گزارش پیش اجلاسیه «حکم صلاة الطواف خلف المقام حیث ما کان»

وی البته پیش از ارایه طرح با بیان این‌که در زمان مطرح کردن این مساله فرد دیگری را که درباره این موضوع تحقیق کرده باشد، نیافته است، اما‌ دو هفته پیش حجت‌الاسلام والمسلمین قائنی به وی گفته است که نوشته‌ای در این زمینه دارد که به صورت کتاب چاپ و در مجله میقات هم منتشر شده است، اظهار داشت: این طرح چنین سابقه‌ای دارد و من دون علمٍ مسبوق به سابقه است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه به ارایه طرح پرداخت و با اشاره به این‌که  هر سال به این قضیه مبتلا بودیم که وقتی در اعمال عمره و حج نماز خواندن پشت مقام ابراهیم‌(ع) مشکل است، از نظر حکم شرعی آیا جای دیگر هم می‌توان نماز طواف خواند یا خیر، افزود: در مراسم حج تمتع و عمره مفرده زائران سعی می‌کنند نماز طواف را پشت مقام بخوانند و حتی روحانیان هم توصیه می‌کنند نماز هرچه نزدیک‌تر خوانده شود، لذا صف‌های طواف را به هم می‌زنند.

وی اضافه کرد:‌ با این پیش‌فرض در فکر ارایه راه‌حلی برای این موضوع افتادم و اقدام به نوشتن این طرح کردم که آیا اگر مقام به جای دیگری برده شد، هرجا که بردند واجب است نماز طواف پشت آن خوانده شود یا نه حتما جای مخصوصی دارد؛ از این‌رو برای حل این مسأله مقدماتی را طرح کرده و اصل بحث را در دو مقام بررسی کردم؛ پس بنابراین اصل بحث آن ست که آیا جابجا کردن و تحویل مقام از موضع فعلی به جای دیگر جایز است که به چند قسم تقسیم می‌شود.

حجت‌الاسلام والمسلمین عندلیب همدانی به بررسی این‌که مقام به جای اول یا به جای دیگر در مسجدالحرام و یا خارج از مسجدالحرام برگردانده شود و همین‌طور حکم نماز طواف پشت مقام خواندن یا عندالمقام پرداخت و با ارایه تعریفی از مقام ابراز داشت: در این طرح روایات متعددی مطرح شده که مقام همان سنگی است که پای حضرت ابراهیم‌(ع) بر آن اثر کرده، قابل نقل و انتقال است و می‌توان آن را انتقال داد؛ بنابراین مقام جای خاصی نیست بلکه همین سنگ است که الآن هم در موضع فعلی حدود 12 متری با کعبه فاصله دارد. درباره این موضوع هم روایتی از «سرائر ابن ادریس» نقل کرده و به آن پاسخ داده‌ام.

وی با اشاره به مقدمه دوم که مطرح می‌کند مقام در اصل کجا بوده است، گفت: جای اصلی مقام در زمان حضرت ابراهیم‌(ع) تا زمان جاهلیت در کنار دیوار کعبه بوده است تا این‌که در زمان جاهلیت به جای فعلی آن آورده می‌شود و پیامبر اکرم‌(ص) که به رسالت مبعوث می‌شوند، آن را به جای اصلی برمی‌گردانند؛ بعد از پیامبر اکرم (ص) و در زمان حکومت اولی و دومی نیز مدتی در همان‌جا باقی می‌ماند که با دستور دومی مقام از جای اصلی خود در کنار کعبه به جای زمان جاهلیت منتقل می‌شود.

استاد خارج حوزه علمیه قم در پاسخ به این سؤوال که آیا می‌شود مقام را منتقل کرد یا خیر، افزود: مقام اگر امکان انتقال داشته باشد باید به جای اصلی خود برگردانده شود، جای اصلی آن نیز کنار کعبه بوده است و صحیحه‌ سلیم بن قیس هم که مرحوم کلینی نقل کرده دلیل بر همین مطلب است که مقام حتما باید به جای اصلی خود در کنار کعبه برگردد؛ اگر حضرت علی‌(ع) نتوانست مقام را به جای اصلی خود برگرداند به سبب مسایلی بود که نگذاشت و خود حضرت هم فرمود که اگر آن موانع نبود، حتما مقام را به جای اصلی خود برمی‌گرداندم.

وی با بیان این‌که اگر امکان برگرداندن مقام به جای اصلی‌اش وجود نداشته باشد ولی  امکان انتقال به جای دیگر باشد، حکم چیست گفت: در این‌باره حدس زدیم که هیچ مشکلی ندارد برای این‌که وجودش در اینجا هم که هست مجوز و دلیل شرعی ندارد که حتما باید اینجا باشد بلکه با توجه به آن روایت شریفه سلیم بن قیس بودنش در اینجا  عن تجاوزٍ است و برخلاف سنت پیامبر اکرم‌(ص) اینجا آمده و با جای دیگر فرقی نمی‌کند؛ اگر نشود به جای اصلی برگردد خصوصیتی ندارد و هر کجا داخل مسجد باشد فرقی ندارد.

حجت‌الاسلام والمسلمین عندلیب همدانی با اشاره به این‌که بحث اصلی در این طرح آن است که آیا می‌توان مقام را به خارج از مسجدالحرام منتقل کرد یا خیر، اظهار داشت: با توجه به آیه شریفه «فِیهِ آیَاتٌ بَیِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِیمَ» شاید بتوان گفت که یکی از آیات الهی در کعبه، بودن مقام ابراهیم‌ است یعنی جای اصلی آن کنار کعبه است؛ از آنجا که مسجد هم کنار کعبه حساب می‌شود، حکم به جواز انتقال مقام ابراهیم‌(ع) از داخل به خارج مسجد با توجه به این آیه شریفه مشکل بوده و جایز نیست.

وی درباره مقدمه دیگری که مطرح می‌کرد آیا نماز حتما باید پشت مقام خوانده شود یا خیر، گفت: در این موضوع با نقل اقوال و ادله مختلف مفصل بحث شده است و بعد از بیان سه قول این مسأله اثبات می‌شود که نماز طواف اعم از عمره تمتع،‌ عمره مفرده، طواف حج و طواف نساء باید عندالمقام و خلف المقام باشد و در پاسخ به این سؤال که اگر مقام به جای دیگر منتقل شد آیا باید نماز را آنجا خواند یا باید در جای فعلی خوانده شود گفته‌ایم اگر مقام به جای اصلی منتقل شود، حتما نماز را باید آنجا خواند.

ارایه دهنده طرح «حکم صلاة الطواف خلف المقام حیث ما کان»  اظهار داشت: آیه شریفه قرآن که فرموده «وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِیمَ مُصَلًّى» با تفسیری که از روایات به دست می‌آید، معنایش آن است که نماز طواف باید پشت مقام و عندالمقام خوانده شود و الآن هم که اینجا خوانده می‌شود به لحاظ همان حکم اولیه است نه حکم ثانویه؛ یعنی حکم اولیه نماز طواف همین است که الآن باید اینجا خوانده شود و براین اساس روایاتی هم آورده شده است که از آیه شریفه استفاده می‌شود هر کجا مقام باشد نماز طواف آنجا خوانده می‌شود.

وی همچنین با اشاره به حکم نماز طواف در زمانی که مقام به خارج از مسجد منتقل شود، گفت: اگر علاوه بر شرایط بودن خلف المقام برای نماز طواف در مسجد بودن هم شرط باشد، اگر مقام به خارج از مسجد منتقل شد، باب تزاحم است و امکان ندارد؛ البته در شرایط تزاحم هم بین آقایان اختلاف است که اگر در این شرایط تزاحم شد آیا تخییر یا احتیاط است که امام‌(ره) می‌فرمایند باید احتیاط کرد یعنی یک نماز باید در داخل مسجد و یک نماز در خارج از مسجد پشت مقام خوانده شود و اگر تخییر باشد داخل مسجد و خارج مسجد فرقی نمی‌کند زیرا هر دو امکان ندارد.

استاد خارج حوزه علمیه قم با بیان این‌که در این طرح اثبات می‌شود که داخل مسجد بودن مقام برای نماز طواف شرط نیست و ادله‌ای هم برای این‌که حتما باید نماز طواف را در داخل مسجد خواند، اقامه شده است، تمام نیست ابراز داشت: این امر از باب اقل و اکثر است و اگر اقل و اکثر شد شرطیت مسجدیت برداشته می‌شود؛ بنابراین یک شرط می‌ماند و آن این‌که نماز طواف در خارج از مسجد در جایی که امکان دارد بدون هرج باشد، خلف‌المقام و عندالمقام باید خوانده شود، و اگر هرجی باشد این شرط هم ساقط شده و زائر در داخل یا خارج مسجد آزاد است.

در ادامه این مراسم و پس از ارایه طرح حجت‌الاسلام والمسلمین عندلیب همدانی، حجج‌الاسلام و المسلمین ابوالقاسم علیدوست، سیدمحمدجواد شبیری و نجفی بستانی، هرکدام به مدت 10 دقیقه به نقد این طرح پرداختند که در ابتدا حجت‌الاسلام نجفی بستانی که وقت تعیین شده برای نقد این طرح را کم می‌دانست با تشکر از طرح این موضوع، چهار اشکال به نوشته طراح گرفت.

نقد حجت‌الاسلام نجفی بستانی به این طرح

وی نوع چینش مطالب و رسیدن به نتیجه حاصله را فنی ندانست و اظهار داشت: براساس روایاتی که طراح موضوع ارایه کردند، باید نتیجه دیگری گرفته شود نه این نتیجه که مطرح شد، اما اگر روایات را از بعضی جهت‌ها تضعیف کنیم، نتیجه‌ای که گرفته‌اند صحیح است و در نتیجه با ایشان متحد خواهم شد.

حجت‌الاسلام نجفی بستانی با اشاره به یک تناقض در طرح مورد نظر گفت:  حجت‌الاسلام عندلیب همدانی در صفحه 38، خط هفتم طرحنامه به ادله احکام مسجدالحرام اشاره کرده‌ و گفته براساس «من‌الادله الوارده فی احکام مسجدالحرام هو ترتبها علی المسجدالحرام مطلقا، فلا اشکال» نماز طواف را می‌شود در همه جای مسجد خواند؛ اما در صفحه 39، خط هفتم با اشاره به «والجواب انها ان اتیان صلاة‌الطواف فی‌المسجدالحرام لادلیل علیه» تصریح می‌کند به شکل کلی بر این امر هیچ دلیلی وجود ندارد سپس دو احتمال را مطرح می‌کند و با وجود آن دو، می گوید اشکالی به این مسئله وارد نیست.  

این استاد حوزه با بیان این‌که ارایه دهنده طرح بر اساس صحیحه ابن سنان مقام را خود این سنگ می داند، گفت: باید ثابت شود که مقام خود این سنگ است و جای آن هیچ تأثیری ندارد؛ با این سه روایت طراح محترم می‌خواهند ثابت کنند که مقام خود سنگ است و البته عمده دلیل ایشان هم روایت اول است چراکه سند روایت دوم مشکل دارد و براساس این روایت موسی بن قیس هیچ توثیقی ندارد و روایت سوم هم که مرسل است.

وی یادآور شد: البته روایات وارده در تحویل مقام هم که بعدها اشاره می‌کنند علیه ایشان است؛ چراکه گفتند اگر مقام را بشود به جای اول برگرداند، باید به جای اول برگردانده شود و از این سخن معلوم می‌شود که خود جایگاه غیر از خود سنگ یک خصوصیتی داشته است و اگر بشود تکلیفا و وضعا به جای اول برگرداند، نماز آنجا درست خواهد بود.

حجت‌الاسلام نجفی بستانی با بیان این‌که براساس مطالب ارایه شده خود مکان خصوصیت دارد نه مجرد سنگ که اگر این‌طور شد پس ادله دیگر به درد نمی‌خورد و عمده روایت اول می‌ماند که دلالت این روایت هم مشکل دارد، گفت: سند این روایت خوب است اما باید در این روایت که «ان بن سنان قال سألت ابی عبدالله‌(ع) ان قول الله عزوجل إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکًا وَهُدًى لِلْعَالَمِینَ فِیهِ آیَاتٌ بَیِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِیمَ» مشخص شود، این حیث چیست؟ ارایه دهنده طرح از روایت «مقام ابراهیم حیث قام علی الحجر فاترت فیه قد ماه» می‌خواهد استفاده کند که مقام ابراهیم خود این سنگ است اما مشخص نکرده که این حیث چه حیثی است؛ حیث تعلیلیه است یا ظرفیه که اگر حیث ظرفیه است به فرمایش ایشان ِاشعار دارد یعنی مقام ابراهیم در جایی که ایستاد برحجر و حجر این‌گونه باشد؛ اما اگر حیث تعلیله باشد و علت آیه بودن را بخواهد مطرح کند که چرا آیه است و بعد بگوید به این علت که بر او ایستاد و چنین فریاد کرد و چنین شد تا به ابو قبیس رسید و از آنجا صدا کرد و بعدا گل شد و پای ایشان در گل رفت که از این جهت گیر دارد چون مجمل است و احتمال دارد تعلیلیه باشد که اگر این‌گونه شد مطلب ایشان درست نیست.

وی با اشاره به این‌که حجت‌الاسلام والمسلمین عندلیب همدانی تزاحمی را نقل اما رد نکرده‌اند با این‌که اینجا تعارض است نه تزاحم؛ و سکوت ایشان هم دلیل بر آن است که مطلب را قبول کرده‌اند، اظهار داشت: مطلب ارایه شده در صفحه 39 تعارض است در حالی که نظر دهنده می‌گوید تزاحم؛ اینجا یک مطلب اساسی وجود دارد و آن این‌که براساس سه روایت از «صحیح سلیم» عنوان کردند که اگر می‌شد باید مقام را به جای نخست برگرداند که البته «صحیح سلیم» از جهت سند گیر دارد، نه از جهت خود سلیم و این کاشف از آن است که محل خصوصیت دارد اما به نحو وحدت مطلوب یا تعدد مطلوب که یقینا وحدت مطلوب نیست چراکه اگر وحدت مطلوب بود بعداً که اینها مقام را به جای دیگر منتقل کردند؛ باید این تکلیف و نه اصل حج ساقط می‌شد.

این استاد حوزه با بیان این‌که براساس قاعده با انتفاء شرط، مشروط نیز منتفی می‌شود، افزود:‌ اما ادله دیگر می‌گوید حج ساقط نمی‌شود و این مقدار صلاة خلف مقام باید از بین می‌رفت اما طراح گفته‌اند که براساس «صحیح ابومحمود»، نماز باید همین‌جا خوانده شود؛ پس اگر فهمیدیم که این امر خصوصیت دارد و خصوصیت هم به نحو وحدت مطلوب نیست و تعدد مطلوب است، یعنی هم محل و هم سنگ را می‌خواهیم و هم بودن در آنجا را، پس اگر این سه مولفه را فهمیدیم؛ این سه مهم باید در مطلب دخالت داشته باشند.

وی با اشاره به این‌که طراح این نظر معتقد است حتی‌الامکان مقام باید به جای اولیه برگردانده شود، بیان داشت: براساس روایاتی که خود طراح قبول کرده‌اند مکان فعلی مقام مجازی و مقابل مکان قبلی است که اگر این‌طور شد روایتی که تصریح می‌کند خلف‌المقام نماز بخوان به سبب تحفظ بر دو مطلب است؛ شما دو تا از آن سه مطلوب را تحفظ می‌کنید یعنی هم پشت سنگ نماز می‌خوانی هم پشت آن مکان چراکه این مقابل آن است اما اگر جای دیگر بخواهی ببری تنها بر یک امر تحفظ کردی و آن پشت سنگ است و اگر این امر در جایی که تعدد مطلوب است دایر شود، مراعات دو مطلوب بهتر است.

حجت‌الاسلام نجفی بستانی با بیان این‌که اگر حضرت فرموده نماز را پشت مقام بخوان برای آن است که اینجا دو مطلوب مراعات می‌شود نه برای این‌که چون اینجا اضطرار است و خلف مقام تنها همین سنگ است و هرکجا توانستید ببرید، تصریح کرد: براساس این روایات ما حق نداریم سنگ را در داخل مسجد به جای دیگری ببریم؛ من بیرون مسجد با طراح بحثی ندارم اما در خود مسجد به مقتضای قاعده حق نداریم مقام را منتقل کنیم.

وی با اشاره به این‌که در نتیجه کار با حجت‌الاسلام والمسلمین عندلیب همدانی متفق است، علت این اتفاق را مشکل‌دار بودن سند روایت دانست و گفت: با دقت در سند روایت فهمیده می‌شود که گفته ایشان محاذی این موضوعی است که مطرح می‌کنند؛ آنجا موسی بن قیس را دارد که توثیق نشده، چون توثیق نشده دچار مشکل است و ثابت نمی‌شود و چون ثابت نمی‌شود نمی‌توان تعدد مطلوب را به این معنا گرفت؛ بنابراین تنها از همان روایات می‌توان گفت که مقام اینجا و چسبیده به کعبه خصوصیت دارد. در نتیجه الآن به ما گفته‌اند پشت سر مقام نماز بخوان اما شک می‌کنیم به نحو وحدت مطلوب یا تعدد مطلوب و یا نسبت به این جهت و چون شک می‌کنیم پس عدم آن مطرح می‌شود؛ یعنی شک در مقام انفصال برمی‌گردد به شک جعل به دقت و چون برمی‌گردد به مقام جعل، جای برائت است.

نقد حجت‌الاسلام شبیری به طرح «حکم صلاة الطواف خلف المقام حیث ما کان»

وی با توجه به فرصت محدودی که داشت، فهرست‌وار به بیان نقد خود پرداخت و با بیان این‌که فکر می‌کنم این طرح به نوآوری شبیه‌تر باشد، گفت: نظریه عنوانی کلی است که مسایل زیادی را پوشش دهد، اما بررسی درباره یک مسأله خاص شاید نظریه اطلاق نشود؛ البته درباره نوآوری هم تتبع نکرده‌ام اما فی‌الجمله در بین مطالب مطرح شده، این امر احساس می‌شود.

حجت‌الاسلام شبیری به کشف اللثام، ریاض، جواهر و حج آقای شاهرودی اشاره کرد و با بیان این‌که در طرح ارایه شده به تناسب به مباحثی اشاره می‌شود که جای استدلال و بحث دارد، اظهار داشت: مباحثی مانند «حمل مطلق بر مقید در صفحه 15»، «دلالت سیاق بر استحباب صفحه 16»، «ظهور لاینبغی در حرمت در صفحه 19» جای بحث دارد و البته مبحثی که در اجزای شرایط اگر قدرت نباشد داخل در باب تزاحم یا تعارض است بر خلاف فرمایش آقای بستانی اختلافی است، برخی مانند مرحوم آقای خویی داخل در باب تعارض و برخی داخل در باب تزاحم می‌دانند.

وی با اشاره به بحث‌های رجالی این طرح نیز افزود: علی بن احمد بن عبدالله بن احمدبن ابی عبدالله‌(ع) و پدر ایشان به عنوان مجهول و غیرموثق شمرده شده و بعد گفته شده که جهالت علی بن احمد بن عبدالله مضر نیست و جهالت پدرش مضر است و در این‌باره توضیح هم داده نشده که علت این وجه تفکیک را نمی‌دانم.

این استاد حوزه با بیان این‌که بحثی که از «معلی بن محمد» مطرح می‌شود بحثی اختلافی است و برخی می‌خواهند وی را توثیق کنند و دیگر این‌که بحث تشخیص مراد از «محمد بن فضیل» هم محل تردید است و بین ابن غزوان و محمد بن فضیل ازدی هم بحث است که البته برخی محمد فضیل ازدی را ثقه می‌دانند، گفت:‌ طراح این نظر در جایی در اضمار روایت اشکال کرده که این اضمارات اشکال دارد یا خیر و این مورد در صفحه 34 به چشم می‌خورد و یک بحث هم درباره روایت علی بن جعفر است و این‌که عبدالله بن حسن در آن ثقه نیست که جای بحث دارد آیا این عبدالله بن حسن را می‌توان توثیق کرد یا خیر و راهی برای اعتبار علی بن جعفر است که البته بحث‌های مبنایی در جای خود باید بحث شود.

وی با بیان این‌که جناب آقای عندلیب اطلاقی برای روایات قایل شده‌اند که صلاة طواف باید خلف‌المقام خوانده شود و مقام هم هرجا ولو خارج از مسجدالحرام باشد، با طرح این سؤال که آیا واقعا این امر چنین اطلاقی دارد ولو خارج از مسجدالحرام بدانند، اظهار داشت: براساس نظر طراح که این مطلب به نحو قضیه حقیقیه است فی‌الجمله درست؛ اما باید روشن شود که آیا مکان درباره مقام ابراهیمی خصوصیت دارد یا خصوصیت ندارد که به یک معنا هم خصوصیت نداشتن مکان روشن است؛ چراکه مکان اصلی نبوده و الآن منتقل شده است، اما این‌که در مسجدالحرام بودن مقام هم هیچ خصوصیتی ندارد مثلا این‌که مقام رفت ایران، آمریکا و یا جای دیگر بشود از اطلاق استفاده کرد، جای بحث دارد.

حجت‌الاسلام شبیری در ادامه با اشاره به روایت «سألت أبا عبدالله علیه السلام عن الطواف خلف المقام، قال: ما أحب ذلک و ما أرى به بأسا، فلا تفعله إلا أن لا تجد منه بدا» با طرح این سؤال که آیا از این روایت می‌شود استفاده کرد اگر مقام بیرون مسجدالحرام برود، طواف باز هم کفایت می‌کند، بیان داشت: بحث فهم اطلاق و عدم فهم اطلاق برهان‌بردار نیست و ارتکازات و ذهنیت‌های عرفی در آن دخالت دارد که تصور نمی‌کنم از این روایات بتوان اطلاق فهمید که هرجا مقام رفت باید پشت آن نماز خواند.

وی همچنین به بحث سندی درباره روایت داوود صرمی اشاره کرد و گفت: طراح با اشاره به روایتی اشکال سندی کرده‌اند که طریق ابن ادریس به مسایل ضعیف است و از آنجا که تمام طرق ابن ادریس به شیخ منتهی می‌شود و در اجازات هم هست، طریقی را که در فهرست شیخ به داوود صرمی است مورد بحث قرار داده‌اند و ابی‌المفضل شیبانی و ابن بطه که در این طریق قرار دارند را تضعیف کرده‌اند.

ناقد طرح «حکم صلاة الطواف خلف المقام حیث ما کان» با بیان این‌که مشکل اصلی آن است که ابن ادریس در مسایل داوود صرمی مستقیم نقل نمی‌کند، بلکه از کتاب مسایل‌الرجال و مکاتباتهم نقل می‌کند، گفت: مسایل‌الرجال و مکاتباتهم کتابی برای عبدالله بن جعفر حمیری است و آن را می‌توان تصحیح کرد.

وی همچنین با بیان این‌که طراح روایت احمد بن عمر حلال را مطرح و آن را به عنوان مطلقات ذکر کرده‌اند که البته هیچ توضیحی هم درباره مطلق بودن آن ذکر نشده است، ابراز داشت: فکر می‌کنم «ان یصلی ... حتی اتی منی» طواف حج تمتع را شامل می‌شود و از آنجا که حتی اتی منی به روز هشتم قبل از وقوفین اشاره دارد و در طواف حج تمتع طواف نساء برای بعد از وقوفین است؛ بنابراین نماز طواف یا برای عمره مفرده باید باشد یا برای طواف عمره تمتع، اما در طواف حج تمتع و طواف نساء مشکل می‌شود متلقی را از این روایت استناد کرد.

حجت‌الاسلام شبیری اضافه کرد: طراح بر روایت علی بن جعفر «سألت ان الرجل یطوف بعد الفجر فیصلی الرکعتین خارج من المسجد» که در مسایل علی بن جعفر «ایصل الرکعتین خارج من المسجد» است چند اشکال مطرح کرده‌اند، گفت: سؤال این روایت از جواز انجام رکعته طواف اختیارا نیست.

وی با بیان این‌که بعضی از فقهای عامه مطرح ‌کرده‌اند که پس از نماز صبح و در زمان طلوع آفتاب، نمی‌شود نماز خواند، گفت: وقتی نماز برپا می‌شده است، بعضی از فقهای عامه نماز صبح را جانشین نماز طواف می‌دانستند و برخی هم زمانی که نماز صبح می‌خواندند، اصلا نماز طواف نمی‌خواندند و اگر کسی می‌خواست آنجا نماز طواف بخواند شناخته می‌شد که شیعه است.

این استاد حوزه تصریح کرد: طواف پس از فجر خصوصیت دارد و در شرایط اضطرار اجازه داده شده است که نماز طواف در خارج از مسجد و در مکه خوانده شود و این مورد خارج از بحث بوده و بحث در فرض اختیار است؛ بنابراین باید بررسی شود که ولایت تحویل با چه کسی است و آیا هرکسی اختیار انجام این تحویل را دارد.

نقد حجت‌الاسلام والمسلمین علیدوست بر طرح «حکم صلاة الطواف خلف المقام حیث ما کان»

وی در ابتدای سخنان خود به عنوان رئیس کرسی‌ فقه و اصول از ارایه این طرح از سوی حجت‌الاسلام والمسلمین عندلیب همدانی قدردانی کرد و البته برای اثبات آن سه ساحت را مورد بررسی قرار داد و افزود: ارایه دهنده طرح ابتدا باید ثابت کند که مقام جناب ابراهیم‌(ع) همان صخره‌ای بوده که اثر پای جناب ابراهیم‌(ع) است نه جای صخره و در ادامه هم ثابت شود که صلاة باید خلف‌المقام باشد به ما هو خلف مقام یعنی در روایات آمده خلف مقام موضوعیت دارد نه این‌که عنوانی مشیر بر آن مکان باشد.

این استاد خارج فقه حوزه علمیه قم با بیان این‌که طراح باید ثابت کند این صخره موجود همان صخره‌ای است که جناب ابراهیم‌(ع) بر آن قدم نهاده و در طول تاریخ کم، ‌زیاد یا عوض نشده است، محقق را در اثبات مطالب فوق موفق ندانست و گفت: محقق گرامی به سه روایت اشاره می‌کنند که روایت اول سند خوبی دارد اما اگر برخلاف جهت ایشان دلالت نداشته باشد بر جهتی که ایشان استفاده کرده‌اند، دلالت ندارد؛ از عبارت «قال امام‌(ع) مقام ابراهیم حیث قام علی الحجر» نمی‌توان استفاده کرد که مقام خود حجر است و روایت دو و سه هم ضعف سند دارد و روایت تحویل هم دلالت نمی‌کند.

وی با اشاره به این‌که طراح درباره مقدمه دوم صلاة که باید خلف‌المقام باشد به ما هو خلف‌المقام مفصل بحث کرده‌اند اما این پرسش وجود دارد که وقتی امام می‌فرمایند صلاة باید خلف مقام باشد آیا احتمال ندارد که به ظهور لطمه بزند که این خلف مقام عنوان مشیر است و موضوعیت ندارد، اظهار داششت: مقام جای ثابتی بوده و بعد امام فرموده‌اند باید خلف مقام باشد؛ بنابراین اگر بگوییم قضیه حقیقیه است که اگر مقام از مسجد بیرون بیاید نمی‌توان ملتزم شد براساس کدام اصل می‌توان قضیه حقیقه درست کرد و بر آن اطلاقی تا این حد قایل شد.

حجت‌الاسلام والمسلمین علیدوست با بیان این‌که اطلاق، بحث فرمایشی و دستوری نیست، گفت: کسی در جایی می‌پرسد کجا نماز بخوانم، گفته می‌شود که پشت این ستون نماز بخوان، حالا اگر ستون را به جای دیگری منتقل کردند مثلا در خیابان، آیا باز هم باید پشت ستون نماز بخواند که چنین ظهور و اطلاقی برای این قضایا مناسب نیست و اگر دستوری هم داده شود، صحیح نیست.

وی با اشاره به این‌که در این طرح ثابت نشده صخره موجود همان صخره است، افزود: این‌که گفته شود اگر صخره به آمریکا و ژاپن هم منتقل شود و کسی برود آنجا نماز بخواند صحیح است، قابل التزام نیست به ویژه این‌که بحث فوریت نماز مطرح شود که همان لحظه‌ طواف نماز را هم بخوانید؛ بنابراین نمی‌توان ملتزم شد که مقام به بیرون مسجد منتقل شد، فرد طواف را انجام داده به ایران بیاید و نماز بخواند مگر این‌که بگوید بحث فوریت را در نظر داشته‌ام که البته در این‌باره هم راه حلی ارایه نشده است.

عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ادامه داد: طراح در صفحه 30 اشاره می‌کند که اگر مقام در مسجد جابجا شد، واجب است به جای اول برگردانده شود، که در برابر این گفته باید اذعان داشت اگر جای اول برود اوضاع بدتر می‌شود، باید دعا کنند جای اول نرود که نماز طائفین چه خواهد شد؛ بعد هم می‌فرمایند اگر ممکن نیست برود به جای اول مثل این‌که یک حاکمی نمی‌گذارد، دیگر اشکال ندارد، چراکه جایی که الآن هست غیر مشروع است که این استدلال هم استدلال صحیحی نیست؛ چون آنجایی که الآن هست «عدوانا و ظلما» هست پس می‌شود مجوز جابجایی و خواندن نماز پشت آن را صادر کرد و این کافی است که به نظر این استدلال عجیب می‌نماید.

دفاع حجت‌الاسلام والمسلمین عندلیب همدانی از طرح

طراح «حکم صلاة الطواف خلف المقام حیث ما کان» در پاسخ به حجت‌الاسلام نجفی بستانی که گفته بود در احکام مسجدالحرام صفحه 38 و 39 تناقض دیده می‌شود، اظهار داشت: این دو مطلب با هم تنافی ندارد و مشروط بوده است که اگر قایل بودیم باید گفته شود هر جای مسجدالحرام باشد اشکالی ندارد چراکه روایت متعددی داریم که هرچه مسجد اضافه شود، مسجدالحرام است.

وی در پاسخ به اشکال دوم حجت‌الاسلام نجفی مبنی بر این‌که مقام ابراهیم باید سنگ باشد، گفت: روایات مختلفی تصریح دارد مقام ابراهیم همان سنگ است و براساس روایات آن زمانی که حضرت ایستاد بر سنگ، پشت آن مقام ابراهیم شد و این اشکالی ندارد و در بحث تزاحم هم که اشاره کردند تعارض، در اینجا تعارضی وجود ندارد چراکه استفاده دو شرط برای نماز طواف شده است؛ «کونوا خلف المقام» و دیگری «کونوا فی المسجد» و به خاطر امور خارجیه نمی‌توان در نماز به دو شرط عمل کرد که این خود تزاحم است.

حجت‌الاسلام والمسلمین عندلیب همدانی با بیان این‌که بودن در محل خصوصیت دارد، اظهار داشت: خصوصیت داشتن مقام در یک مکانی غیر از خصوصیت داشتن این جا در نماز است؛ هرچند خصوصیت دارد که مقام چسبیده به بیت باشد اما ربطی به نماز ندارد، یعنی نماز باید پشت مقام باشد و بودن در آنجا هیچ خصوصیتی ندارد.

وی همچنین در پاسخ به اشکال‌های حجت‌الاسلام شبیری با بیان این‌که اشکال مبنایی ایشان را قبول دارد، درباره اطلاق روایات گفت: روایات برای یک زمان نیست؛ گفته شد که نماز را پشت مقام بخوانید، پس در حج و عمره باید نماز پشت مقام خوانده شود و در این‌باره نیز به آیه استناد شده است؛ روایات قضیه حقیقیه را می‌گوید و برای همه زمان‌ها است.

این استاد خارج حوزه علمیه قم با بیان این‌که تنها طواف پشت مقام کراهت دارد چون مزاحم طواف کننده‌ها است، ابراز داشت: همه روایات این‌گونه نیست، از بین روایات آن مقدار که اطلاق دارد ذکر شده است و قیاس به حجر الاسود هم قیاس مع الفارق است؛ بنابراین اگر امکانی بود که فردی طواف را انجام می‌داد و به مدت دو دقیقه وارد ایران می‌شد و نماز طواف را می‌خواند و برمی‌گشت اشکالی نداشت، اما چون این موضوع  امکان ندارد یا بر آن حرجی است، بنابراین حرجی بودن سبب سقوط شرطیت می‌شود.

وی با اشاره به ایراد حجت‌الاسلام شبیری مبنی بر این‌که موضوع فوق طواف نساء را شامل نمی‌شود، پاسخ داد: طواف نساء شامل کسی که روز عید قربان اعمال خود را در منا انجام داده و بعد به مکه رفته و اعمال مکه را هم انجام داده و برای بیتوته و رمی حجر به منا برگشته، می‌شود و اشکالی ندارد؛ اما این‌که طواف بعدالفجر اطلاق دارد و شامل قبل از طلوع و بعد از طلوع خورشید می‌شود باید گفت نفرموده‌اند کسی که طواف را پس از نماز صبح انجام داده و بیرون رفته است آیا قبل از طلوع آفتاب بوده و یا بعد از آن؛ بنابراین اگر پس از طلوع آفتاب طواف کرده پس از نماز صبح است و هیچ‌کس اشکال نمی‌کند که پس از طلوع آفتاب نماز بخواند مشکل است و چون معارض ندارد حمل بر تقیه هم نیست.

طراح «حکم صلاة الطواف خلف المقام حیث ما کان» در بخش دیگری از سخنان خود با بیان این‌که سیره قطعیه داریم که مقام ابراهیم همان سنگ است و در آن شکی نیست، این‌گونه به اشکال حجت‌الاسلام والمسلمین علیدوست پاسخ گفت که با توجه به آیه شریفه، روایت و سؤال‌هایی که پرسیده شده است، استفاده می‌شود خود مقام ابراهیم موضوعیت دارد و کاری به موضع آن نداریم.

وی با بیان این‌که خواندن نماز طواف در ایران حرجی بوده، امکان ندارد و با فوریت آن هم در تنافی است، اظهار داشت: دلیلی وجود ندارد که مقام حتما جای اصلی خود باشد، اما این‌که خارج از مسجد باشد با توجه به آیه «فیها آیات بینات مقام ابراهیم» مشکل است.

وی درباره مضر نبودن جهالت علی بن احمد بن عبداله گفت: چون مرحوم مصدق از کتب مشهور،نقل می کند بنابراین نیازی به واسطه نیست و بود و نبود آن مساوی است.

پس از پاسخ حجت‌الاسلام والمسلمین عندلیب همدانی به اشکال‌های مطرح شده، حجت‌الاسلام عصاری، مدیر جلسه با بیان اینکه بین ناقدین و طراح باید تفاهم بیشتری برقرار شود به هر یک از ناقدین سه دقیقه فرصت داد تا به ارایه دلایل خود در مخالفت با برخی استدلال‌های ارایه دهنده طرح بپردازند که در ابتدا حجت‌الاسلام بستانی نجفی جواب‌های ارایه شده را قانع‌کننده ندانست.

وی با بیان این‌که طراح این نظر بخش اول یعنی مقام را مسلم می‌گیرند که خود سنگ است، افزود: با قبول برخی روایات و ارایه نظر براساس آن که اگر بتوان مقام را منتقل کرد باید به جای اول برگردانده شود، خود کاشف از آن است که مکان هم خصوصیت دارد، یعنی سنگی که چسبیده به کعبه است نه سنگ خالی که اگر هیچ مدخلیتی ندارد هرجا که می‌خواهد منتقل شود.

حجت‌الاسلام نجفی بستانی با اشاره به این‌که سنت پیامبر اکرم‌(ص) بی‌‌مصلحت نیست و خود حکم است، یعنی اگر گفته شد مقام باید در اینجا باشد مصلحتی داشته که باید اینجا باشد و این خصوصیت دارد و از این تعدد مطلوب فهمیده می‌شود، گفت: در تعارضی که عرض کردم فرض بر این ست که مطلق، مقید و تعارض بدوی است و باید حمل بر مطلق و مقید کرد که طراح اسم آن را تزاحم گذاشته است و این صحیح نیست.

در ادامه حجت‌الاسلام شبیری نیز با اشاره به بحثی که درباره علی بن عبدالله بن احمد بن ابی عبدالله بیان شد، ابراز داشت: نه این فرد و نه پدر این فرد صاحب کتاب نیستند و در هیچ کجا نیز به عنوان صاحب کتاب شناخته نشده‌اند، اگر کتاب‌هایی که طراح اشاره می‌کند معروف هستند قطعا ذکر می‌شده است بنابراین هیچ کدام صاحب کتاب نیستند و جهالت هیچکدام مضر نیست.

وی با بیان این‌که در صفحه 10 این رساله مطلبی به نقل از شافعی و آن هم به نقل از تذکره علامه اشاره شده که مناسب بود به فتاوای عامه هم توجهی می‌شد، عنوان کرد: اگر انتقال مقام از جایی که هست به مکان اولیه امکان داشت، پس به جای دیگر بردن آن حرام و این گفته خالی از مسامحه نیست؛ این‌که گفته شود بردن به جای اول واجب است، نه این‌که به جای دیگر بردن حرام است مسامحه در تعبیر بوده و اگر اصلاح شود بهتر است.

حجت‌الاسلام والمسلمین علیدوست نیز با اشاره به گفته طراح که مورد صفحه 30 را تزاحم عنوان کرده بود، اظهار داشت: با وضعیتی که نگارنده رساله فرض کرده است اگر مقام خارج از مسجد باشد و بعد یک دستور مبنی بر خواندن نماز پشت مقام صادر شود و یک دستور مبنی بر خواندن نماز در مسجد، آیا این میسر و جعل این دو ممکن است.

وی با بیان این‌که مقام داخل مسجد نه تزاحم و نه تعارض است، افزود: فرض آن است که مقام اکنون بیرون مسجد آمده است که اگر قانون‌گذار جعل کند نماز داخل مسجد باشد و از سوی دیگر نماز خلف مقام را جعل کند و در خارج هم حالت خاصی نیست؛ بنابراین اگر گفته شود تعارض به این سبب، تکاذب در جعل است.

این استاد خارج فقه حوزه علمیه قم با اشاره به این‌که براساس نظر طراح جابجایی مقام اشکالی ندارد چون موضعی که الآن هست عدوان است، گفت: از آنجا که اصلی بر حرمت تحویل نداریم پس چه دخالتی دارد که بگوییم اشکال ندارد، اما اگر بگوییم چون موضعی که اکنون هست عدوان است بنابراین اشکال ندارد، به نظر صحیح نیست.

وی با بیان این‌که در صفحه بعد هم اشاره می‌شود به دلیل این‌که آیات بینات است الی الخارج اشکالی دارد، گفت: چرا طراح نظر تصریح دارد که خلف‌المقام موضوعیت دارد و پیرامون آن هم توضیح نمی‌دهد و البته در این صفحه هم همان دلیل صفحه 31 را نمی‌آورد که چون موضعی که الآن هست غیرمشروع است.

حجت‌الاسلام والمسلمین عندلیب در آخرین سخنان خود برای دفاع از طرح «حکم صلاة الطواف خلف المقام حیث ما کان» با بیان این‌که بودن مقام در کنار کعبه خصوصیت دارد و باید آنجا باشد اما کدام دلیل گفته که نماز باید پشت مقام و جایی که اول بوده خوانده شود، اظهار داشت: ادله می‌گوید نماز پشت مقام و مقام هرجا که می‌خواهد باشد خوانده شود و دلیلی ندارد که بخواهیم بودن در کنار کعبه را برای نماز طواف خصوصیت دهیم؛ تنها دلیلی که داریم آن است که نماز طواف پشت مقام باشد.

گفتنی است در پایان این مراسم حجج‌اسلام والمسلمین علیرضا اسلامیان، مهدی شب‌زنده‌دار، محمد قائنی و محمدعلی مدرسی که داوری این طرح را برعهده داشتند به بیان ابهاماتی که در این داوری نقش دارد پرداخته و برای ارایه نظر نهایی به شور نشستند. /920/ز501/ر