امنیت زنان؛ مطالبهای ریشهدار در منظومه فکری اسلام
امنیت زنان یکی از مؤلفههای اساسی سلامت خانواده و جامعه است؛ موضوعی که نمیتوان آن را صرفاً به نبود تهدیدهای جسمی یا کاهش آمار جرائم محدود کرد. احساس آرامش، برخورداری از کرامت، مصونیت از تحقیر و آزار، امنیت در محیط خانواده و امکان حضور مطمئن در عرصههای اجتماعی، ابعاد مختلف این مفهوم را تشکیل میدهند
در این میان، خانواده بهعنوان نخستین و مهمترین بستر شکلگیری امنیت روانی و اجتماعی، جایگاه ویژهای دارد. خانهای که باید محل آرامش، مودت و اطمینان متقابل باشد، در صورت تبدیلشدن به محیطی همراه با تحقیر، تهدید و خشونت، نهتنها کارکرد حمایتی خود را از دست میدهد، بلکه میتواند منشأ آسیبهای گسترده فردی و اجتماعی شود.
از منظر آموزههای اسلامی، کرامت زن و ضرورت رعایت حقوق او در خانواده، موضوعی مستقل از مناسبات صرفاً حقوقی است. قرآن کریم در آیه ۲۱ سوره روم، رابطه زوجین را بر پایه مودت و رحمت معرفی میکند و در آیه ۱۹ سوره نساء، مردان را به معاشرت شایسته با زنان فرامیخواند. این مبانی نشان میدهد که مناسبات خانوادگی در منطق اسلامی، بر پایه سلطهگری، تحقیر و رفتار خشونتآمیز بنا نشده است.
البته تأکید بر خانوادهمحوری و اخلاقمداری، به معنای تقلیل امنیت زنان به روابط درون خانواده یا نادیدهگرفتن مسئولیت حاکمیت نیست. دولتها و نهادهای مسئول نیز موظفاند با سیاستگذاری صحیح، پیشگیری از آسیب، حمایت از افراد در معرض خشونت و تدوین قوانین بازدارنده، زمینه تحقق امنیت را فراهم کنند. مسئله اساسی، مبنای نظری و فرهنگی این سیاستگذاری است؛ چراکه قانون زمانی میتواند به امنیت پایدار منجر شود که در امتداد ارزشهای اخلاقی، مسئولیتپذیری خانوادگی و فرهنگ احترام متقابل قرار گیرد.
فرایند تدوین لایحه حمایت از زنان در برابر خشونت، مسیری طولانی و چندمرحلهای را طی کرده است. کار کارشناسی اولیه این موضوع از سال ۱۳۹۰ آغاز شد و در سال ۱۳۹۶، نسخهای با عنوان «لایحه تأمین امنیت زنان در برابر خشونت» در معاونت امور زنان و خانواده ریاستجمهوری تدوین و برای بررسی به قوه قضائیه ارسال شد. پس از اصلاحات قضایی، عنوان «صیانت، کرامت و تأمین امنیت بانوان در برابر خشونت» برای نسخه سال ۱۳۹۸ انتخاب شد. در ادامه، دولت دوازدهم در ۲۴ دی ۱۳۹۹ لایحه را با عنوان «حفظ کرامت و حمایت از زنان در برابر خشونت» به مجلس ارسال کرد. نمایندگان در ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۰ با یکفوریت آن موافقت کردند. پس از ادغام این لایحه با طرح مشابه مجلس و بررسی در کمیسیون اجتماعی، متن اصلاحشده با عنوان «پیشگیری از آسیبدیدگی زنان و ارتقای امنیت آنان در برابر سوءرفتار» در ۲۰ آذر ۱۴۰۱ در کمیسیون به تصویب رسید و کلیات آن نیز در ۲۰ فروردین ۱۴۰۲ با رأی ۱۹۰ نماینده در صحن علنی مجلس تصویب شد. در این مسیر، عنوان، ساختار و برخی مفاهیم لایحه دستخوش تغییر شد؛ تغییراتی که ضرورت بررسی دقیق نسبت میان مبانی، دامنه حمایتها و ضمانتهای اجرایی آن را دوچندان میکند.
بازخوانی بیانات آقای شهید ایران، حضرت آیتالله سیدعلی خامنهای درباره امنیت زنان نشان میدهد که این موضوع در منظومه فکری ایشان صرفاً یک مسئله اجتماعی یا توصیه اخلاقی نبوده است. در سخنرانیهای مختلف، میتوان سه سطح بههمپیوسته از این مطالبه را شناسایی کرد: مقابله فرهنگی و اخلاقی با تحقیر و خشونت، ضرورت حمایت حقوقی و قانونی و در نهایت ایجاد امنیت واقعی در خانواده و جامعه.
۱. مقابله با ستم و خشونت: در دیدار بانوان استان تهران در ۳۰ مهر ۱۳۷۶، رهبر شهید انقلاب به مصادیق مشخصی از خشونت علیه زنان، از جمله کتکزدن زنان در محیط خانواده و آزار دختران اشاره کردند. در این سخنرانی، ضرورت برخورد جدی با تعدی جسمانی علیه زنان مورد تأکید قرار گرفت.
مضمون محوری این بخش از بیانات، آن بود که ضعف جسمانی یا موقعیت اجتماعی زن نباید زمینهای برای تعدی و ستم به او شود و جامعه و نظام حقوقی باید در برابر چنین رفتارهایی واکنش بازدارنده داشته باشند.
۲. مسئولیت حاکمیت در تأمین امنیت زنان: در دیدار بانوان فرهیخته حوزوی و دانشگاهی با رهبر شهیدمان در ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۲، موضوع ستمدیدگی زنان و ضرورت مقابله با آن بهصورت مشخص مطرح شد. در این دیدار، علاوه بر خشونت جسمی، به تحقیر کلامی و رفتاری زنان و تضییع حقوق آنان در محیط خانواده نیز توجه شد.
اهمیت این سخنرانی در آن است که موضوع امنیت زنان از سطح توصیههای اخلاقی فراتر میرود و ضرورت اصلاح قوانین و ایجاد پشتوانه حقوقی برای جلوگیری از ستمدیدگی زنان مورد توجه قرار میگیرد.
۳. تأکید بر قوانین سخت و ضمانت اجرا: یکی از صریحترین بیانات رهبر شهید انقلاب درباره امنیت زنان در محیط خانواده، در دیدار اقشار مختلف بانوان در ۶ دی ۱۴۰۲ مطرح شد.
ایشان با اشاره به ضرورت احساس آرامش و امنیت زن در کنار همسر، بدرفتاری کلامی و بهویژه خشونت جسمی را غیرقابل قبول دانستند. در این دیدار، در پاسخ به مسئله ایجاد ناامنی برای زن در محیط خانه، بر ضرورت وضع قوانین سخت تأکید شد.
در این سخنرانی، عبارت «قوانین سخت» بهعنوان راهکار مقابله با چنین رفتارهایی مورد تأکید قرار گرفته است. همچنین به قانون در حال بررسی مجلس اشاره و بر ضرورت پیگیری آن تأکید شده است.
اهمیت این بخش از بیانات در آن است که امنیت زنان را همزمان دارای دو پشتوانه میداند: نخست، فرهنگ و اخلاق حاکم بر مناسبات خانوادگی و دوم، ضمانت اجرایی و حمایت قانونی در برابر رفتارهای آسیبزا.
این سه سطح نشان میدهد که در نگاه رهبر شهید، صیانت از امنیت زنان نه با نادیدهگرفتن خشونت و نه صرفاً با توصیههای اخلاقی محقق میشود؛ بلکه به اصلاح فرهنگ، حمایت حقوقی و مسئولیتپذیری نهادهای حاکمیتی نیاز دارد.