میان اهالی قم و اهالی نیم‌ور محلات بوده است.
وی ادامه داد: سرانجام مرحوم امیرکبیر، بر اساس بررسی‌ها و دستور کارشناسی‌شده و دقیق، سهم حقابه قم را تعیین کرد. دستخط، مهر و امضای امیرکبیر در این زمینه، سندی گویا و راهگشا از اهتمام وی برای رفع معضل آب قم و تعیین حقوق آبی این شهر است؛ موضوعی که در شناخت تاریخ نظام آبیاری و انتقال آب از قنات ناصری و سایر قنات‌های قم اهمیت ویژه‌ای دارد.
فرش قم؛ پیوند اقتصاد، فرهنگ و تاریخ شهر
حجت الاسلام بنایی با اشاره به فعالیت‌های بنیاد قم‌پژوهی در حوزه تاریخ اقتصادی و صنعتی شهر، به صنعت فرش قم پرداخت و گفت: شکل‌گیری و گسترش صنعت قالی‌بافی در قم با احیای حوزه علمیه در این شهر هم‌زمان بوده است. مرحوم آیت‌الله حائری یزدی با توجه به شرایط اقتصادی مردم قم، زمینه دعوت از قالیبافان کاشان و توسعه این صنعت را فراهم کردند تا خانواده‌ها از طریق قالی‌بافی به کسب درآمد بپردازند.
وی افزود: صنعت فرش قم به‌تدریج به یکی از ظرفیت‌های اقتصادی و فرهنگی شاخص این شهر تبدیل شد و امروز فرش قم در سطح کشور و حتی خارج از کشور شناخته شده است. بررسی نقش اقتصادی این صنعت و تأثیر آن بر معیشت مردم نیز از موضوعات مورد توجه بنیاد بوده است.
رئیس دانشگاه طلوع مهر در ادامه به پژوهش‌های انجام‌شده درباره معماری و شهرسازی قم اشاره کرد و گفت: در بنیاد قم‌پژوهی نشست‌های متعددی درباره روند شکل‌گیری معماری نوین و تحولات شهرسازی قم برگزار شده است. این موضوعات با مشارکت استادان و پژوهشگران دنبال شده تا ابعاد مختلف تحول کالبدی و تاریخی شهر به‌صورت دقیق بررسی شود.
وی با اشاره به جایگاه علمی قم، این شهر را یکی از مراکز مهم تولید و انتشار علم دانست و اظهار کرد: قم تنها مرکز علوم حوزوی و معارف اسلامی نیست، بلکه ظرفیت توسعه و گسترش علوم مختلف را نیز دارد و می‌تواند در حوزه‌های گوناگون علمی نقش‌آفرین باشد.
ضرورت بازخوانی نقش قم در تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی
حجت الاسلام بنایی با تأکید بر لزوم ثبت و بازخوانی رویدادهای تاریخی قم، به نقش مردم و جوانان این شهر در قیام ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ اشاره کرد و گفت: قم در شکل‌گیری و گسترش نهضت اسلامی نقش مهمی داشته است و حضور مردم و جوانان این شهر در اعتراضات آن روز و حوادث منتهی به قیام ۱۵ خرداد، بخشی از تاریخ اثرگذار معاصر ایران است.
وی همچنین با اشاره به جنگ تحمیلی و بمباران‌های شهر قم در دوران دفاع مقدس اظهار کرد: در سال ۱۳۶۶، قم در چندین نوبت هدف حملات هوایی و موشکی رژیم بعث عراق قرار گرفت و شماری از شهروندان، از جمله دانش‌آموزان و بانوان، به شهادت رسیدند. بنیاد قم‌پژوهی در راستای ثبت این حوادث، اقدام به گردآوری و انتشار مستندات و کتاب‌هایی درباره بمباران‌های قم کرده است تا این بخش از تاریخ شهر در حافظه تاریخی جامعه باقی بماند.
رئیس بنیاد قم‌پژوهی در بخش دیگری از سخنان خود، معرفی شخصیت‌های برجسته علمی و تاریخی مرتبط با قم را از اولویت‌های این مجموعه دانست و به شخصیت‌هایی همچون خواجه نصیرالدین طوسی و میرزای قمی اشاره کرد.
وی با بیان اینکه بسیاری از شخصیت‌های اثرگذار تاریخ علم و تمدن اسلامی دارای پیوندهای عمیق با منطقه قم بوده‌اند، خواستار توجه بیشتر به زادگاه، آثار و نقش تاریخی این بزرگان شد.
حجت الاسلام بنایی همچنین با اشاره به جایگاه علمی و فقهی خاندان‌های برجسته قمی، به شخصیت میرزای قمی و آثار ارزشمند وی، از جمله کتاب‌های «قوانین» و «جامع‌الشتات»، پرداخت و بر ضرورت معرفی بیشتر این میراث علمی به نسل جوان تأکید کرد
وی در ادامه از انتشار حدود ۳۰ جلد کتاب توسط بنیاد قم‌پژوهی خبر داد و افزود: در کنار آثار منتشرشده، مجموعه‌ای از کتاب‌ها و پژوهش‌های دیگر نیز آماده انتشار است که مشکلات مالی و افزایش هزینه‌های چاپ، روند انتشار آنها را با دشواری مواجه کرده است.
شناخت هویت تاریخی؛ ضرورتی برای نسل آینده
حجت الاسلام بنایی با تأکید بر نقش شناخت هویت تاریخی در تقویت خودباوری اجتماعی اظهار کرد: اگر نسل جوان با پیشینه تاریخی، فرهنگی و علمی شهر خود آشنا باشد، ارتباط عمیق‌تری با هویت و ریشه‌های فرهنگی خویش برقرار می‌کند و در برابر جریان‌های مختلف فکری و اجتماعی، از شناخت و آگاهی بیشتری برخوردار خواهد بود.
وی با اشاره به جایگاه ویژه حضرت فاطمه معصومه(س) و حوزه علمیه قم در هویت معنوی و علمی این شهر افزود: قم ظرفیت بزرگی برای انتقال معارف اسلامی و شیعی به مخاطبان تشنه معارف الهی در سراسر جهان دارد و باید این ظرفیت به‌درستی شناخته و معرفی شود.
رئیس دانشگاه طلوع مهر با تأکید بر ضرورت تلاش برای تحقق جایگاه تمدنی قم تصریح کرد: اندیشه فرهنگی و تمدنی قم ظرفیت آن را دارد که این شهر به‌حق به پایتخت فرهنگی جهان اسلام تبدیل شود. تحقق این جایگاه ارزشمند نیازمند همت و تلاش مضاعف پژوهشگران، نخبگان، نهادهای علمی و فرهنگی و مسئولان است تا جایگاه شایسته این شهر مقدس در عرصه ملی و بین‌المللی بیش از پیش معرفی و تثبیت شود.
حجت الاسلام بنایی در پایان، ضمن قدردانی از محمد رضایی‌ندوشن، نویسنده آثار رونمایی‌شده، اکبر حاجی‌ابراهیم زرگر، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، فارغیان قمی، سعادت‌طلب، خانم بیات و سایر استادان و فرهیختگان حاضر در نشست و همچنین دست‌اندرکاران برگزاری این برنامه، بر ضرورت مشارکت همگانی در معرفی مفاخر و میراث فرهنگی قم تأکید کرد و گفت: مسئولیت حفظ، پاسداشت و انتقال هویت تاریخی و فرهنگی قم به نسل‌های آینده بر عهده همه ماست و هر فردی که به فرهنگ و اندیشه این شهر علاقه‌مند باشد، می‌تواند خود را در این هویت فرهنگی سهیم و متعلق به قم بداند.