از توهم پیروزی تا واقعیت شکست
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در چهارمحال و بختیاری، جنگها همیشه با تعداد موشکها، جنگندهها، ناوهای هواپیمابر و حجم تجهیزات نظامی سنجیده نمیشوند؛ گاهی سرنوشت یک جنگ را اراده ملتها، قدرت ایستادگی، هوشمندی راهبردی و توانایی یک کشور در تحمیل اراده خود بر محاسبات دشمن تعیین میکند. آنچه در تقابل نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی با جمهوری اسلامی ایران رخ داد، بار دیگر نشان داد که برتری تسلیحاتی لزوماً به معنای پیروزی سیاسی و راهبردی نیست.
آمریکا و اسرائیل با تصور برتری مطلق نظامی و با این محاسبه که میتوانند در مدتی کوتاه ساختار دفاعی، توان موشکی، اقتدار سیاسی و انسجام داخلی ایران را تضعیف کنند، وارد یک تقابل گسترده شدند؛ اما واقعیت میدان، پیچیدهتر از محاسبات اولیه آنان بود.
آنها شاید توانستند خسارتهایی به زیرساختها و توان نظامی ایران وارد کنند، رهبر، فرماندهان و نیروهایی را به شهادت برسانند و بخشهایی از ظرفیتهای دفاعی کشور را هدف قرار دهند، اما نتوانستند مهمترین اهداف راهبردی خود را محقق کنند؛ نه توانستند اراده سیاسی ایران را در هم بشکنند، نه کشور را به تسلیم وادار کنند و نه به فروپاشی ساختار سیاسی مورد انتظار خود دست یابند.
این همان نقطهای است که باید میان پیروزی تاکتیکی در یک عملیات و پیروزی راهبردی در یک جنگ تفاوت قائل شد.
۱. فرسایش قدرت آمریکا؛ وقتی قدرت نظامی به نتیجه سیاسی تبدیل نمیشود
آمریکا سالها خود را قدرت بیرقیب نظامی جهان معرفی کرده و بخش مهمی از نظم امنیتی منطقه را بر پایه حضور نظامی، پایگاههای متعدد و برتری تسلیحاتی خود بنا کرده است. با این حال، تقابل با ایران نشان داد که قدرت نظامی، حتی در بالاترین سطح، بدون شناخت دقیق از جغرافیا، ظرفیتهای بومی، اراده سیاسی و مؤلفههای اجتماعی طرف مقابل نمیتواند تضمینکننده پیروزی باشد.
نخستین عامل تضعیف موقعیت آمریکا، فاصله میان اهداف اعلامشده و نتایج بهدستآمده بود. واشنگتن با اهدافی همچون نابودی توان موشکی ایران، تضعیف قدرت نظامی، محدودسازی ظرفیتهای راهبردی و ایجاد شرایط برای تغییر ساختار سیاسی وارد میدان شد؛ اما گزارشهای تحلیلی بینالمللی نشان میدهد که با وجود وارد آمدن خساراتی به ایران، این اهداف بهصورت کامل محقق نشدند.
دومین عامل، افزایش هزینههای اقتصادی و نظامی جنگ بود. استفاده گسترده از تجهیزات گرانقیمت، مصرف مهمات پیشرفته و ضرورت تأمین مجدد ذخایر نظامی، فشار قابل توجهی بر ظرفیتهای آمریکا وارد کرد. گزارشهای منتشرشده درباره این جنگ نیز به هزینههای سنگین عملیات و محدودیتهای زنجیره تأمین مهمات اشاره دارند.
سومین عامل، کاهش اعتبار بازدارندگی آمریکا در منطقه بود. کشوری که همواره تلاش کرده است امنیت متحدان خود را به حضور نظامیاش گره بزند، اکنون با پرسشهای جدیتری درباره میزان کارآمدی این چتر امنیتی مواجه است.
چهارمین عامل، پیچیدهتر شدن معادلات منطقهای و افزایش هزینه سیاسی ادامه تقابل بود. جنگی که قرار بود نمایش قدرت آمریکا باشد، به مسئلهای پرهزینه در عرصه سیاست خارجی و امنیت منطقه تبدیل شد.
به بیان دیگر، آمریکا در این میدان با یک حقیقت مهم روبهرو شد: نمیتوان با اتکا به قدرت آتش، اراده یک ملت و محاسبات راهبردی یک کشور مستقل را بهآسانی تغییر داد.

۲. رژیم صهیونیستی؛ بحران بازدارندگی و آشکار شدن آسیبپذیریها
رژیم صهیونیستی نیز با ورود به این تقابل، در پی آن بود که با نمایش قدرت نظامی، تصویری از برتری مطلق امنیتی و اطلاعاتی خود ارائه کند؛ تصویری که سالها یکی از مهمترین ابزارهای روانی و سیاسی این رژیم در منطقه بوده است.
اما یکی از مهمترین نتایج این جنگ، آشکار شدن آسیبپذیریهای امنیتی و راهبردی اسرائیل بود.
نخست آنکه تکیه بر سامانههای پیشرفته پدافندی، به معنای مصونیت کامل از حملات نیست. هیچ سامانه دفاعی نمیتواند در همه شرایط و در برابر همه حجمها و شکلهای حمله، تضمینکننده امنیت مطلق باشد.
دوم آنکه جامعه اسرائیل با هزینههای روانی، اقتصادی و اجتماعی جنگ مواجه شد. اختلال در زندگی روزمره، نگرانیهای امنیتی، تخلیه مناطق، فشار بر اقتصاد و استمرار وضعیت اضطراری، نشان داد که جنگ صرفاً در آسمان و مراکز نظامی جریان ندارد؛ بلکه به عمق زندگی اجتماعی نیز نفوذ میکند.
سوم آنکه رژیم صهیونیستی برای حفظ موقعیت خود همچنان به حمایت سیاسی، تسلیحاتی و اطلاعاتی آمریکا وابسته است. این وابستگی، در عین برخورداری از توان نظامی بالا، محدودیتهای راهبردی آن را نیز آشکار میکند.
چهارم آنکه اسرائیل نتوانست با تکیه بر عملیات نظامی، مسئله ایران را بهصورت قطعی از معادلات امنیتی منطقه حذف کند. بقای ظرفیتهای راهبردی ایران و تداوم توان پاسخگویی کشور، نشان داد که برتری هوایی و عملیاتی لزوماً به معنای حذف تهدیدی نیست که طرف مقابل آن را درک میکند.
در حقیقت، یکی از بزرگترین چالشهای رژیم صهیونیستی در این جنگ، شکاف میان تصویر ساختهشده از شکستناپذیری و واقعیت پیچیده میدان بود.
۳. عوامل اقتدار و پیروزی راهبردی ایران
در سوی دیگر این معادله، ایران با وجود تحمل خسارات و هزینههای سنگین، توانست مهمترین مؤلفههای بقای راهبردی و استقلال تصمیمگیری خود را حفظ کند. این دستاورد را باید حاصل مجموعهای از عوامل دانست:
الف) رهبری و انسجام در مدیریت بحران
یکی از مهمترین مؤلفههای عبور کشور از شرایط جنگی، وجود ساختار تصمیمگیری و مدیریت بحران و حفظ استمرار اداره کشور بود. استمرار فعالیت نهادهای اساسی، مدیریت شرایط اضطراری و جلوگیری از فروپاشی ساختارهای اجرایی و سیاسی، از عوامل مهم ناکامی سناریوهای فروپاشی به شمار میرود.
ب) توان دفاعی و قدرت بازدارندگی بومی
تجربه این جنگ نشان داد که برخورداری از ظرفیتهای بومی دفاعی، موشکی، پهپادی و فناوریهای نظامی تا چه اندازه در ایجاد قدرت بازدارندگی اهمیت دارد.
ایران با اتکا به ظرفیتهای داخلی خود توانست امکان پاسخگویی نظامی را حفظ کند و نشان دهد که نمیتوان بدون در نظر گرفتن هزینههای متقابل، علیه آن تصمیم نظامی گرفت.
ج) جغرافیای راهبردی و موقعیت ژئوپلیتیکی ایران
ایران صرفاً یک بازیگر نظامی نیست؛ موقعیت جغرافیایی و ژئوپلیتیکی آن در منطقه، بهویژه در ارتباط با خلیج فارس و تنگه هرمز، جایگاهی تعیینکننده در معادلات اقتصادی و امنیتی جهان ایجاد کرده است.
اهمیت این موقعیت در جریان جنگ آشکار شد؛ زیرا هرگونه تشدید تنش در منطقه میتواند بر تجارت جهانی، بازار انرژی و امنیت اقتصادی کشورهای مختلف تأثیر بگذارد.
د) تجربه تاریخی و شناخت الگوهای جنگ
ایران تجربه طولانی مواجهه با فشارهای خارجی، تحریمها، تهدیدهای امنیتی و جنگ تحمیلی را در اختیار دارد. این تجربه تاریخی، به شکلگیری نوعی شناخت راهبردی از ماهیت تهدیدها و ضرورت اتکا به ظرفیتهای داخلی کمک کرده است.

هـ) انسجام اجتماعی و حضور مردم
یکی از مهمترین عوامل قدرت ایران، مردم هستند. هیچ قدرتی صرفاً با تجهیزات نظامی به پیروزی پایدار نمیرسد؛ پشتوانه اجتماعی و اعتماد عمومی از مؤلفههای مهم قدرت ملی است.
حضور مردم در صحنه، حمایت از تمامیت ارضی، همبستگی اجتماعی در شرایط دشوار و مشارکت گروههای مختلف در حفظ آرامش و انسجام کشور، از ظرفیتهایی است که نمیتوان آن را با تجهیزات نظامی مقایسه کرد.
البته انسجام ملی زمانی به قدرتی پایدار تبدیل میشود که با شنیدن مطالبات مردم، عدالت، پاسخگویی مسئولان و حل مشکلات اقتصادی و اجتماعی همراه باشد.
و) ناکامی راهبرد فشار حداکثری و تسلیمسازی
یکی از محاسبات نادرست دشمن، این تصور بود که فشار اقتصادی، تهدید نظامی و حملات گسترده میتواند ایران را به تغییر اساسی در سیاستهای خود وادار کند. اما تجربه نشان داد که فشار خارجی بهتنهایی قادر به تحمیل اراده سیاسی نیست و حتی ممکن است به افزایش حساسیت جامعه نسبت به استقلال و امنیت ملی منجر شود.
۴. جنگ روایتها؛ میدان دیگری که دشمن در آن به دنبال پیروزی بود
نباید فراموش کرد که جنگ فقط در میدان نظامی جریان نداشت. همزمان با حملات نظامی، عملیات رسانهای و روانی گستردهای نیز دنبال میشد تا افکار عمومی را تحت تأثیر قرار دهد، اعتماد مردم را تضعیف کند و تصویری از ناتوانی و شکست ایران بسازد.
در چنین شرایطی، حفظ آرامش روانی جامعه، تشخیص اخبار واقعی از شایعات، مقابله با جنگ شناختی و انتقال درست واقعیتهای میدان اهمیت فراوانی دارد.
یکی از مهمترین درسهای این جنگ آن است که قدرت رسانهای و توانایی روایت واقعیتها، بخشی جداییناپذیر از قدرت ملی است.
ایران برای تثبیت دستاوردهای خود، همانقدر که به قدرت دفاعی نیاز دارد، به قدرت اقناع افکار عمومی، شفافیت، اطلاعرسانی مسئولانه و حضور فعال مردم در عرصه رسانه نیز نیازمند است.

۵. چرا دشمن به اهداف اصلی خود نرسید؟
اگر نتیجه جنگ را با اهداف اعلامشده طرفین بسنجیم، میتوان به چند واقعیت مهم اشاره کرد:
ساختار سیاسی ایران با وجود ضربات سنگین، فرو نپاشید.
ایران به تسلیم سیاسی و پذیرش اراده تحمیلی دشمن تن نداد.
توان پاسخگویی و بخشی از ظرفیتهای راهبردی ایران باقی ماند.
آمریکا و اسرائیل نتوانستند با عملیات نظامی، مسئله ایران را بهطور قطعی از معادلات منطقهای حذف کنند.
هزینههای اقتصادی، نظامی و سیاسی ادامه جنگ برای طرف مقابل افزایش یافت.
بنابراین، میتوان گفت آمریکا و اسرائیل در دستیابی به اهداف حداکثری و راهبردی خود ناکام ماندند؛ هرچند این واقعیت، خسارات سنگینی را که به ایران وارد شد، از میان نمیبرد.
۶. نتیجهگیری؛ پیروزی در اراده، شکست در محاسبات
آنچه از این تقابل باید بهعنوان یک واقعیت راهبردی مورد توجه قرار گیرد، تفاوت میان خسارت نظامی و شکست سیاسی است. ممکن است کشوری در میدان نبرد خساراتی متحمل شود، اما اگر دشمن نتواند اهداف اصلی خود را محقق کند، نمیتوان نتیجه جنگ را صرفاً با شمار تجهیزات منهدمشده یا اهداف مورد اصابت قرارگرفته سنجید.
آمریکا و اسرائیل با مجموعهای از اهداف بزرگ وارد جنگ شدند؛ اهدافی که از تضعیف توان دفاعی ایران تا تغییر معادلات سیاسی و امنیتی کشور را در بر میگرفت. اما استمرار ساختار سیاسی ایران، حفظ ظرفیت پاسخگویی و ناکامی دشمن در تحمیل تسلیم، نشان داد که محاسبات اولیه آنان با واقعیتهای ایران فاصله داشته است.
این جنگ یک پیام روشن برای نظام سلطه داشت: ایران کشوری نیست که بتوان با تهدید، تحریم و حمله نظامی، اراده سیاسی آن را بهسادگی در هم شکست.
پیروزی ایران را باید در حفظ استقلال تصمیمگیری، ایستادگی در برابر فشار خارجی، ناکام گذاشتن اهداف حداکثری دشمن و حفظ ظرفیت بازدارندگی جستوجو کرد؛ نه در انکار خسارات و هزینههای جنگ.
البته این دستاورد زمانی به پیروزی پایدار و ماندگار تبدیل خواهد شد که مسئولان کشور با تقویت توان دفاعی، ترمیم خسارات، بازسازی زیرساختها، حل مشکلات اقتصادی، افزایش سرمایه اجتماعی و حفظ وحدت ملی، اجازه ندهند دشمن از فشارهای غیرنظامی برای جبران ناکامیهای نظامی خود استفاده کند.

حقیقت آن است که قدرت یک ملت را نمیتوان تنها با تعداد جنگندهها، موشکها و ناوهای جنگی سنجید. قدرت واقعی، آنجاست که ملتی با وجود همه فشارها، همچنان حق انتخاب، استقلال و اراده خود را حفظ کند.
آمریکا و اسرائیل شاید توانسته باشند ضرباتی به ایران وارد کنند، اما نتوانستند ایران را به آن کشوری تبدیل کنند که در محاسبات اولیه خود انتظار داشتند. این همان شکست محاسباتی و راهبردی است که باید آن را بهدرستی شناخت و از آن برای ساختن ایرانی قویتر بهره گرفت.
جنگ پایان یک مرحله از تقابل نیست؛ بلکه آغاز مرحلهای تازه برای اثبات قدرت ملی، بازسازی توانمندیها و تثبیت جایگاه ایران در معادلات منطقهای و جهانی است.
ایران در این تقابل نشان داد که میتوان زیر سنگینترین فشارهای نظامی ایستاد، خسارت دید، اما تسلیم نشد؛ و گاهی بزرگترین شکست دشمن، همان نرسیدن به هدفی است که تمام قدرت خود را برای تحقق آن به میدان آورده است.
سجاد محمدی فارسانی