ازدواج در سنت های رایج دنیا امر مقدسی است

امروزه با غلبه فرهنگ مادی غرب بر فرهنگ جوامع مختلف، ارزشهای سنتی آنان، در آستانه تغییر و تحولات اساسی است. در این جوامع، نهادهای مختلف و ریشه دار به خصوص نهاد خانواده، گرفتار آسیب های مختلف بوده و به شدت متزلزل است. این در حالی است که بر اساس آموزه های اکثر ادیان و نحله ها، حتی ادیان و آیین های غیر آسمانی، ازدواج امری مقدس تلقی شده و نهاد خانواده از اهمیت بالایی برخوردار است.

چندی قبل، مقام معظم رهبری با اشاره به اهمیت نهاد خانواده و تقدس ازدواج در ادیان مختلف، پژوهشگران را توصیه کردند که در این زمینه به تحقیق پرداخته و آن را تبیین کنند. این سفارش، بهانه ای شد تا ضمن بررسی آموزه های ادیان و نحله های مطرح در دنیا، رویکرد آنان را نسبت به این نهاد اجتماعی بررسی کرده و در پایان، آن را با آموزه های اسلام مقایسه کنیم. چنین پژوهشی، ضمن اینکه ریشه دار بودن نهاد خانواده در ادیان الهی و حتی غیر الهی را روشن می کند، برتری آموزه های اسلام در زمینه نهاد خانواده را بر سایر ادیان نمایان می سازد.  
 
از جمله نحله های رایج شرقی، آیین هندوئیسم است که اگر چه جزء ادیان آسمانی به حساب نمی آید، اما ارزش خاصی به امر ازدواج و تحکیم نهاد خانواده داده است. در این نوشتار، سنتها و ارزشهای این آیین درباره ازدواج را مورد واکاوی قرار می دهیم.

برای شناختن ازدواج در آیین هندو باید آن را در قالب سه مفهوم «درمه»1، «سنسکاره2» و «آشرمه3» دنبال کرد:

الف) درمه: بر اساس باور هندوها، اساس عالم را قانون و نظم عادلانه‌ای تشکیل می‌دهد که جمیع کائنات بر اساس آن خلق شده‌اند و همین قانون تکوینی است که منشأ تکالیف دینی و مقرّرات خاصّ طبقانی برای هر هندوست و لذا هر فرد هندو که بخواهد عدالت را در خود پیاده کند و به هدف نهایی خلقت دست یافته و نجات یابد، باید مطابق «درمه» و وظیفۀ دینی و اخلاقی خود عمل کند. از اینرو درمه در بستر هندویی آن به معنای «قانون حاکم بر جهان» و نیز به معنای «وظیفۀ اخلاقی» است. خاستگاه اصطلاح «درمه» به دوران کهن هند و به عصر ودایی باز می‌گردد. در این متون، هر موجودی در جهان جایگاه، عملکرد و نظم خاص خود را دارد و این همان قانون حاکم بر کل جهان است4. بر این اساس وقتی یک هندویی ازدواج می‌کند، آن را در راستای وظیفه‌ای می‌داند که جهان خلقت بر دوش او نهاده است و گمان بر این است که با این عمل، مطابق با نظم جهانی عالم و در جهت هدف نهایی خلقت و دستیابی به نجات گام برداشته است.

ب) سنسکاره: ازجمله راه‌های سه‌گانۀ نجات که متون مقدّس هندویی مطرح کرده‌اند، راه عمل است. در این طریق، عمل به مناسک و آیین‌های دینی و یا همان «سنسکاره‌ها»، موجب اندوختن توشۀ مناسب جهت تولّدی بهتر در حیات بعدی و دستیابی به نجات است. از جملۀ سنسکاره‌ها و آیین‌های مهمّ دینی، آیین‌های مربوط به ازدواج است. باور بر این است که انسان در طول حیات خود، بین دو امر آلوده‌ساز قرار دارد؛ یکی تولّد و دیگری مرگ و شخص با انجام ازدواج و اجرای صحیح آیین‌های مربوط به آن، به اوج طهارت آیینی دست می‌یابد.

به همین جهت است که امر ازدواج در نظر هندوان نه یک مراسم تشریفاتی و رسمی سنّتی، بلکه آیین و عملی دینی محسوب می‌شود که باعث شکل‌گیری نوعی شعور و آگاهی از متأهّل بودن در ذهن زوجین است و این خود تداوم‌بخش زندگی مشترک و موجب استحکام پیوند زناشویی است5.

بر اساس این رویکرد فلسفی و متعالی به ازدواج است که در سنّت هندویی با عروس و داماد رفتاری مانند خدایان را داشته و دارند. عروس ابتدا به عقد خدایان در‌ می‌آید و آنگاه به عنوان هدیه‌ای از ناحیۀ خداوند به خانۀ شوهر وارد شده و تحت حمایت او قرار می‌گیرد. بر همین اساس است که نمادهای مذهبی در آیین‌های مربوط به ازدواج به وفور مشاهده می‌شود. در مراسم ازدواج، داماد رشتۀ مقدّس را به دور گردن عروس می‌بندد و آنگاه به اتّفاق هم، هفت دور برگِرد آتش مقدّس می‌چرخند. همچنین مراسم ازدواج معمولاً با دعا و نیایش و خواندن فقراتی از کتب مقدّس توسّط روحانی همراه است6.

ازدواج از بُعدی دیگر نیز در نزد هندوها تقدّس دینی می‌یابد و عملی نجات بخش لحاظ می‌گردد و آن به جهت کارکرد فرزندزایی پیوند زناشویی است. در یکی از متون کهن و مقدّس هندویی، ریگ‌ودا، دو هدف برای ازدواج معرّفی شده است: اوّل، ایجاد قابلیّت و شایستگی در شخص برای پیشکش کردن قربانی به درگاه پروردگار و دوّم، ضمانت بخشیدن به تداوم سنّت قربانی در نسل‌های بعد از طریق تولّد فرزند7. بر اساس این باور قدیمی است که هندوها تنها به انسان‌های متأهّل اجازه می‌دهند تا مراسم اصلی قربانی را اجرا کنند8 و نیز به جهت کارکرد معنوی تولید نسل است که فرزند پسر در این آیین، «پوترا9» نامیده می‌شود؛ یعنی کسی که والدین خود را از دوزخ نجات می‌دهد10.

ج) آشرمه: یکی دیگر از مبانی اعتقادی هندوئیزوم مراعات اصول آشرمه یا مراحل چهارگانۀ زندگی است. قدمت این آموزه به پانصد سال پیش از میلاد برمی‌گردد. سنّت هندو همان‌طور که چهار طبقۀ اجتماعی را بر شناخته و وظایف و محدودیت‌های هر کدام را بر‌شمرده بود، چهار مرحلۀ پی‌درپی در زندگی هر هندو را معرفی، و برای هر مرحله وظایف و مسئولیت‌هایی را معین می‌کند. این مراحل عبارتند از 1) مرحلة طلب و تحصیل؛ 2) مرحلة اقامت در خانه و پرداختن به وظایف خانوادگی و قومی؛ 3) مرحلة عزلت‌گزینی در جنگل و تزکیه؛ 4) مرحلۀ سنیاسین یا ترک دنیا جهت رهایی از قیود و رسیدن به قدوسیّت.

ازدواج در سنّت هندو زمینه‌ساز وارد شدن در دوّمین مرحله از مراحل چهارگانۀ فوق یعنی دورۀ خانه‌مندی(گرهَستْهه) است. زمانی که یک جوان دورۀ تحصیل را به پایان رساند، از او انتظار می رود، همسری را برای ازدواج برگزیند.11 این دوره، طولانی‌ترین مرحله از مراحل فوق است و تا میان‌سالی، یعنی زمانی که اولین نوۀ شخص به دنیا آید یا نخستین موهای سپید در صورت او ظاهر شود، به طول می‌کشد. در مرحلۀ خانه‌مندی، فرد هندو باید زندگی خانوادگیِ کاملاً فعّالی را ترتیب دهد، و با جدیت تمام در جهت سه هدف زندگی (عمل به وظایف دینی، کسب ثروت و کسب لذّت مشروع) تلاش کند تا بتواند در مرحلۀ بعد به رهایی و نجات دست یابد.

کوتاه سخن آنکه ازدواج در آیین هندو یک امر مقدّس است و صرفاً پیوندی به منظور ارتباط و اتّحاد بدن‌ها نیست؛ بلکه به هم پیوستن روح زوجین است. با ازدواج است که شخص، وارد یکی از مراحل و منازل سیر به سمت کمال می‌شود و با تشکیل خانواده، علاوه بر اینکه از لذّتی مشروع و هدف‌مند برخوردار می‌گردد، در جهت فعالیّت مثبت اقتصادی و تولید ثروت گام بر می‌دارد تا پس از گذر از این مرحله در حالی که خود را با تمام کائنات و نظم حاکم بر آن‌ها هماهنگ ساخته است، به حیاتی بهتر و برتر در تولّدهای بعد دست یابد./ محمدرسول ایمانی

پی­نوشت­ها:

1- Dhrama
2- Sanskara.

3-Ashrama
4 - Madhu Bzaz Wangu, World Religion: Hinduism, Chelser House Publisher, 1991, p.110.

5- گروهی از نویسندگان، اخلاق در شش دین جهان،  ترجمه محمد حسین وقار، انتشارات اطلاعات، 1378، ص67.

 6ـ شاتوک، سیبل، آئین هندو، ترجمۀ محمد رضا بدیهی، تهران: انتشارات امیرکبیر،1380، ص 134.

7- Klostermaier, A Aoncise Encyclopedia of Hinduism, Oxford, 1998, p.115.

8- World Religion: Hinduism, p.125.

9- Putra.

10- Klostermaier, A Aoncise Encyclopedia of Hinduism, p.115.

11 - اخلاق در شش دین جهان، ص66..

/925/ی702/ر