آسیب شناسی تمدن اسلامی از منظر سید حسین نصر

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، پایان نامه«آسیب شناسی تمدن اسلامی از منظر سید حسین نصر» پژوهشی از «سید علیرضا عالمی» است که بررسی آرا و صاحب نظران آگاه در این حوزه پرداخته است.

بر اساس این گزارش نویسنده، نظرات سید حسن نصر را درباره آسیب شناسی تمدن بررسی کرده است.

چکیده

نویسنده به دلیل اهمیت فوق‌العاده بحث آسیب شناسی تمدن اسلامی به این موضوع پرداخته و متعرض آراء یکی از صاحب نظران آگاه در این حوزه، سید حسین نصر شده است، در این پایان نامه تلاش شده با توجه به مبانی معرفتی تمدن اسلامی، آسیب‌های آن مورد ارزیابی قرار گیرد. به زعم نویسنده با وجود تألیفات و تحقیقاتی در این حوزه جای پژوهشی که به کلیت تمدن اسلامی به صورت روشمند و علمی به تمدن اسلامی و آسیب‌های آن پرداخته باشد، خالی بوده از این رو، ضرورت این تحقیق را مضاعف دیده است.

آسیب‌های تمدن اسلامی

پرسش اصلی تحقیق، آسیب‌های تمدن اسلامی از منظر دکتر سید حسین نصر است. و با توجه به آن فرضیه ذیل را مطرح کرده است، عمده‌ترین آسیب برای تمدن اسلامی، رسوخ گسترده معارف غیر دینی به جای معارف دینی در آن تمدن است، به لحاظ روش تحقیق این پژوهش بر اساس دو دیدگاه گذشته نگر و حال نگر و به روش اسناد و مدارکی تدوین یافته و هدف پژوهشی آن توصیف و تحلیل و ارزیابی دیدگاه سید حسین نصر در مورد آسیب‌های تمدن اسلامی است.

پایان نامه چند فصل تدوین شده است. فصل اول به جایگاه علمی نصر، معنا و مفهوم تمدن پرداخته شده و در فصل دوم تلاش شده با روشی نظری تمدن اسلامی از دید «نصر» تحلیل شود.در فصل سوم و چهارم به آسیب‌های درون و برون تمدنی اسلام و نتیجه‌گیری مباحث پرداخته شده است، منابع تحقیق آثار دکتر نصر به فارسی است و برای استفاده از برخی سخنرانی‌ها که برگردان فارسی نداشته به متن انگلیسی مراجعه شده است.

قلمرو تحقیق به لحاظ زمانی و مکانی، بیشتر مباحث آسیب شناسانه را در دو قرن اخیر پیگیری می‌کند، گرچه برای درک و تحلیل بهتر به گذشته تاریخی تمدن اسلامی هم توجه شده است.

 جایگاه علمی نصر

در فصل اول به اجمال سید حسین نصر، تحصیلات، فعالیت‌های علمی وی در ایران و خارج از ایران و آراء و اندیشه های وی معرفی شده است. هم چنین به اعتبار سنت گرا بودن نصر، تاریخچه ای کوتاه از سنت گرایی، ارتباط سنت و سنت گرایی و برخی اندیشه‌های سنت‌گرایان در باب تمدن آورده شده است.

 نقش سنت گرایان در تمدن

 از دید سنت‌گرایان، سنت، حقیقتی الاهی است که در تمدن‌های مختلف استمرار و دوام می‌یابد. قلب سنت از دید نصر و سنت‌گرایان، حکمت خالده یا جاودان خرد است که امروزه کم رنگ شده است. از دید سنت‌گرایان، فهم دقیق سنت منوط به فهم و دریافت دین و ارتباط آن با سنت و حکمت خالده است.موضوع دیگر که به آن پرداخته شده است، نسبت سنت و تجدد است. از دید سنت‌گرایان تجدد گرایی مشکلات زیادی در پی داشته و نقد پساتجددگرایی هم از آن نادرست و مبتنی بر مبانی تجدد و لذا ناکارآمد است.

ارتباط تمدن با فرهنگ

در ادامه فصل، معانی لغوی و اصطلاحی تمدن و ارتباط آن با مقوله فرهنگ آورده شده است و این که تعاریف تمدن امروزه حکایت از پارادایم تمدنی جدیدی دارد که تلاش می‌شود با استفاده از مؤلفه‌های درون تمدنی، تعریفی ارائه شود. تعریف نصر هم از تمدن تا حد زیادی به تعریف هانتینگتون نزدیک است و این که نصر قائل به وجود تمدن‌ها، تمدن‌های سنتی یا شرقی که در سلطه مشیت الاهی و تمدن جدید یا غربی که مبتنی بر انسان مداری هست، است. در این پژوهش تمدن اسلامی، تمدنی سنتی لحاظ شده است.

 رهیافتی به تمدن اسلامی

در فصل دوم با عنوان رهیافتی به تمدن اسلامی به مفهوم، پیشینه و میانی تمدن اسلامی از دید نصر پرداخته شده است. تمدن اسلامی تمدنی است که همه جنبه‌های آن انسان را متوجه خداوند و فطرت وی می‌سازد. از دید نصر تمدن اسلامی پیشینه‌ای فوق‌العاده، دارای احترام و تکریم داشته که آمیختگی تام و تمام بین ابعاد مادی و معنوی آن برقرار است. مبانی تمدن اسلامی از دید نصر قرآن، پیامبر و انسان مسلمان است. در معرفی و بازشناسی تمدن اسلامی و نشان دادن توحید به عنوان جوهره تمدن، این مبانی نقش اصلی و بنیادین دارد. عدم انسجام بین این سه، ضربات سختی را بر تمدن اسلامی وارد ساخته است.

نصر در تبیین تمدن اسلامی اولاً رهیافتی سنتی به آموزه‌های اسلام دارد و به کلیت اسلام به معنای سنتی آن معتقد است. و هم چنین باور به التزام به تمامی جانب سنت اسلام دارد. سنت گرایی نصر بر تبیین وی از تمدن اسلامی تأثیر گذار بوده است. از این رو، به کلیت تمدن اسلامی پرداخته و توجه به جزئیات آن نکرده است. از دیگر رهیافت نصر در تمدن اسلامی توصیه بر وحدت و انسجام این تمدن است.

چرایی آسیب شناسی تمدن اسلامی

چرایی آسیب شناسی تمدن اسلامی از دید نصر ناشی از زنده و حیات داشتن این تمدن است که همانند هر صاحب حیات دیگری، آسیب‌هایی متوجه آن است. وی آسیب‌های تمدن اسلامی را مولود دو عامل بیرونی و درونی می‌داند که به ویژه پس از مدرنیسم متوجه آن گردیده است، در فصل سوم، به آسیب‌های درون تمدنی از نظر نصر پرداخته شده است. از دید وی هر تمدنی برای رشد و بالندگی ناگزیر از آگاهی نسبت به جنبه‌های منفی و مثبت خویش است.

 تمدن اسلامی نیز از این امر مستثنا نیست. این تمدن نیز در حوزه‌هایی دچار تخریب و آسیب گردیده که آگاهی از آن برای آینده تمدن اسلامی ضروری است. این آسیب‌ها در سه حوزه‌ علم و دانش، فرهنگ و آداب و رسوم، و سیاست و حکومت بررسی شده است، در حوزه علم و فناوری، تبدیل و تغییر مبانی و جهان بینی علوم، از علوم سنتی به علوم مدرن، بدون رویکردی انتقادی به آن، تقلید کورکورانه از نظام آموزشی غرب، و رفتار منفعلانه اندیشمندان و نخبگان جهان اسلام، در کنار عدم آگاهی کافی و شناخت از دنیای مدرن و تمدن غرب، از آسیب‌های عمده این بخش به شمار می‌آید.در عرصه فرهنگ، علاوه بر تقدس زدایی از فضای فرهنگی دنیای اسلام، نوعی گسست تاریخی و جغرافیایی در دو قرن گذشته در تاریخ و تمدن اسلام مشهود است.

 هم چنین دین و شریعت به مثابه نهاد زیربنایی با چالش‌هایی عمدتاً از سوی متجددان روبرو بوده است. از سوی دیگر امت اسلامی به عنوان هویت مشترک تمام مسلمانان با ورود ایده‌های هویت سرزمینی، نژادی و زبانی دچار دوگانگی و آسیب جدی شده است. این دوگانگی در هویت فرهنگی، سردرگمی و مناقشات بسیاری را در تمدن اسلامی باعث گردیده است، در حوزه سیاست و حکومت، رابطه دشوار دین و سیاست با ظهور لیبرالیسم، مارکسیم و قدرت یافتن دوباره اسلام سیاسی، وارد مرحله حساسی شده، این امر زمانی خطرناک‌تر می‌شود که برخی الگوهای سیاسی بیگانه، مانند مارکسیسم با روبند اسلامی عرضه می‌شود.

 جنبش‌های سیاسی در جهان

آسیب دیگر فرا روی تمدن اسلامی، جنبش‌های سیاسی در جهان اسلام‌اند که نقش سیاسی پررنگی در کشورهای اسلامی داشته و دارند، چرا که از معیارهای چندگانه و بعضاً متفاوت در ساختار سیاسی پشتیبانی می‌کنند که با ساختار سنتی اسلام در تضاد است.نفوذ ملی گرایی و ناسیونالیسم برخاسته از غرب و به تبع آن سست شدن هویت درونی تمدن اسلام از آسیب‌های دیگری است که تمدن اسلامی با آن مواجه است. امری که در چند دهه اخیر به شدت در جهان اسلام ترویج و تبلیغ شده است.

 آسیب‌های برون تمدنی

فصل چهارم آسیب‌های برون تمدنی را بررسی کرده است و به این مقوله از سه منظر علم و دانش، آسیب‌های فرهنگی، و سیاست و اجتماع پرداخته است. راه یافتن علم و فناوری غربی، با جهان بینی سکولار، به عنوان شبه دین دنیای متجدد به جهان اسلام، عدم آگاهی نخبگان از فراگیر شدن این جهان بینی، و القای انحطاط و اضمحلال تمدن اسلامی از سوی مستشرقان و اسلام پژوهان غربی، از آسیب‌های عمده پیش روی تمدن اسلامی در عرصه دانش و فناوری است.

در حوزه فرهنگی، یکی از آسیب‌های فراروی تمدن اسلامی، پروژه جهانی سازی غربی‌ها با دو ویژگی اشاعه مدرنیته و تهاجم به فرهنگ اسلامی است. این پروژه با استفاده از دو ابزار کارآمد، رسانه و ترویج شیوه زندگی عامیانه مدرن به عنوان یک جاذبه قدرتمند سود می‌برد.در کنار این غرب تلاش دارد تا برای تضعیف غنای فرهنگی اسلام چهره ای خشن از اسلام ارائه دهد. در عرصه سیاست و اجتماع، انتقاد غرب از جایگاه و نقش زنان در تمدن اسلامی و ارائه الگوی غربی حقوق زنان، و طرح مفاهیمی نظیر آزادی و حقوق بشر که مبتنی بر جهان بینی انسان مدار غربی است تمدن اسلامی را با چالشی جدی مواجه کند.

 ایجاد اختلاف راهکار غرب برای مقابله با تمدن

ایجاد، توسعه و تشدید اختلافات سیاسی و مذهبی دیگر راهکار غرب برای مقابله با تمدن اسلامی است. علاوه بر این در عرصه سیاست علی رغم قرائت‌های گوناگون از دموکراسی، غرب بر دموکراسی مبتنی بر جدایی دین از سیاست در جوامع اسلامی اصرار می‌ورزد. و در کنار ایجاد اختلافات مذهبی، هم زمان از دو گونه جریان در جهان اسلام حمایت می‌کند؛ یکی، مذاهبی که تفسیری انحصاری و سخت‌گیرانه از شریعت دارند، ودیگری مذاهب و فرقه‌هایی که تنها به جنبه‌ باطنی و معنوی مذهب تاکید می‌ورزند، از این رو غرب از مذهبی نظیر تشیع که به هر دو بعد اسلام ، یعنی شریعت و معنویت توجه دارد، در بیم و هراس است.

در مجموع علی رغم مواجهه تمدن اسلامی در دو قرن گذشته با هجوم تمدن و جهان نگری بیگانه که منجر به تخریب بخش‌های زیادی از تمدن اسلامی گردیده است، اما به خاطر برخورداری این تمدن از سنت فرهنگی ماندگار و ثابت که مبتنی بر ارکان جاودانه‌ وحی و سنت نبوی است، قادر به بازسازی و ترمیم خود است.آسیب‌های تمدن اسلامی بیشتر ناشی از این است که این تمدن به گونه‌ای کامل، اسلامی نیست یا تحت پوشش اندیشه‌ها و روش‌های علمی و فناوری که به نحوی ناقص از غرب تقلید شده، پنهان گردیده است. اما با همه این‌ها، از منظر سنت اسلامی می‌توان این معضلات را زدود و به بازسازی و ترمیم تمدن اسلامی مبادرت نمود.

 تمدن غربی نیز با آسیب‌هایی

از دید نصر، تمدن غربی نیز با آسیب‌هایی روبروست. تمدن اسلامی اگر در آینده ای نزدیک به لحاظ نظامی و اقتصادی تهدیدی برای غرب نباشد، اما قدرت معنوی و فزاینده اسلام چیزی است که غرب را به شدت تهدید می‌کند. همان طور که اگر با نفوذ و رسوخ جهان بینی غرب به دنیای اسلام مقابله نشود، آسیبی جدی متوجه آن خواهد شد.

شایان ذکر است پایان نامه«آسیب شناسی تمدن اسلامی از منظر سید حسین نصر» به قلم «سید علیرضا عالمی» و راهنمایی «سید علیرضا واسعی» و مشاوره« حجت‌الاسلام داود فیرحی» برای اخذ مدرک کارشناسی ارشد رشته تاریخ تمدن اسلام «جامعه المصطفی العالمیه» مدرسه تاریخ و ادیان نوشته شده است و در سال 1386 دفاع شده است./905/پ203/ن