کاپیتولاسیون؛ جسارت بزرگ به ملت ایران / 4 آبان 1343

مجید قنبری

خبرگزاری رسا، کاپیتولاسیون پیمانی است که حقوق قضاوت کنسولی و یا حقوق قضاوت برون مرزی را به کشور دیگری در قلمرو حاکمیت ملی یک کشور اعطا می‌کند. مجازات اتباع بیگانه در کشور میزبان انجام نمی‌گیرد و در واقع نوعی سلطه و به عبارتی تحقیر کشور میزبان را دربر دارد.

در دوره نخست وزیری علی امینی در اسفند سال 1340 سفارت آمریکا در تهران با دولت تماس گرفت و درخواست کرد که مصونیت و امتیازات ویژه اعضای اداری و گروه تکنیکی که در تبصره ای از قانون 18 آوریل سال 1961 در وین طی کنفرانس سازمان ملل درباره روابط دیپلماتیک و مصونیت های آن به تصویب رسیده است؛ شامل مستشاران نظامی آمریکا در تهران نیز بشود. در ادامه خواسته شد این قانون شامل سایر کارمندان نظامی و یا غیر نظامی که در خدمت وزارت دفاع آمریکا هستند، خانواده آنها و کلیه کسانی که با این خانواده‌ها مرتبط هستند و در ایران اقامت می‌کنند، بشود. امینی به هر ترتیبی که بود از انجام این کار شانه خالی کرد.

پیش از این در سال 1330 لایحه ای مشابه در مورد مصونیت مأموران «اصل چهار ترومن» به مجلس ارائه شده بود که رد شد.

لایحه وین در دوره نخست وزیری اسد الله علم و در زمان تعطیل مجلسین در هیأت دولت تصویب شد لیکن برای اجرا باید مجلس نیز آنرا به تصویب می رساند.

کاپیتولاسیون در مجلس شورای ملی

بالاخره حسنعلی منصور در دوره نخست وزیری خود این لایحه را به مجلس شورای ملی برد.

در آن روز فراکسیون اقلیت مجلس‌(حزب مردم) مخالفت خود را به انواع گوناگون و البته با انگیزهای مختلف ابراز می‌کردند.

فراکسیون حزب ایران نوین که اکثریت مجلس را در اختیار داشتند مأموریت داشتند به هر نحوی شده این لایحه در همان روز در مجلس تصویب شود و منصور هم که گویا سندی نانوشته بین او و ایالات متحده وجود داشت که ادامه نخست وزیری او را منوط به تصویب این لایحه می کرد، به شدت از آن دفاع کرده و خواستار تصویب آن بود.

نمایندگان مجلس شورای ملی در آن روز نمایندگان ایران نبودند؛ بلکه افرادی بودند که حامی منافع آمریکا در خاک ایران محسوب می شدند و به دنبال این بودند که برتری کشور آمریکا بر ایران و افراد امریکایی را بر مردم مسلمان ایران به اثبات برسانند، مردم ایران را به دور از تمدن معرفی کنند و قوانین این کشور را برای رسیدگی به جنایات آمریکایی‌ها ناقص بدانند.

در ساعت 5 بعد از ظهر روز 21 مهر ماه سال 1343 لایحه مصونیت مستشاران نظامی امریکا با 74 رأی موافق در برابر 61 رأی مخالف به تصویب رسید.

استقلال ارتش و قوه قضائیه و حیثیت ملت بزرگ ایران از سوی حزب نوین ایران در مجلس و دولت منصور که با ادعای اصلاحات به میدان آمده بود، نادیده گرفته شد. به دست کسانی که به ظاهر نماینده مردم ایران بودند ولی در حقیقت به عنوان وکلای امریکایی، به صورت تمام قد از منافع امریکا بر علیه ایران به دفاع برخاسته و در حقیقت به مستمره بودن ایران برای امریکا رأی دادند. و همه اینها فقط به خاطر به دست آوردن برخی منافع دنیوی بود. ننگ تاریخی را برای خود خریدند تا فقط در این چند روزه دنیا به مال و منفعتی برسند و نوکری خود را در مقابل زورگویان آمریکایی به ثبوت برسانند.

بازتاب و پیامدهای تصویب کاپیتولاسیون

تصویب کاپیتولاسیون، خشم مردمی را که در محاسبات سیاسی قدرت‌های سلطه‌گر هیچ‌گاه به حساب نیامده و نمی‌آیند، برانگیخت و مرجعی آزاده، عصاره و فریادگر این پرخاش شد:

«انالله و انا الیه راجعون[گریه حضار]

من تأثرات قلبی خودم را نمی توانم اظهار کنم. قلب من در فشار است. از روزی که مسائل اخیر ایران را شنیدم. خوابم کم شده [گریه حضار]، ناراحت هستم، قلبم در فشار است، من با تأثرات قلبی روزشماری می کنم: چه وقت مرگ پیش بیاید{گریه شدید حضار}.

ایران دیگر عید ندارد، عید ایران را عزا کردند {ادامه گریه حضار}، عزا کردند و چراغانی کردند، عزا کردند و دسته جمعی رقصیدند، ما را فروختند، استقلال ما را فروختند، باز هم چراغانی کردند، پایکوبی کردند... عزت ما پای کوب شد، عظمت ایران از بین رفت‌{گریه حضار} عظمت ارتش ایران را پای کوب کردند...»

بدون تردید محکم ترین و استوارترین موضع گیری در ارتباط با حفظ منافع ملی ایران در آن دوره تاریخی از سوی امام خمینی(ره) اتخاذ شد. ایشان بدون توجه به رقابتهای جناحی احزاب دولتی در آن دوره، موضعی اتخاذ کردند که دقیقا منطبق با مصلحت ملی ایران بود. جناحهای سیاسی در این مقطع برای گرفتن حربه از دست مخالف خود در مجلس رویاروی یکدیگر ایستادند، در حالی که امام برای حفظ شأن و جایگاه تاریخی ایران و به منظور جلوگیری از تسلط ایالات متحده و هر کشور خارجی دیگر بر مقدرات امور ایران سخنرانی تاریخی خود را ابراز کردند.

فریادهای کوبنده اما پر از سوز امام خمینی

«قانونی در مجلسی برده اند، در آن قانون ما را ملحق کردند به پیمان وین ... که تمام مستشاران نظامی آمریکا با خانواده هایشان، با کارمندهای فنی‌شان، با کارمندان اداری‌شان، با خدمه‌شان، با هر کس که بستگی به آنها دارد، این ها از هر جنایتی که در ایران بکنند مصون هستند، اگر یک خادم آمریکایی، اگر یک آشپز آمریکایی مرجع تقلید شما را در وسط بازار ترور کند، زیر پا منکوب کند، پلیس ایران حق ندارد او را بگیرد! دادگاه‌های ایران حق ندارند محاکمه کنند! بازپرسی کنند! باید برود آمریکا! آنجا در آمریکا ارباب‌ها تکلیف را معین کنند! دولت سابق این لایحه را تصویب کرده بود و به کسی نگفت، دولت حاضر این تصویب نامه را در چند روز پیش از این برد و به مجلس و در چند وقت پیش از این به سنا بردند و با یک قیام و قعود مطلب را تمام کردند و باز نفسشان در نیامد، در این چند روز این تصویب نامه را بردند به مجلس شورا و در آن جا صحبت‌هایی کردند، مخالفت‌هایی شد، بعضی از وکلا هم مخالفت‌هایی کردند، صحبت‌هایی کردند لیکن مطلب را گذراندند، با کمال وقاحت گذراندند، دولت با کمال وقاحت از این امر ننگین طرفداری کرد. ملت ایران را از سگ‌های امریکایی پست تر کردند، اگر چنانچه کسی سگ آمریکایی را زیر بگیرد بازخواست از او می کنند، اگر شاه ایران یک سگ آمریکایی را زیر بگیرد باز‌خواست می‌کنند و اگر چنانچه یک آشپز امریکایی شاه ایران را زیر بگیرد، مرجع ایران را زیر بگیرد، بزرگ‌ترین مقام را زیر بگیرد هیچ کس حق تعرض ندارد... ایران خودش را فروخت برای این دلارها... ما را جزء دول مستعمره حساب کرد، ملت مسلم ایران را پست‌تر از وحشی‌ها در دنیا معرفی کرد، در ازا روحانیون با این مطلب چه بکنند؟ به کجا پناه ببرند؟ عرض خودشان را به چه مملکتی برسانند؟»

در همان روز امام راحل پیغامی کتبی خطاب به ملت ایران صادر کردند که در صدر آن آیه «لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا» آمده بود. در این پیام آمده بود که مجلس و دولت در حقیقت وحشی بودن مردم ایران را به مقامات آمریکا اعلان کرده‌اند. ایشان خاطر‌نشان کردند که ایران از عقب مانده‌ترین ملت‌های دنیا پست تر شده است. از نظر ایشان لایحه کاپیتولاسیون توهینی به ارتش و دادگاه‌های ایران بود.

اکنون من اعلام می‌کنم که این رأی ننگین مجلسین، مخالف قرآن و اسلام است و قانونیت ندارد، مخالف رأی ملت مسلمان ایران است وکلای مجلسین وکیل ملت نیستند، وکلای سرنیزه هستند، رأی آنها در برابر ملت و اسلام و قرآن هیچ ارزشی ندارد و اگر اجنبی‌ها بخواهند از این رأی کثیف سوء استفاده کنند، تکلیف ملت ایران تعیین خواهد شد.

در ادامه این پیام سیاست‌های انگلیس در ایران به شدت مورد حمله قرار گرفت، در کنار این کشور به آمریکا و اسرائیل با همان شدت حمله شد. ایشان از همه مردم خواستند که علیه مصونیت مستشاران نظامی آمریکا قیام کنند و همه نیروها در این زمینه با یکدیگر توافق کنند. بعد از این ماجراها بود که امام خمینی(ره) به ترکیه و سپس به عراق تبعید شد.

قتل منصور و لغو کاپیتولاسیون

منصور در دوم بهمن 1343 از سوی شهید محمد بخارایی به قتل رسید.

یکی از دلایل قتل منصور، تصویب همین لایحه مصونیت مستشاران آمریکایی بود و جالب است بدانید که چند ماه بعد از قتل وی شایع شد که منصور برای تصویب این لایحه 9 میلیون دلار از آمریکایی‌ها رشوه گرفته است.

کاپیتولاسیون سرانجام پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در 23 اردیبهشت 1358، از سوی نظام جمهوری اسلامی ایران رسماً لغو شد.

در بیانیه وزارت خارجه چنین آمده بود: به پیشنهاد هیأت وزیران دولت موقت جمهوری اسلامی ایران و تصویب شورای انقلاب اسلامی‌، قانون و مصوب 21 مهرماه 1343 راجع به اجازه استفاده مستشاران نظامی آمریکا در ایران از مصونیت‌ها و معافیت‌های قرارداد وین‌(کاپیتولاسیون‌) از تاریخ 23/2/58 لغو شد.

منابع

1 ـ دو دهه واپسین حکومت پهلوی نوشته حسین آبادیان (مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی)،
2 ـ ظهور و سقوط سلطنت پهلوی نوشته عبدالله شهبازی (مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی)،
3 ـ صحیفه نور ج1 سخنرانی مورخه 4/8/1343،
4 ـ پایگاه اطلاع رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی،
5 ـ گزیده‌ای از نطق تاریخی حضرت امام، سید حمید روحانی، ج1 ص716ـ722.

گزارش خطا

برچسب ها: کاپیتولاسیون مجید قنبری

ارسال نظرات