۴۵ درصد جامعه مخاطب شبکه نمایش خانگی هستند
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، دکتر محمد گاپله، مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما، در دهمین پیش‌نشست همایش ملی دین، فرهنگ و رسانه‌های نوین با موضوع «بایسته‌های حکمرانی پلتفرم‌های صوت و تصویر در ایران؛ از چارچوب‌های سیاستی تا الزامات اجرایی» در دانشکده دین و رسانه اظهار کرد: برای بررسی الزامات اجرایی حکمرانی رسانه باید ابتدا وضعیت واقعی مصرف رسانه‌ای جامعه و نسبت آن با عملکرد نهادهای تنظیم‌گر را شناخت.
وی با اشاره به پیمایش انجام‌شده درباره وضعیت کاربران شبکه نمایش خانگی در ایران افزود: این پژوهش با جامعه آماری حدود ۲ هزار و ۵۰۰ نفر از افراد بالای ۱۵ سال و با همکاری مرکز پژوهش‌ها، مرکز رشد امام صادق(ع) و مرکز متا انجام شده است. پیمایش به‌صورت آنلاین و در سطح ملی طراحی شده و نتایج ارائه‌شده مربوط به مرحله نخست آن است؛ همچنین قرار است در مراحل بعدی، تغییرات و پیامدهای وضعیت موجود ارزیابی شود.
مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما با بیان اینکه در این پژوهش، استفاده حداقل ۲۰ دقیقه‌ای از یک رسانه معیار مخاطب‌بودن در نظر گرفته شده است، گفت: بر اساس این تعریف، حدود ۴۵ درصد جامعه مورد مطالعه مخاطب شبکه نمایش خانگی هستند. تفاوت در جامعه آماری و معیار سنجش می‌تواند به تفاوت نتایج پیمایش‌های رسانه‌ای منجر شود.
وی ادامه داد: بر اساس نتایج ارائه‌شده، حدود ۶۹ درصد مخاطبان مورد بررسی، محتوای ایرانی شبکه نمایش خانگی را از مجاری رایگان و غیررسمی تماشا می‌کنند. همچنین حدود ۳۰.۸ درصد مخاطبان از طریق تلگرام و شبکه‌های اجتماعی به این محتوا دسترسی دارند و نزدیک به ۲۲ درصد نیز از ماهواره استفاده می‌کنند. برای تحلیل وضعیت بازار باید میان مشاهده محتوا از مسیرهای مختلف و استفاده از اشتراک قانونی پلتفرم‌ها تفاوت قائل شد.
گاپله با رد تصور تقابل مستقیم صداوسیما و شبکه نمایش خانگی اظهار کرد: سبد مصرف رسانه‌ای کاربران متنوع شده و یک فرد می‌تواند هم‌زمان از تلویزیون، شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های نمایش خانگی استفاده کند؛ بنابراین، مصرف یک رسانه لزوماً به معنای کنار گذاشتن رسانه دیگر نیست.
تماشای خانوادگی و چالش‌های محتوایی
وی با اشاره به یافته‌های پیمایش درباره شیوه تماشای محتوا گفت: نزدیک به نیمی از کاربران شبکه نمایش خانگی اعلام کرده‌اند که محتوای این پلتفرم‌ها را در کنار خانواده تماشا می‌کنند. همچنین حدود نیمی از پاسخ‌دهندگان گفته‌اند هنگام تماشای برخی محصولات این شبکه در حضور خانواده احساس خجالت می‌کنند و نیم دیگر چنین احساسی نداشته‌اند؛ یافته‌ای که تفاوت دیدگاه‌ها و نگرش‌های مخاطبان را نشان می‌دهد.
گاپله مشکلات فنی، از جمله مصرف بالای ترافیک اینترنت، قطعی و وصلی، تأخیر در بارگذاری و کیفیت پایین تصویر را از دیگر دغدغه‌های کاربران دانست و افزود: بر اساس نتایج پیمایش، حدود ۷۵ درصد مخاطبان شبکه نمایش خانگی از هویت نهاد ناظر بر پلتفرم‌های صوت و تصویر در ایران اطلاع نداشته‌اند. این وضعیت ضرورت اطلاع‌رسانی عمومی درباره وظایف و اختیارات نهادهای تنظیم‌گر را برجسته می‌کند.
تعدد نهادها و تداخل وظایف؛ مانعی برای پیش‌بینی‌پذیری
مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما با اشاره به مطالعات خود درباره ساختار حکمرانی رسانه‌های صوت و تصویر گفت: در بررسی‌های انجام‌شده، ۱۴ نهاد در کنار ساترا و سازمان صداوسیما در حوزه‌های مختلف سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری، تصویب مقررات، ارائه خدمات و تخصیص منابع نقش دارند. تعدد نهادهای اثرگذار لزوماً به معنای هماهنگی میان آنها نیست و اگر حدود وظایف و صلاحیت‌ها به‌روشنی تعیین نشود، احتمال تداخل مسئولیت‌ها و بروز اختلاف افزایش می‌یابد.
وی پیش‌بینی‌پذیری مقررات را یکی از شاخص‌های مهم تنظیم‌گری دانست و اظهار کرد: فعالان صنعت رسانه باید بتوانند بر اساس مقررات روشن برای سرمایه‌گذاری، تولید و عرضه محصولات خود برنامه‌ریزی کنند. نامشخص‌بودن زمان و شرایط عرضه یک اثر، به‌ویژه پس از صرف هزینه‌های زیاد برای تولید آن، ریسک سرمایه‌گذاری را افزایش می‌دهد و می‌تواند انگیزه مشارکت بخش خصوصی را کاهش دهد.
گاپله همچنین تأکید کرد سیاست‌گذاری رسانه‌ای نباید تنها بر تعیین محدودیت‌ها متمرکز باشد، بلکه باید ابزارهای لازم برای تقویت تولید محتوای داخلی و پایداری اقتصادی پلتفرم‌ها را نیز فراهم کند.
تنظیم‌گری نباید به ممیزی محتوا محدود شود
وی تنظیم‌گری را یکی از ابزارهای اجرایی حکمرانی رسانه دانست که باید میان منافع عمومی، الزامات حاکمیتی و پویایی بازار تعادل برقرار کند و افزود: تنظیم‌گری صرفاً نظارت بر محتوا و اعمال محدودیت نیست، بلکه باید صدور مجوز، نظارت، تشویق و تنبیه، حمایت از صنعت، حفاظت از حقوق مخاطبان و ایجاد فضای رقابتی را نیز در بر بگیرد.
گاپله با تأکید بر اهمیت مشارکت ذی‌نفعان تصریح کرد: استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها، انجمن‌های تخصصی، جامعه مدنی و کاربران می‌تواند شناخت نهاد مسئول از واقعیت‌های بازار و جامعه را افزایش دهد و به بهبود کیفیت مقررات کمک کند. به گفته وی، بخش بزرگی از مخاطبان، تنظیم‌گر را بیشتر به‌عنوان نهادی برای ممیزی و سانسور می‌شناسند؛ در حالی که تنظیم‌گری مطلوب باید میان الزامات فرهنگی، حقوق کاربران، اقتصاد رسانه و مسئولیت‌پذیری پلتفرم‌ها توازن برقرار کند.
حمایت از رقابت و حرکت به سوی حکمرانی هوشمند
مدیر سواد رسانه‌ای معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما، تمرکز بازار و احتمال شکل‌گیری انحصار را از دیگر چالش‌های شبکه نمایش خانگی برشمرد و گفت: بر اساس برآورد مطرح‌شده در نشست، سهم یکی از پلتفرم‌های بزرگ از بازار این حوزه بیش از ۵۰ درصد است. ازاین‌رو، باید سازوکارهای رقابتی به‌گونه‌ای طراحی شوند که پلتفرم‌های کوچک‌تر نیز امکان دسترسی به بازار، همکاری با اپراتورها و عرضه محصولات خود را داشته باشند.
وی با اشاره به تفاوت دغدغه‌های حاکمیت، صنعت رسانه و مخاطبان افزود: حاکمیت به حفظ امنیت و تحقق اهداف کلان فرهنگی توجه دارد، صنعت رسانه به پایداری اقتصادی و درآمدزایی می‌اندیشد و مخاطبان نیز انتظارات و ترجیحات خاص خود را دارند. تنظیم‌گر باید میان این سه حوزه توازن ایجاد کند و اجازه ندهد توجه به یک بخش، سایر ابعاد را نادیده بگیرد.
گاپله در پایان با تأکید بر ضرورت تقویت استقلال ساختاری و مالی نهاد تنظیم‌گر اظهار کرد: عملکرد نهاد تنظیم‌گر نیز باید با شاخص‌های روشن ارزیابی شود. شفافیت، پیش‌بینی‌پذیری، پاسخ‌گویی، کنترل تعارض منافع و انتشار گزارش‌های عملکرد از معیارهای مهم این ارزیابی هستند. اصلاح نظام حکمرانی رسانه باید با شناخت واقعیت‌های مصرف رسانه‌ای، شفاف‌سازی وظایف نهادها، حمایت از رقابت و پایداری اقتصادی صنعت، حفاظت از حقوق مخاطبان و تقویت مسئولیت‌پذیری پلتفرم‌ها همراه باشد.